Ratko Mladiç niyə “Bosniya qəssabı” adlandırılırdı?
84 yaşlı Ratko Mladiç — Bosniya serblərinin yaratdığı Serb Respublikasının (Republika Srpska) ordusunun keçmiş baş komandanı — soyqırımı, hərbi cinayətlər və insanlıq əleyhinə cinayətlərə görə ömürlük həbs cəzası çəkirdi. O, 2026-cı il avqustun 27-də Haaqada BMT-nin həbsxana hospitalında vəfat edib. Beynəlxalq media və qurbanların yaxınları onu uzun illərdir “Bosniya qəssabı” (Butcher of Bosnia) ləqəbi ilə tanıyırdı. Bu ləqəb onun 1992–1995-ci illər Bosniya müharibəsində törətdiyi və ya rəhbərlik etdiyi kütləvi cinayətlərin miqyası və qəddarlığı ilə bağlıdır.
“Böyük Serbiya” ideyası və etnik təmizləmə
Mladiç öz qarşısına “Böyük Serbiya” ideyasını həyata keçirməyi məqsəd qoymuşdu. Bosniya və Herseqovinanın müstəqillik elan etməsindən sonra o, Bosniya serb ordusunun (VRS) komandanı təyin olundu və qısa müddətdə ölkənin böyük hissəsini nəzarətə götürdü. Məqsəd qeyri-serb (əsasən bosniyalı müsəlmanlar — bosnyaklar və xorvatlar) əhalini ərazilərdən çıxarmaq, “etnik təmizləmə” aparmaq idi. Bu, kəndlərin yandırılması, mülki əhalinin öldürülməsi, həbs düşərgələrinin yaradılması, sistematik zorakılıq və deportasiya ilə həyata keçirilirdi.
O, müsəlman qonşularının serbləri “mıxa keçirmək, diri-diri yandırmaq, çarmıxa çəkmək və gözlərini çıxarmaq” planları hazırladığına inandıraraq öz tərəfdarları arasında fanatik dəstək qazanırdı. Bosnyakları tez-tez “türklər” adlandıraraq tarixi Osmanlı dövrünə istinad edirdi və müharibəni əsrlər boyu “intiqam” kimi təqdim edirdi. Bu ideoloji yanaşma və sarsılmaz qətiyyətlə müşayiət olunan qəddarlıq onu bəzi serb dairələrində “qəhrəman”, qurbanlar və beynəlxalq ictimaiyyət arasında isə “qəssab” etdi.
Sarayevo mühasirəsi: ən uzun müasir şəhər mühasirəsi
Mladiçin rəhbərliyi altında Sarayevo 1 425 gün (təxminən 44 ay) mühasirədə saxlanıldı — müasir müharibə tarixinin ən uzun şəhər mühasirəsi. Şəhər dağlardan artilleriya, tank, minaatan və snayper atəşinə tutulurdu. Mülki əhali hədəf alınırdı: küçələrdə, bazarlarda, evlərdə, xəstəxanalarda. Təxminən 10 000–13 000 nəfər həlak oldu, minlərlə insan yaralandı, demək olar ki, bütün binalar zədələndi və ya dağıdıldı.
Radio danışıqlarında Mladiçin əmrləri qeydə alınıb: “Yavaş-yavaş atəş edin, mən dayandırana qədər… Müsəlman məhəllələrini hədəf alın… Onları dəli olana qədər bombalayın” və ya “Beyinlərini yandırın!” kimi ifadələr. Bu sistematik terror kampaniyası BMT məhkəməsi tərəfindən mülki əhaliyə qarşı terror və qeyri-qanuni hücum kimi qiymətləndirilib.
Srebrenitsa qətliamı: Avropada İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ən böyük soyqırım
1995-ci il iyulun 11-də Mladiçin qoşunları BMT-nin “təhlükəsiz zona” elan etdiyi Srebrenitsanı ələ keçirdi. O, kameralar qarşısında bosnyak uşaqlarına şokolad verib, “təhlükəsizsiniz” deyib. Bir neçə gün ərzində isə 8 000-dən çox bosnyak kişi və oğlan (bəziləri 12 yaşında, digərləri 70 yaşından yuxarı) sistematik şəkildə tutularaq uzaq yerlərə aparılıb, gözləri bağlanıb, bağlanıb və güllələnib. Cəsədlər kütləvi məzarlara basdırılıb, sonra bəzi yerlərdə izləri gizlətmək üçün yenidən köçürülüb.
Bu, Avropada İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ən böyük kütləvi qətliam və beynəlxalq məhkəmə tərəfindən soyqırım kimi tanınıb. Mladiç Srebrenitsa əməliyyatına birbaşa rəhbərlik edib, qüvvələrə nəzarət edib və məqsədi bosnyakların ərazidən tamamilə silinməsi olub.
Məhkəmə, peşmanlıq və ölüm
Mladiç 1995-ci ildə BMT-nin keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalı (ICTY) tərəfindən ittiham olunub, 16 il gizləndikdən sonra 2011-ci ildə Serbiyada həbs edilib. 2017-ci ildə soyqırım, insanlıq əleyhinə cinayətlər və hərbi cinayətlərə görə ömürlük həbs cəzasına məhkum edilib; 2021-ci ildə apelyasiya məhkəməsi hökmü təsdiqləyib. Cinayətləri “bəşəriyyətə məlum olan ən dəhşətli cinayətlər sırasında” qiymətləndirilib.
Həbs edildikdən və məhkəmə zamanı o, heç bir peşmanlıq nümayiş etdirməyib. Qurbanların yaxınlarını görəndə baş barmağını yuxarı qaldırıb, hökm oxunanda “hamısı yalandır” deyə qışqırıb. Ömrünün sonuna qədər səhhəti pisləşsə də, humanitar səbəblərlə azad edilməsi tələbləri rədd olunub.
Ləqəbin mənası
“Bosniya qəssabı” ləqəbi media, qurbanlar və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən verilib. O, yalnız hərbi əməliyyatlar deyil, mülki əhalinin sistematik şəkildə məhv edilməsi, terror və soyqırımın təşkilatçısı kimi yadda qalıb. Bəzi serb dairələrində hələ də “müdafiəçi” kimi qəbul edilsə də, beynəlxalq hüquq və tarix onu Avropanın ən dəhşətli müharibə cinayətkarlarından biri kimi qeyd edir. Ölümü cinayətlərin izlərini silmir — kütləvi məzarlar, minlərlə itkin və sağ qalanların yaddaşı qalır.
Bu faktlar BMT tribunalının hökmü, şahid ifadələri, radio yazıları və tarixi sənədlərə əsaslanır. Mladiçin mirası müharibə cinayətlərinin cəzasız qalmaması və etnik nifrətin nəticələri haqqında dərs olaraq qalır.
Zərnigar Hüseynli
20:30 29.08.2026
Oxunuş sayı: 54
