SOS - Dünyanın ən məşhur yardım siqnalı necə yarandı?

Bəzən insan həyatını xilas etmək üçün uzun cümlələrə, mürəkkəb texnologiyalara və ya saatlarla davam edən danışıqlara ehtiyac olmur. Cəmi üç hərf - SOS – artıq bir əsrdən çoxdur ki, dünyanın istənilən nöqtəsində eyni mənanı ifadə edir: "Mən təhlükədəyəm, təcili kömək lazımdır". Dənizin ortasında fəlakətlə üzləşən gəmidən tutmuş dağlarda itkin düşən alpinistə, müharibə bölgəsində çətin vəziyyətdə qalan insandan təbii fəlakət zamanı yardım gözləyən insanlara qədər milyonlarla insanın son ümidi məhz bu siqnal olub.

1908-ci il iyulun 1-də SOS beynəlxalq qaydalara uyğun olaraq dəniz rabitəsində məcburi təhlükə siqnalı kimi tətbiq edilməyə başladı. O vaxtdan etibarən o, ölkələrin dili, dini, siyasi sistemi və coğrafiyasından asılı olmayaraq bütün dünyada qəbul edilən ilk universal fövqəladə yardım çağırışına çevrildi. Maraqlıdır ki, demək olar, hər kəsin bildiyi bu siqnal haqqında ən məşhur fikir əslində yanlışdır. İllərdir insanlar SOS-un "Save Our Souls" ("Ruhlarımızı xilas edin"), "Save Our Ship" ("Gəmimizi xilas edin") və ya "Send Our Succour" ("Bizə kömək göndərin") ifadələrinin qısaltması olduğunu düşünürlər. Halbuki tarixçilərin, rabitə mütəxəssislərinin və telekommunikasiya üzrə araşdırmaçıların gəldiyi ortaq nəticəyə görə, bu üç hərfin heç biri rəsmi mənaya malik olmayıb. SOS sadəcə morze əlifbasında ötürülməsi ən rahat, səhv salınması isə ən çətin olan siqnal idi. Bu sadə görünən qərarın arxasında isə uzun illər davam edən texnoloji inkişaf, beynəlxalq müzakirələr, dəniz qəzaları və minlərlə insanın həyatına başa gələn faciələr dayanır. SOS təsadüf nəticəsində yaranmayıb. O, XIX əsrin sonlarında sürətlə inkişaf edən dəniz nəqliyyatı və simsiz rabitənin yaratdığı yeni problemlərin həlli üçün hazırlanmış beynəlxalq standart idi.

Rabitənin olmadığı dövr: Dənizdə təhlükə ölüm demək idi

Bu gün cib telefonları, peyk rabitəsi və internet sayəsində dünyanın istənilən nöqtəsindən saniyələr ərzində yardım çağırmaq mümkündür. Lakin XIX əsrin sonlarına qədər vəziyyət tamamilə fərqli idi. Açıq dənizdə qəzaya düşən gəmi üçün yeganə ümid yaxınlıqdan keçən başqa bir gəminin onu təsadüfən görməsi idi. Əgər hava dumanlı və ya fırtınalı olurdusa, xilas olunmaq şansı demək olar ki, yox idi. Hələ XVIII və XIX əsrlərdə minlərlə gəmi məhz rabitənin olmaması səbəbindən batıb. Fırtınalar, qayalara çırpılmalar, yanğınlar və texniki nasazlıqlar zamanı ekipaj üzvləri kilometrlərlə uzaqda olan digər gəmilərə və sahilə heç bir xəbər çatdıra bilmirdilər. Gündüz tüstü, gecə isə məşəl və ya raket işıqları müəyyən qədər kömək etsə də, onların təsir dairəsi çox məhdud idi. Xüsusilə Atlantik okeanında sərnişin daşımalarının artması təhlükəsiz rabitə sisteminin yaradılmasını zəruri etmişdi. Sənaye inqilabı nəticəsində iri buxar gəmiləri əvvəlkindən daha sürətlə hərəkət edir, dünya ticarəti genişlənir, hər il yüz minlərlə insan okeanları keçirdi. Ancaq rabitə sistemi bu inkişafın tempinə uyğunlaşa bilməmişdi.

