Dünya praktikası Azərbaycana da gəldi: Sosial şəbəkələrə giriş məhdudlaşdırılır - ARAŞDIRMA

İyunun 8-də Milli Məclisin İnsan hüquqları, Ailə, qadın və uşaq məsələləri, Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu komitələrinin birgə iclası və ictimai dinləmə keçirilib. Tədbirdə İnzibati Xətalar Məcəlləsində, “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” və “Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında” qanunlarda dəyişiklik edilməsi barədə qanun layihəsi birinci oxunuşda müzakirəyə çıxarılıb. Azərbaycanda 16 yaşa qədər sosial media platformalarından istifadə qadağan edilməsi müzakirə edilir.

Ümumiyyətlə dünyada bu təcrübə artıq 15 ildən artıqdır ki, var. 2010-cu ildən də bir sıra dövlətlər sosial media platformalarına müəyyən məhdudiyyətlərin gətirilməsi təşəbbüsü ilə çıxış edirlər. Xüsusən bu qadağaların uşaqlara, yeniyetməlik çağına çatmayan vətəndaşlara şamil edilməsi nəzərdə tutulurdu. 

Bu istiqamətdə ilk addımı atan Fransa 2023-cü ildə 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial mediadan istifadədə valideyn icazəsi nəzərdə tutan qanun layihəsini qəbul edib, ancaq bu ildən etibarən bu yaş qrupu üçün tamamilə qadağanın nəzərdə tutulduğu qanun layihəsi müzakirə olunur.

Fransadan sonra 2025-ci ildə ilk dəfə Avstraliyada sosial mediadan 16 yaşından aşağı uşaqların istifadəsinə gətirilən qadağa dünyada bir növü dalğanın başlanmasına səbəb olmuşdur ki, bu dalğa bir neçə dövləti daha əhatə etdi. Belə ki, qardaş Türkiyə də ən sürətli formada məhdudlaşdırmanı qəbul edən ölkələrdən biri oldu. 15 yaşından aşağı uşaqların sosial mediaya girişinin məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutan qanun layihəsi artıq qəbul edilib və platformalara bu qanundan irəli gələn texniki məqamları həll etmək üçün 6 ay vaxt təyin olunub. Yaş doğrulaması üçün “E-devlet” platformasından istifadə nəzərdə tutulur. Eyni zamanda öhdəlikləri yerinə yetirməyən sosial media platformaları üçün internet traffikinin məhdudlaşdırılması, daha sonra cərimələr və sonda total blok nəzərdə tutulub.

İndi də məsələ Azərbaycanda gündəmə gəldi. Son illər azərbaycanlı yeniyetmələrin də sosial mediada kifayət qədər fəal olduğu, hətta məktəblərdə də telefonsuz qala bilmədikləri ciddi sosial problem idi. Sosial şəbəkələrdə gördükləri bayağı kontentlər və “trend” adlandırılan mənasız videolar uşaqlara ciddi təsir edirdi. Sosial şəbəkələrdə göstərilən bahalı, dəbdəbəli həyat uşaqları valideynlərindən bunu tələb etməyə sövq edir, internetdə gördükləri hadisələrin gözlərində adiləşməsi isə (intihar, xuliqanlıq, böyüklərə hörmətsizlik) uşaqlarda məsuliyyət hissini, vətəndaşlıq məsuliyyətini azaldır hətta yox edirdi. Nəzərə alsaq ki, hələ 2017-ci ildə aparılmış sorğuya əsasən məktəb yaşlı uşaqların 24%-ə yaxını sosial medianı istifadə edə biləcəkləri sonrakı anı səbrsizliklə gözləyiblər, 17%-i isə öz hobbilərinə və idmanlarına sosial mediaya görə laqeyd yanaşıblar, 16%-i valideynləri və ya qardaş, bacıları ilə sosial media istifadəsinə görə mübahisə yaşayıblar. Əlbəttə ki, son illər sosial media yaşının azalması və sosial mediadan istifadənin ciddi formada artması bu statistikaları əsaslı formada dəyişəcəkdir.

