Xəstəlikdən əvvəl müdaxilə: Profilaktik səhiyyəyə ayrılan vəsait artırılır?
COVID-19 pandemiyası qlobal səhiyyə sistemlərinin əsas zəif tərəflərini ortaya çıxarmaqla yanaşı, səhiyyə siyasətində prioritetlərin yenidən müəyyənləşdirilməsinə səbəb oldu. Uzun illər əsas diqqət xəstəliklərin müalicəsinə yönəldilsə də, pandemiyadan sonra dünyanın bir çox ölkəsində profilaktik tədbirlərin və ilkin səhiyyə xidmətlərinin gücləndirilməsinin daha səmərəli və uzunmüddətli nəticələr verdiyi qənaəti formalaşdı. Çünki səhiyyə sahəsində artıq əsas yanaşma xəstəliyi müalicə etmək deyil, onun yaranmasının qarşısını almaq üzərində qurulur. Bu baxımdan profilaktik tədbirlərə ayrılan vəsaitin ayrılması məsələsinin Milli Məclisdə müzakirəsi və ilkin səhiyyə xidmətlərinə ayrılan vəsaitin ümumi səhiyyə xərclərinin 20–25 faizinə çatdırılması təsadüfi qərar deyil. Bu yanaşma erkən diaqnostikanın genişləndirilməsi, peyvəndləmə proqramlarının gücləndirilməsi, ambulator xidmətlərin əlçatanlığının artırılması və səhiyyə sisteminin gələcək böhranlara dayanıqlığının təmin edilməsi məqsədi daşıyır. Azərbaycanda da son illərdə ilkin səhiyyə xidmətlərinin gücləndirilməsi və profilaktik tədbirlərin genişləndirilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının hesabatlarında ölkənin bu sahədə region üzrə ön sıralarda göstərilməsi də bu istiqamətdə atılan addımların əhəmiyyətini artırır. Bununla belə, əsas müzakirə mövzularından biri dəyişməz qalır: profilaktik tədbirlərə ayrılan mövcud resurslar səhiyyə sistemindəki problemlərin həlli və sektorun davamlı inkişafı üçün nə dərəcədə kifayətdir?
Mövzu ilə bağlı ekspertlər Crossmedia.az-a açıqlama verib:
Tibb üzrə fəlsəfə doktoru Fərid Museyibov:
“Əvvəlcə onu qeyd edək ki, ümumiyyətlə, bütün dünyada müxtəlif dövrlərdə pandemiyalarla qarşılaşmışıq. Demək olar ki, hər 80–100 ildən bir bəşəriyyət bu cür qlobal epidemiya və pandemiya təhlükələri ilə üz-üzə qalıb. COVID-19 pandemiyası da bu proseslərin növbəti nümunəsi oldu. Ondan əvvəl də dünyada müxtəlif pandemiyalar baş verib. Təbii ki, əvvəlki dövrlərdə səhiyyə sistemi bugünkü qədər inkişaf etməmişdi, əhali sıxlığı indiki qədər yüksək deyildi, tibbin imkanları bu qədər geniş deyildi və xəstəliklərin yayılma sürəti də fərqli idi. Amma son olaraq COVID-19 pandemiyası bir daha göstərdi ki, pandemiyalar istənilən vaxt baş verə bilər. Bu nə deməkdir? Təbii ki, insanların xəstəlik yükü artır, müxtəlif xroniki xəstəliklər çoxalır və onların müalicəsində müəyyən çətinliklər yaranır. Belə şəraitdə pandemiyaların yaranması da mümkündür. Məhz buna görə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı belə nəticəyə gəldi ki, ilkin səhiyyə xidmətləri nə qədər gücləndirilərsə, bu, bir o qədər faydalı olar. Xüsusilə də profilaktik tədbirlərin artırılması baxımından”.
F.Museyibov əlavə edib ki, biz təkcə COVID pandemiyası yox, pandemiyadan sonra bir sıra xəstəliklərin yayılmasında da artım müşahidə olunmağa başladığını bilirik: “Bunların başında ürək-damar və onkoloji xəstəliklər dayanır. İnsanlar təkcə xəstəliyin özündən deyil, həm də yaratdığı stressdən ciddi şəkildə təsirləndilər. COVID-19 pandemiyası dövründə yaranan stress fonunda həm onkoloji xəstəliklərin sayı artmağa davam etdi, həm ürək-damar xəstəliklərinin, həm də şəkərli diabet hallarının artdığı müşahidə olundu. Çünki məlumdur ki, bu xəstəliklərin yaranmasında müxtəlif risk faktorları ilə yanaşı, stress də mühüm rol oynayır. Məsələn, ürək-damar xəstəliklərinə baxsaq, görərik ki, kifayət qədər gənc insanlar infarkt nəticəsində həyatını itirir. COVID dövründə də bir çox insan ürək problemlərindən əziyyət çəkdi. Təbii ki, burada müxtəlif əlaqəli amillər mövcud idi və bu da ürək xəstəliklərinin yayılmasına müəyyən təsir göstərdi. Sonrakı dövrdə vəziyyət daha da diqqətçəkici oldu. Biz praktikada da gördük ki, əvvəllər bu qədər çox onkoloji və şəkərli diabet xəstələrinin müraciətləri olmurdu. COVID-dən sonrakı dövrdə müşahidə olunan hallardan biri də məhz şəkərli diabet və onkoloji xəstəliklərlə bağlı müraciətlərin artması oldu.