Morze əlifbasının yaranması yeni dövrün başlanğıcı oldu

Dəniz rabitəsində dönüş nöqtəsi XIX əsrin ortalarında amerikalı rəssam və ixtiraçı Samuel Morze tərəfindən yaradılan morze əlifbası oldu. Morze müxtəlif uzunluqlu və qısalıqlı elektrik impulslarından ibarət sistem hazırladı. Hər hərf nöqtə və xətlərdən ibarət xüsusi kombinasiya ilə ifadə edilirdi. Əvvəlcə bu sistem quru teleqraf xətlərində istifadə olunsa da, sonralar simsiz rabitənin inkişafı ilə dəniz nəqliyyatına da tətbiq edilməyə başladı. Morze əlifbasının əsas üstünlüyü ondan ibarət idi ki, zəif siqnal şəraitində belə məlumat ötürmək mümkün olurdu. Təcrübəli radiooperatorlar saniyələr ərzində mürəkkəb mətnləri belə qəbul edə bilirdilər. Lakin morze əlifbasının özü problemi tam həll etmirdi. Çünki hələ də bütün ölkələrin istifadə etdiyi vahid təhlükə siqnalı yox idi. Hər rabitə şirkəti öz qaydalarını tətbiq edir, bu isə fövqəladə hallarda ciddi anlaşılmazlıqlara səbəb olurdu. 1895-ci ildə italiyalı mühəndis və ixtiraçı Quqlielmo Markoni simsiz teleqraf sistemini təkmilləşdirərək radio dalğaları vasitəsilə uzaq məsafəyə siqnal göndərməyə nail oldu. Bu ixtira dünya gəmiçiliyində əsl inqilab yaratdı. Artıq gəmilər sahildən yüzlərlə kilometr uzaqda olsalar belə, radio vasitəsilə məlumat göndərə bilirdilər. Böyük gəmiçilik şirkətləri Markoni avadanlıqlarını sürətlə öz donanmalarında tətbiq etməyə başladılar. Bununla belə, radio sistemlərinin fərqli standartlarla işləməsi yeni problemlər yaradırdı. Bəzi radiooperatorlar yalnız öz şirkətlərinin siqnallarını qəbul edir, digər sistemlərlə əlaqə saxlamaqdan imtina edirdilər. Bu isə qəza vəziyyətində insanların həyatını təhlükə altına qoyurdu. Məhz bu səbəbdən XX əsrin əvvəllərində beynəlxalq səviyyədə vahid fövqəladə siqnalın hazırlanması artıq seçim deyil, zərurətə çevrilmişdi.

CQD – SOS-dan əvvəl istifadə edilən təhlükə siqnalı

SOS meydana çıxana qədər dəniz rabitəsində ən geniş istifadə olunan təhlükə siqnalı CQD idi. Bu siqnal əsasən Markoni şirkətinin radiooperatorları tərəfindən tətbiq olunurdu və uzun müddət beynəlxalq standart hesab edilməsə də, praktikada geniş yayılmışdı. CQD üç hərfdən ibarət idi. "CQ" teleqraf dilində bütün radio stansiyalarına ümumi çağırış mənasını ifadə edirdi. Sonradan bu çağırışa "D" hərfi əlavə olundu. "D" ingilis dilində "Distress" – yəni "təhlükə" sözünün ilk hərfi idi. Beləliklə, CQD siqnalı "Bütün stansiyalar, təhlükədəyəm" mənasında istifadə olunurdu. İlk baxışdan bu sistem kifayət qədər məntiqli görünürdü. Lakin praktikada bir sıra problemlər üzə çıxmağa başladı. Morze əlifbasında CQD kifayət qədər uzun kombinasiya idi. Güclü külək, fırtına və radio dalğalarındakı maneələr səbəbindən siqnalın bir hissəsinin itməsi halları baş verirdi. Bəzən operatorlar onu adi çağırışlarla səhv salır, bəzən isə ümumiyyətlə düzgün qəbul edə bilmirdilər. Dənizdə baş verən qəzaların araşdırılması göstərirdi ki, fövqəladə hallarda hər saniyə böyük əhəmiyyət daşıyır. Uzun və mürəkkəb siqnalın göndərilməsi isə əlavə vaxt itirirdi. Buna görə mütəxəssislər daha sadə və bütün operatorların dərhal tanıya biləcəyi yeni siqnalın hazırlanmasını vacib hesab edirdilər.