Sözsüz ki, heç nə yalnız mənfidən ibarət ola bilməz. Buna görə də sosial şəbəkələrdən müsbət istiqamətlərdə istifadə edən yeniyetmələr də var. Müxtəlif məlumatların əldə edilməsi, xarici ölkələrdəki həyat tərzi, maraqlandıqları sahələrlə bağlı dataları asanlıqla əldə edə biləcəkləri platformadır sosial şəbəkələr. Dünya dövlətlərində, eləcə də, Azərbaycanda sosial şəbəkələrə gətirilən qadağalar sosial şəbəkələrdən düzgün istifadə edən uşaqlara o qədər də mənfi təsir göstərməyəcək.Belə ki, qanunvericiliyə edilən əlavələr uşaqların sosial şəbəkələrdə hesab aça bilməməsinə yönəlib. Sözsüz ki, burada da nəzarət və məsuliyyət valideynin öhdəsinə düşür. Məsuliyyətli valideynin nəzarəti altında böyüyən uşaqlar da təbii ki, sosial şəbəkələrdə valideyn icazəsi ilə maraqlı kontentlərə baxa və sosial şəbəkələrə dünyagörüşünü inkişaf etdirən informasiya mənbəyi kimi yanaşa bilərlər. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, müzakirələrdə elektron kitabxanalara çıxışı, xariclə əlaqələri və ünsiyyət imkanlarının əleyhinə heç bir müddəa yoxdur. 

Məsələ ilə bağlı Crossmedia.az-a danışan Milli Məclisin İnsan Hüquqları komitəsinin sədri Zahid Oruc qeyd edib ki, VPN üzərindən məhdudiyyətlərdən yayınma, valideyn məlumatlarını öz məlumatı kimi təqdim etmə, elektron sistemlər vasitəsilə üz cizgilərini dəyişərək daha yaşlı görünmə kimi üsullarla bu qaydalardan yayınma halları mümkündür: “Parlamentdə üç komitənin müzakirəsindən keçən müvafiq qanun layihələri eyni zamanda İnzibati Xətalar Məcəlləsində də müəyyən dəyişiklikləri tələb edirdi. Burada həmin qanunun müddəalarının həyata keçirilməsi üçün mühüm qaydalar və tələblər müəyyənləşdirilir. Əsasən manipulyativ texnikaların qadağan olunması nəzərdə tutulur. Buraya bilavasitə sonsuz sürüşdürmə (infinite scroll), avtomatik video oynatma kimi dizayn texnikaları daxildir. Digər tərəfdən, fərdi məlumatların müdafiəsi ilə bağlı məsələlər də müəyyənləşdirilib. Bank kartları, elektron poçt, mobil nömrələr və digər kimlik məlumatlarının yerləşdirilməsi ilə bağlı qaydalar müəyyən olunub. Provayderlər hər ilin yanvarın 15-də bu məsələlərlə bağlı hesabat təqdim etməlidirlər. Həmçinin 16 yaşına qədər olan şəxslərin rəqəmsal kimliyi və “rəqəmsal yetkinlik yaşı” adlandırılan anlayış çərçivəsində məlumatların qorunması nəzərdə tutulur. 16–18 yaş arası şəxslərlə bağlı isə valideyn nəzarəti və razılaşdırma mexanizmləri tətbiq ediləcək. Lakin qeyd etdiyiniz kimi, VPN üzərindən məhdudiyyətlərdən yayınma, valideyn məlumatlarını öz məlumatı kimi təqdim etmə, elektron sistemlər vasitəsilə üz cizgilərini dəyişərək daha yaşlı görünmə kimi üsullarla bu qaydalardan yayınma halları mümkündür. Hazırkı qanun layihəsi oyunlarla bağlı məsələni tam tənzimləməsə də, alternativ vasitələrlə uşaqların psixologiyası üzərində təsirlər, yuxusuzluq, ailə büdcəsinə zərər və digər risklərin qarşısının alınması məqsədilə bir neçə mühüm sanksiya nəzərdə tutulur. İlk növbədə xüsusi vurğulamaq istəyirəm ki, bu qanun layihəsinin əsas məqsədi Azərbaycan ailələrini, ailə institutunu, onun dəyərlərini, milli mental xüsusiyyətləri, uşaqların rifahını və sağlamlığını qorumaqdır”.