Ə Məhz buna görə ilkin səhiyyə xidmətlərinin gücləndirilməsi istiqamətində qərarlar qəbul edildi. Çünki ilkin səhiyyə nə qədər inkişaf edərsə, xəstəliklərin qarşısının alınmasına bir o qədər kömək edər və yayılma səviyyəsi azalar. Hazırda dünyada ölüm səbəbləri arasında ilk sırada ürək-damar xəstəlikləri, ikinci sırada isə onkoloji xəstəliklər dayanır.
Həkim əlavə edib ki, artıq Böyük Britaniyada hər müəyyən sayda insandan birinə onkoloji diaqnoz qoyulması ilə bağlı göstəricilər mövcuddur: “Burada həm qidalanma, həm də stress faktorunun rolu böyükdür. Buna görə də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı belə nəticəyə gəldi ki, ilkin səhiyyə xidmətləri mütləq şəkildə profilaktik tədbirlərə daha çox yönəlməlidir ki, xəstəliklərin qarşısının alınması daha effektiv olsun. Əgər profilaktik tədbirlər çox olarsa, xəstəliklərin sayı da azalacaq. Burada əsas məsələlərdən biri də peyvəndləmədir. Biz bilirik ki, illər əvvəl uşaqlar arasında yayılmış difteriya, qızılca və digər infeksion xəstəliklərin yayılması məhz peyvəndlərin tətbiqindən sonra ciddi şəkildə azalıb. Bu gün bəzi xəstəliklərə ölkəmizdə artıq çox nadir hallarda rast gəlinir. Çünki profilaktik tədbirlər görülür və peyvəndləmə aparılır. Peyvəndləmə də xəstəliklərin qarşısının alınmasında çox böyük rol oynayır. Diqqət etsəniz, COVID-19 pandemiyası dövründə də birinci, ikinci və sonrakı mərhələlərdə peyvəndlər tətbiq olunmağa başladı və bu peyvəndlərin pandemiyanın idarə olunmasına müsbət təsiri oldu. Bu səbəbdən ilkin səhiyyə xidmətlərinin gücləndirilməsi gələcəkdə həm xəstəliklərin qarşısının alınmasına, həm də səhiyyə xərclərinin azalmasına kömək edəcək. Çünki bir variant var ki, xəstəlik yaransın, sonra onun müalicəsinə böyük resurs ayrılsın; digər variant isə xəstəlik baş vermədən profilaktik tədbirlərlə onun qarşısı alınsın. Belə olduqda həm xəstə sayı azalır, həm həkim yükü azalır, həm də ümumi səhiyyə sisteminin səmərəliliyi artır”.
Liberal İqtisadçılar Birliyinin sədri Akif Nəsirli:
“COVID-19 pandemiyasından sonra profilaktik tədbirlərə və ilkin səhiyyə xidmətlərinə ümumi səhiyyə xərclərinin 20-25 faizinin ayrılması müsbət addım kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki xəstəliklərin qarşısının alınması, erkən diaqnostika və əhalinin sağlamlığının qorunması uzunmüddətli dövrdə daha ağır və bahalı müalicə xərclərinin azalmasına kömək edir. Bununla belə, ayrılan vəsaitin kifayət edib-etməməsi yalnız məbləğdən deyil, həmin vəsaitin nə dərəcədə səmərəli istifadə olunmasından da asılıdır. Əgər maliyyə resursları düzgün planlaşdırılarsa, ilkin səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyəti yüksələ, kadr və infrastruktur çatışmazlıqları qismən aradan qaldırıla bilər. Lakin səhiyyə sistemində mövcud olan bütün boşluqların doldurulması üçün təkcə maliyyənin artırılması kifayət deyil. İdarəetmənin təkmilləşdirilməsi, tibbi kadrların hazırlığı, regionlar üzrə xidmətlərə çıxışın yaxşılaşdırılması və müasir texnologiyaların tətbiqi də vacib şərtlərdir. Bu səbəbdən 20-25 faizlik pay mühüm dəstək sayılsa da, səhiyyə sistemindəki bütün problemlərin həlli üçün təkbaşına yetərli olmaya bilər”.
Ayhan
12:30 18.06.2026
Oxunuş sayı: 49