Berlin Konvensiyası: Beynəlxalq qərarın qəbul edilməsi

XX əsrin əvvəllərində simsiz rabitə sürətlə inkişaf etdiyindən müxtəlif ölkələr arasında ortaq qaydaların hazırlanmasına ehtiyac yarandı. Bu məqsədlə 1906-cı il noyabrın 3-də Almaniyanın paytaxtı Berlində Beynəlxalq Radioteleqraf Konvensiyası keçirildi. Konfransda Avropa və Amerikanın aparıcı dəniz dövlətlərinin nümayəndələri iştirak edirdi. Burada radio rabitəsinin texniki standartları, tezliklərin istifadəsi və fövqəladə hallarda tətbiq olunacaq vahid təhlükə siqnalı müzakirə edildi. Müzakirələr zamanı müxtəlif variantlar irəli sürülsə də, alman mütəxəssislərinin təklif etdiyi "... --- ..." kombinasiyası diqqəti daha çox cəlb etdi. Bu siqnalın üstünlüyü onun sadəliyində idi. Morze əlifbasında əvvəlcə üç qısa siqnal, sonra üç uzun siqnal, daha sonra yenidən üç qısa siqnal göndərilirdi. Bu ardıcıllıq həm yadda saxlamaq, həm də uzaq məsafədən düzgün qəbul etmək baxımından digər variantlardan daha əlverişli hesab olundu. Nəticədə konfrans iştirakçıları məhz bu siqnalın beynəlxalq təhlükə siqnalı kimi qəbul edilməsinə razılıq verdilər.

Niyə məhz "...---..."?

Bir çox tarixçilər hesab edir ki, SOS-un uğurunun əsas səbəbi onun texniki cəhətdən mükəmməl seçilməsi idi. Morze əlifbasında "...---..." fasiləsiz göndərilən yeganə siqnallardan biridir. Burada hərflər arasında əlavə boşluq qoyulmur. Bu xüsusiyyət siqnalın digər mesajlardan dərhal seçilməsinə imkan verirdi. Bundan başqa: siqnalın ritmi çox aydın idi, radio maneələri zamanı belə tanınması asan olurdu; yeni başlayan operatorlar belə onu rahat öyrənə bilirdilər; uzun məsafələrdə səhv qəbul olunma ehtimalı minimum idi. Məhz bu üstünlüklər sayəsində SOS digər bütün variantları geridə qoydu.

SOS abreviatura deyil

Bu gün də insanların əksəriyyəti düşünür ki, SOS müəyyən sözlərin qısaldılmış formasıdır. Ən məşhur versiyalar bunlardır: Save Our Souls – Ruhlarımızı xilas edin; Save Our Ship - Gəmimizi xilas edin; Send Our Succour – Bizə kömək göndərin; Save Our Sailors – Dənizçilərimizi xilas edin. Lakin bunların heç biri tarixi sənədlərdə yer almır. Berlin Konvensiyasının materiallarında və dövrün rabitə sənədlərində SOS-un hər hansı ifadənin qısaltması olduğu qeyd edilmir. Əksinə, mütəxəssislər bildirirlər ki, əvvəlcə morze siqnalı seçilmiş, yalnız sonradan insanlar onu rahat yadda saxlamaq üçün müxtəlif ifadələr uydurmuşlar. Bu yanlış fikir o qədər geniş yayılıb ki, hətta bəzi filmlərdə, kitablarda və televiziya proqramlarında belə bu ifadələr həqiqət kimi təqdim edilir. Halbuki rabitə tarixini araşdıran alimlər bunun mif olduğunu vurğulayırlar.

1 iyul 1908 – SOS rəsmi qüvvəyə minir

Berlin Konvensiyasında qəbul edilən qərarın dərhal tətbiqi mümkün olmadı. Müxtəlif ölkələrdə radio avadanlıqları fərqli idi və operatorların yeni siqnala uyğunlaşdırılması müəyyən vaxt tələb edirdi. Nəhayət, 1908-ci il iyulun 1-də SOS beynəlxalq dəniz rabitəsində rəsmi təhlükə siqnalı kimi qüvvəyə mindi. Bu tarixdən etibarən beynəlxalq sularda üzən gəmilər fövqəladə hallarda məhz SOS siqnalından istifadə etməli idilər. Bununla belə, keçid dövrü müəyyən müddət davam etdi. Bəzi gəmiçilik şirkətləri köhnə CQD sistemindən imtina etmək istəmir, radiooperatorlar isə illərlə öyrəşdikləri siqnalı dəyişməkdə çətinlik çəkirdilər. Maraqlıdır ki, həmin dövrdə bəzi operatorlar təhlükə zamanı ehtiyat üçün həm CQD, həm də SOS siqnallarını ardıcıl göndərirdilər. Bu üsul bir neçə il tətbiq olundu və yalnız sonralar SOS tam şəkildə beynəlxalq standart kimi qəbul edildi.