Komitə sədri əlavə edib ki, cəzaların heç biri valideynə və ya uşağa yönəlməyib: "Bunu ayrıca qeyd etmək vacibdir. Bu baxımdan şagirdlərin elektron kitabxanalara çıxışı, xariclə əlaqələri və ünsiyyət imkanlarının əleyhinə heç bir müddəa yoxdur. Əksər platformalara onların çıxışı qalır. Söhbət əsasən sosial media platformaları, “YouTube” kanalları və digər mənbələrdən gedir. Həmin platformaların siyahısı müvafiq icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən müəyyən ediləcək. Burada əsas məsələ zərərli informasiya platformalarının və böyük texnologiya şirkətlərinin fəaliyyətinin tənzimlənməsidir. Qanun pozuntularına görə vəzifəli şəxslər 6 min manatdan 10 min manata qədər, hüquqi şəxslər isə 15 min manatdan 50 min manata qədər cərimə ediləcəklər. Əgər sistematik pozuntular davam edərsə, həmin platformalara trafik həcminin 20, 50 və nəhayət 90 faizədək azaldılması nəzərdə tutulur. Düşünürəm ki, bunlar məqsədlərə nail olmaq üçün tətbiq edilə biləcək vasitələr və düzgün yanaşmalardır. Beynəlxalq təcrübə ilə müqayisə etsək, görərik ki, bir çox ölkələrdə nəzərdə tutulan cəza mexanizmləri daha sərtdir. Məsələn, Avstraliyada “Online Safety Act” dən və 2024-cü il məhdudiyyətlərindən əvvəl də iri texnologiya şirkətləri ilə bağlı qayda pozuntularına görə təxminən 50 milyon Avstraliya dollarına qədər cərimələr tətbiq olunurdu. Eyni zamanda Britaniya, İspaniya və Fransada da oxşar mexanizmlər mövcuddur. Bu yanaşmanın tərəfdarları hesab edirlər ki, qlobal texnologiya şirkətləri müxtəlif neyrolinqvistik və alqoritmik üsullarla uşaqlar üzərində ciddi təsir imkanları qazanıblar və onların gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevriliblər. Bu səbəbdən belə şirkətlər üçün milyardlarla vəsait itirmək qeyri-adi hesab edilmir”.

Z.Oruc qeyd edib ki, Azərbaycan qanunvericiliyində nəzərdə tutulan dəyişikliklər rəqəmsal məkanın tənzimlənməsinə xidmət edir: “Dəfələrlə böyük texnologiya şirkətlərinin rəhbərləri ABŞ Konqresinə və Avropa ölkələrinin parlamentlərinə çağırılıb, fəaliyyətləri sərt şəkildə müzakirə olunub və sanksiyalar tətbiq edilib. Bu baxımdan Azərbaycan qanunvericiliyində nəzərdə tutulan dəyişikliklər rəqəmsal məkanın tənzimlənməsinə xidmət edir. Bu, texnologiyaya qarşı mübarizə və ya ümumi qadağalar sistemi deyil. Əksinə, Azərbaycan dövləti texnoloji inkişafı ölkənin gələcək prioritetlərindən biri hesab edir. Texnoloji suverenlik ideyası çərçivəsində Prezident İlham Əliyev tərəfindən Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması, elektron hökumət modelinin genişləndirilməsi bu yanaşmanın göstəricisi kimi təqdim olunur. Bu, həm də uşaqların və yeniyetmələrin biliklərə yiyələnərək daha təhlükəsiz və yüksək kommunikasiya bacarıqlarına malik gələcək qurmasına hesablanmış yanaşma kimi qiymətləndirilir. Bu kontekstdə Səlcuq Bayraktar nümunəsi tez-tez ideal kimi göstərilir. Hesab olunur ki, Vətən müharibəsində əldə olunan uğurların mühüm elementlərindən biri də texnoloji üstünlük və bilik amili olub. Ona görə hazırkı addımlar uşaqların hüquqlarını məhdudlaşdırmaq və ya onları cəzalandırmaq kimi təqdim edilə bilməz. Medianın bu məsələlərdə dövlət qurumları və qanunvericilərlə eyni mövqedən çıxış etməsinin vacibliyi də vurğulanır. Çünki bu, ümumi təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirilir. Həmçinin qeyd olunur ki, bu məsələ ilə bağlı Azərbaycan cəmiyyətinin mövqeyi öyrənilib və tənzimləmələrin vacibliyi ilə bağlı dəstək mövcuddur. Bu yanaşmaya görə, uşaqlar üzərində həyata keçirilən zərərli rəqəmsal təsirlər müəyyən hallarda terror təşkilatlarına, cinayətkar qruplara və digər təhlükəli strukturlara cəlbetmənin yaratdığı risklərlə müqayisə edilir. Sonda vurğulanır ki, siqaretin çəkilməsi, soyuq silahın satışı, narkotik vasitələrin yayılması ilə bağlı tətbiq edilən məhdudiyyətlər necə əsaslandırılırsa, bu qanunvericilikdə nəzərdə tutulan prinsiplər də oxşar məntiqlə əsaslandırılır. Bu səbəbdən qeyd olunan cəza sanksiyaları yalnız vəzifəli şəxslərə və xarici korporasiyalara, yəni hüquqi şəxslərə yönəlib”.