İlk illərdə SOS necə qarşılandı?

Yeni siqnalın tətbiqi radiooperatorlar arasında müxtəlif reaksiyalar doğurdu. Təcrübəli operatorların bir qismi hesab edirdi ki, CQD artıq kifayət qədər tanınır və onu dəyişməyə ehtiyac yoxdur. Digərləri isə SOS-un daha sadə və etibarlı olduğunu bildirərək bu qərarı dəstəkləyirdilər. Zaman keçdikcə praktik təcrübə göstərdi ki, SOS həqiqətən də daha sürətli ötürülür və qəbul edilir. Xüsusilə pis hava şəraitində və zəif radio əlaqəsi zamanı onun üstünlükləri açıq şəkildə hiss olunurdu. Məhz buna görə bir neçə il ərzində dünyanın demək olar ki, bütün ticarət və sərnişin gəmiləri yeni beynəlxalq təhlükə siqnalından istifadə etməyə başladılar.

Titanik faciəsi: SOS-un bütün dünyaya tanınmasına səbəb olan hadisə

SOS siqnalı 1908-ci ildən rəsmi olaraq istifadəyə verilsə də, onun bütün dünyada məşhurlaşmasına səbəb olan hadisə 1912-ci ilin aprelində baş verdi. XX əsrin ən böyük dəniz faciələrindən biri hesab edilən "Titanik" sərnişin gəmisinin batması beynəlxalq dəniz təhlükəsizliyi qaydalarını kökündən dəyişdirdi və SOS siqnalını dünya ictimaiyyətinin gündəminə gətirdi. 1912-ci il aprelin 10-da İngiltərənin Sauthempton limanından ABŞ-ın Nyu-York şəhərinə yola düşən "Titanik" dövrünün ən böyük və ən dəbdəbəli sərnişin gəmisi idi. Gəminin "batmaz" olduğu iddia edilirdi. Lakin aprelin 14-dən 15-nə keçən gecə Şimali Atlantik okeanında aysberqlə toqquşması nəticəsində bu iddia puça çıxdı. Toqquşmadan dərhal sonra gəminin radiooperatorları Cek Fillips və Harold Brayd sahillə və yaxınlıqdakı gəmilərlə əlaqə yaratmağa çalışdılar. Həmin dövrdə SOS artıq rəsmi beynəlxalq təhlükə siqnalı idi. Lakin köhnə CQD siqnalı da hələ tamamilə dövriyyədən çıxmamışdı. Maraqlı məqamlardan biri odur ki, radiooperator Harold Brayd zarafatla həmkarına belə demişdi: "CQD göndər. Bu, onu istifadə etmək üçün bəlkə də son şansındır". Bundan sonra onlar həm CQD, həm də SOS siqnallarını növbə ilə ötürməyə başladılar. Təxminən iki saatdan artıq davam edən radio əlaqəsi nəticəsində yaxınlıqdakı bəzi gəmilər qəza barədə məlumat alsalar da, məsafənin uzaq olması və hava şəraiti səbəbindən vaxtında köməyə çata bilmədilər. Nəticədə 1500-dən çox insan həyatını itirdi. Faciədən sonra aparılan araşdırmalar göstərdi ki, radio rabitəsinin daha səmərəli təşkili, operatorların fasiləsiz növbə çəkməsi və vahid təhlükə siqnalından istifadə minlərlə insanın həyatını xilas edə bilərdi. Məhz bu hadisədən sonra SOS bütün dünyada mübahisəsiz beynəlxalq standart kimi qəbul edildi.

1914-cü ildə qəbul edilən Dənizdə İnsan Həyatının Mühafizəsi üzrə Beynəlxalq Konvensiya (SOLAS) radio rabitəsi ilə bağlı bir sıra mühüm tələblər müəyyənləşdirdi. Bunlara radiooperatorların gecə-gündüz növbə çəkməsi, bütün gəmilərdə müasir rabitə avadanlığının quraşdırılması və təhlükə siqnallarının dərhal qəbul edilməsinin təmin edilməsi daxil idi. Bu dəyişikliklər nəticəsində sonrakı onilliklərdə baş verən çoxsaylı dəniz qəzalarında xilasetmə əməliyyatları daha operativ həyata keçirildi.