 Ailə, qadın və uşaq məsələləri komitəsinin sədri Hicran Hüseynova da məsələyə münasibət bildirib: " İlk növbədə, biz   düşünməliyik: Məqsədimiz nədir?  “Mövcud qanunvericiliyə ediləcək əlavə və dəyişikliklərin əsas  məqsədi – uşaqları qorumaq, hüquqlarını müdafiə etmək, övladlarımızın həm fiziki, həm mənəvi, həm də psixi sağlamlığına mənfi təsirlərin azaldılması və onların  təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Uşaqların sosial şəbəkələrinin zərərli təsirlərindən qorunması günümüzün tələbidir.  Həmçinin, bu da bir reallıqdır ki, hazırda elə bir sahə yoxdur ki, yeni nəsil texnologiyaların xidmətindən istifadə edilməsin. İnternet, Sosial Media hər kəsə informasiyaya rahat çıxış imkanı yaradır. Və bu gün demək olar ki, əlçatmaz informasiya yoxdur. Əlbəttə ki, hər bir inkişafın pozitiv və neqativ tərəfləri var. Rəqəmsal inkişaf dövlətimiz üçün, qlobal çağırışlara hazır olmağımız üçün mühümdür. Lakin, bu siyasət düşünülmüş şəkildə, vətəndaşlarımız, o cümlədən, uşaqlarımız üçün faydalı şəkildə həyata keçirilir. Mümkün ola biləcək fəsadların qarşısının alınması üçün müvafiq tədbirlər görülür.   Mövcud qanunvericiliyə ediləcək əlavə və dəyişikliklər əsasında yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkə platformalarının fəaliyyəti ilə bağlı tələblərin pozulması ilə bağlı inzibatı qaydada məsuliyyət müəyyən ediləcək və cərimələr tətbiq olunacaqdır. Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsində qanun pozuntuları üzrə müvafiq cərimələr nəzərdə tutulub. Əsasən sosial şəbəkə platformaları tərəfindən qanunvericiliyin tələblərinin yerinə yetirilməməsinə görə vəzifəli və hüquqi şəxslər üzrə müxtəlif cərimələr nəzərdə tutulur. Azərbaycanın qoşulduğu beynəlxalq konvensiya və milli qanunvericiliyə əsasən 18 yaşadək şəxslərin uşaq sayıldığını nəzərə alaraq, uşaqların sosial şəbəkə platformalarının təsirlərindən qorunması üçün 16 yaşadək və 16-18 yaş arası yanaşması seçilmişdir. 16 yaşadək uşaqların platformalarda hesab yaratmasına yol verilmir, 16-18 yaş arası uşaqlar üçün isə bunu valideyn icazəsi ilə edə bilərlər”.

H.Hüseynova əlavə edib ki, qanun 12 aydan sonra qüvvəyə minəcək: “Bu müddət ərzində yaş yoxlaması tətbiq ediləcək sosial şəbəkə platformalarının siyahısının müəyyənləşdirilməsi, maarifləndirmə, məlumatlandırma, təlimlər, texniki həllərin seçimi həyata keçiriləcək.  Əlbəttə ki, uşaqlarımızın müdafiəsi üçün hər birimiz mənəvi və sosial məsuliyyət daşıyırıq. Bəzən düşünürük ki, uşaq evdədir. Qonşu otaqda kompüter arxasında və ya telefonla vaxt keçirir. Ancaq bu, o demək deyil ki, övladımız hansısa təsirlərdən, təhlükələrdən uzaqdır?  Təhlillər də göstərir ki, ekran qarşısında, oturaq şəkildə saatlarla hərəkətsiz qalmaq, yaşına uyğun olmayan məzmunlara baxmaq uşaqlarda psixoloji gərginliyi artırır, qeyri-adi davranışa, müxtəlif cür zərərli vərdişlərə və hərəkətlərə, valideynlərinə, öz yaşıdlarına, ətrafındakı şəxslərə qarşı kobud davranışa və ya itaətkarsızlığa, hətta intihara sövq edilməsi kimi hallara gətirib çıxarır. Bu isə həm uşaqların həyatında, həm də  cəmiyyətdə ciddi fəsadlar yaradır. Hazırda sual "qadağan etmək və ya etməmək" deyil. Əsas məsələ- uşaqları inkişaf, öyrənmə və sosial qarşılıqlı əlaqə üçün vacib imkanlardan məhrum etmədən real dünya təhlükələrindən  qoruyan rəqəmsal mühitin necə yaradılması məsələsidir. Ona görə də,  valideynlər, sosial şəbəkə platformaları uşaqları rəqəmsal mühitdəki fəaliyyətlərinə, onların zərərli təsirlərdən qorumasına məsuldurlar”.

Mediada İnnovativ Təşəbbüslərə Dəstək İctimai Birliyinin sədri Müşfiq Ələsgərli deyib ki, təkcə cərimə və inzibati məsuliyyət problemi tam şəkildə həll edə bilməz: “Azərbaycanda sosial şəbəkələrdə yaş məhdudiyyətinin tətbiqi ilə bağlı qanun layihəsinin ictimai müzakirəyə çıxarılması olduqca vacib bir təşəbbüsdür. Müasir dövrdə uşaqların və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi artıq təkcə ailələrin deyil, dövlətlərin də əsas prioritetlərindən birinə çevrilib. Sosial şəbəkələr uşaqlara təhsil və inkişaf imkanları təqdim etməklə yanaşı, onları zərərli məzmun, kiberzorakılıq, manipulyasiya, dələduzluq və psixoloji təsirlər kimi çoxsaylı risklərlə də üz-üzə qoyur. Bu baxımdan yaş məhdudiyyətlərinin hüquqi mexanizmlərlə dəstəklənməsi tamamilə əsaslandırılmış yanaşmadır. Təklif olunan qanun layihəsinin mühüm üstünlüklərindən biri onun həm də icra mexanizmlərini nəzərdə tutmasıdır. Xüsusilə də yaş məhdudiyyəti ilə bağlı tələbləri yerinə yetirməyən platformalar üçün cəza və cərimə prosedurlarının müəyyən edilməsi qanunun effektivliyini artıran mühüm elementdir. Hüquqi praktikada istənilən normanın real nəticə verməsi üçün onun icrasını təmin edən məsuliyyət mexanizmlərinin mövcudluğu vacib şərtlərdən biridir. Əks halda, qanun yalnız tövsiyə xarakteri daşıyaraq praktiki təsir imkanlarını itirə bilər. İndiki qanun layihəsi bu cür məcburi icraetmə mexanizmlərini mükəmməl şəkildə müəyyən edir”. 