Birinci Dünya müharibəsində SOS

1914-cü ildə başlayan Birinci Dünya müharibəsi zamanı SOS siqnalından təkcə ticarət gəmiləri deyil, hərbi donanmalar da istifadə edirdi. Mina partlayışları, sualtı qayıqların hücumları və dəniz döyüşləri zamanı zədələnən gəmilər radio vasitəsilə SOS göndərərək kömək istəyirdilər. Həmin dövrdə radio rabitəsi artıq hərbi strategiyanın vacib hissəsinə çevrilmişdi. Buna baxmayaraq, bəzi hallarda düşmən qüvvələrinin siqnalı ələ keçirməməsi üçün şifrəli rabitədən də istifadə olunurdu. Lakin insan həyatının təhlükədə olduğu vəziyyətlərdə beynəlxalq dəniz qaydalarına uyğun olaraq SOS siqnalı açıq şəkildə ötürülürdü. 1939–1945-ci illərdə baş verən İkinci Dünya müharibəsi zamanı SOS daha geniş istifadə olunmağa başladı. Atlantik okeanında alman sualtı qayıqlarının hücumuna məruz qalan ticarət gəmiləri, Sakit okeanda zədələnən hərbi gəmilər və hətta bəzi mülki təyyarələr bu siqnal vasitəsilə kömək istəyirdilər. 

Zaman keçdikcə SOS anlayışı dənizçilik çərçivəsini aşdı. XX əsrin ortalarından başlayaraq bu siqnal aviasiyada, dağ-xilasetmə əməliyyatlarında, qütb ekspedisiyalarında və digər fövqəladə hallarda da istifadə edilməyə başladı. Dağlarda itkin düşən alpinistlər qar üzərində iri hərflərlə "SOS" yazır, meşədə köməyə ehtiyacı olan insanlar ağac budaqları və daşlarla bu işarəni düzəldirdilər. Təyyarələrdən baxıldıqda bu nişan dərhal diqqət çəkirdi. Bundan başqa, fənərlə üç qısa, üç uzun və yenidən üç qısa işıq siqnalı vermək də beynəlxalq yardım çağırışı hesab olunur. Eyni qayda fit, siqnal gülləsi və digər xəbərdarlıq vasitələri üçün də tətbiq edilir. Bir çox insanlar düşünür ki, SOS yalnız morze əlifbası vasitəsilə radio ilə ötürülür. Əslində isə bu siqnal müxtəlif üsullarla verilə bilər. Ən məşhur üsullardan biri işıq siqnallarıdır. Güclü fənər və ya projektor vasitəsilə əvvəlcə üç qısa, sonra üç uzun, daha sonra isə yenidən üç qısa işıq impulsu göndərilir. Gecə vaxtı bu üsul kilometrlərlə uzaqdan görünə bilir. Bundan başqa, fit və ya səs siqnalları ilə də eyni ardıcıllığı təkrarlamaq mümkündür. Dağlıq ərazilərdə və meşələrdə itkin düşən insanlar tez-tez bu üsuldan istifadə edirlər.

Əgər rabitə vasitəsi yoxdursa, beynəlxalq xilasetmə qaydalarına əsasən yerə iri ölçüdə "SOS" yazmaq da yardım çağırışı hesab olunur. Bunun üçün daşlardan, ağac budaqlarından, qar və ya qumdan istifadə edilir. Helikopter və ya təyyarədən baxıldıqda bu işarə asanlıqla seçilir.

Aviasiyada əsas fövqəladə çağırış sözü "Mayday" olsa da, SOS uzun illər təyyarələrdə də istifadə edilib. Xüsusilə radio rabitəsinin ilk dövrlərində morze əlifbası ilə işləyən pilotlar və yerüstü operatorlar məhz SOS siqnalından istifadə edirdilər.

1920-ci illərdən etibarən səsli rabitənin inkişafı ilə "Mayday" termini daha geniş yayılmağa başladı. Bunun səbəbi radio danışığında "SOS" hərflərinin tələffüz edilməsindən daha aydın və səhvsiz başa düşülməsi idi. Buna baxmayaraq, morze rabitəsinin istifadə olunduğu bəzi sistemlərdə SOS uzun illər əsas təhlükə siqnalı olaraq qaldı.

Fatimə Məmmədova