M.Ələsgərli qeyd edib ki, bununla belə, təkcə cərimə və inzibati məsuliyyətin problemi tam şəkildə həll etmədiyini tam şəkildə anlamalıyıq: “Rəqəmsal təhlükəsizlik yalnız hüquqi deyil, həm də sosial, təhsil və mədəniyyət məsələsidir. Buna görə də qanunvericilik tədbirləri genişmiqyaslı rəqəmsal savadlılıq proqramları ilə paralel şəkildə həyata keçirilməlidir. Məktəblərdə şagirdlərin rəqəmsal davranış qaydaları, şəxsi məlumatların qorunması, dezinformasiyanın tanınması və sosial şəbəkələrdən təhlükəsiz istifadə bacarıqları üzrə maarifləndirilməsi, eyni zamanda valideynlərin və müəllimlərin bu istiqamətdə bilik və bacarıqlarının artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dünya təcrübəsi də göstərir ki, uşaqların rəqəmsal mühitdə effektiv qorunması yalnız hüquqi qadağaların deyil, texnoloji həllərin, platforma məsuliyyətinin və cəmiyyətin rəqəmsal savadlılığının birlikdə tətbiqi nəticəsində mümkün olur. Bu baxımdan qanun layihəsində nəzərdə tutulan məsuliyyət mexanizmləri mühüm əhəmiyyət kəsb etsə də, onların davamlı maarifləndirmə siyasəti və rəqəmsal savadlılığın artırılması proqramları ilə tamamlanması uzunmüddətli perspektivdə daha dayanıqlı və səmərəli nəticələrin əldə edilməsinə imkan verəcək”.

Hüquq elmləri doktoru Vüsalə Əhmədova qeyd edib ki, təkcə cərimə tətbiq etməklə problemin həll olunacağı inandırıcı deyil: “Müzakirə olunan dəyişikliklərdə yaşın yoxlanılması, zərərli məzmunların məhdudlaşdırılması və dövlət sorğularına cavab verilməsi kimi öhdəliklərin pozulmasına görə maliyyə sanksiyaları nəzərdə tutulur. Burada əsas məsələ, platformaların bu tələbləri texniki olaraq necə yerinə yetirəcəyidir. Məsələn, əgər yaş yoxlanışı sadəcə "doğum tarixini daxil edin" səviyyəsində qalacaqsa, yeniyetmələr bu bariyeri çox asanlıqla aşa bilərlər. Əgər şəxsiyyət vəsiqəsinin surətinin daxil edilməsi, üz tanıma kimi tələblər qoyularsa, bu zaman da, yeni məxfilik problemi yarana bilər. Hər sahədə həddindən artıq şəxsi məlumatların toplanması doğru deyil. Buna görə də, yaş təsdiqi ilə şəxsi məlumatların qorunması arasında balans yaradılmalıdır. Ümumən götürdükdə, cərimələri müəyyən qədər faydalı hesab edə bilərik, lakin unutmayaq ki, cərimə bir köməkçi alətdir. Əgər hər problemin əsas həlli vasitəsi kimi cərimə seçilirsə, bu, siyasətin balanssız olduğunu göstərir. Cərimə problemin səbəbini deyil, nəticəsini hədəfləyir. Vətəndaşlarda artıq "dövlət problemi həll etməkdən çox cəzalandırmağa üstünlük verir" təəssüratı yaranıb. Belə olan halda, maarifləndirmə, təşviq və institusional həllər arxa plana keçir. Xüsusilə də, texniki və ya sistem problemləri olan sahələrdə cərimə təkbaşına effektiv deyil. Ümumiyyətlə, dövlət siyasətinin əsas məqsədi nə olmalıdır? İnsanları qaydalara əməl etməyə məcbur etməkmi, yoxsa qaydalara əməl etməyə təşviq etməkmi? Zənnimcə, ikincisi daha faydalıdır. Məsələn, sosial şəbəkələrdə uşaqların təhlükəsizliyi baxımından valideynlərin məlumatlandırılması, məktəblərdə rəqəmsal savadlılıq, yaş yoxlama texnologiyalarının inkişafı, alqoritm şəffaflığı kimi, məsələlərin tətbiqi daha məqsədə uyğundur. Misal üçün, tövsiyə sisteminin ümumi məntiqinin açıqlanması daha faydalı olardı. Niyə bəzi paylaşımlar milyonlarla insana çatır, digərləri yox? Təsəvvür edin ki, 13 yaşlı uşaq bir neçə dəfə zorakılıq mövzusunda videolara baxır. Alqoritm bunu maraq kimi qəbul edib ona daha çox belə məzmun göstərməyə başlayır. Bir müddət sonra uşağın qarşısına çıxan məzmunun böyük əksəriyyəti həmin mövzularda olur. Alqoritm şəffaflığı tərəfdarları deyirlər ki, platformalar belə halların necə baş verdiyini və bunun qarşısını almaq üçün hansı tədbirlər gördüklərini açıqlamalıdırlar. Məqsəd odur ki, sosial platformaların cəmiyyətə və xüsusilə uşaqlara təsir edən qərarları "qara qutu" olaraq qalmasın. Şəffaflıq dedikdə platformalardan məhz tələb olunur ki, tövsiyə sisteminin ümumi məntiqini açıqlasınlar, risklər barədə hesabat verilsin. Məsələn, olmaz ki, alqoritmik lent əvəzinə xronoloji lent seçək və s. Zənnimcə, bu yanaşma uşaqların təhlükəsizliyinin qorunmasına daha çox kömək edə bilər”.

İnformasiya Texnologiyaları mütəxəssisi Vüsal Məmmədzadə isə qeyd edib ki, cərimələrin tətbiqi platformaları yaş məhdudiyyətlərinə daha ciddi yanaşmağa sövq edə bilər, lakin təkbaşına problemi həll etməyəcək: “Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, uşaqların əksəriyyəti yaş məlumatını dəyişərək və ya müxtəlif texniki vasitələrlə bu məhdudiyyətləri asanlıqla keçə bilir. Buna görə də yalnız inzibati sanksiyalar deyil, kompleks yanaşma tələb olunur. Məsələn, Avstraliya 16 yaşdan aşağı istifadəçilərin bəzi sosial şəbəkələrə çıxışını məhdudlaşdıran sərt qaydalar qəbul edib, Fransa isə müəyyən hallarda valideyn razılığı mexanizmini tətbiq edir. Bu ölkələrdə paralel şəkildə məxfilik standartlarının gücləndirilməsinə və rəqəmsal xidmətlər üzrə məsuliyyətin artırılmasına yönəlmiş tədbirlər də həyata keçirilir. Bu da göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələr belə problemi yalnız cərimə ilə deyil, hüquqi, texnoloji və təhsil alətlərinin birlikdə tətbiqi ilə həll etməyə çalışırlar”.

O, əlavə edib ki, Azərbaycanda da əsas prioritet rəqəmsal savadlılığın erkən yaşlardan formalaşdırılması olmalıdır: "Uşaqlara sosial şəbəkələrdən təhlükəsiz istifadə, şəxsi məlumatların qorunması, kiberbullinq, dezinformasiya və süni intellektdən məsuliyyətli istifadə kimi mövzular məktəb proqramlarında mərhələli şəkildə öyrədilməlidir. Bununla yanaşı, valideynlərin və müəllimlərin də bu sahədə biliklərinin artırılması vacibdir. Çünki rəqəmsal təhlükəsizlik artıq sadəcə texnologiya məsələsi deyil, cəmiyyətin ümumi informasiya təhlükəsizliyi və gələcək nəsillərin sağlam rəqəmsal mühitdə yetişməsi məsələsidir”.

Ekspertlərin məsələ ilə bağlı ümumi rəyindən bu nəticəyə gəlmək olur ki, bu qanunvericilik təşəbbüsü sadəcə cərimə ilə məhdudlaşmamalı, valideyn məsuliyyəti də ciddi şəkildə artmalıdır. Sosial mediada uşaqların psixologiyasını düşüncələrini zəhərləyən kontentlərin qadağan edilməsi və uşaqların rəqəmsal savadlılığının artırılması bu günün prioritetidir.