Türküstan Zirvəsi: Simvolik görüş, yoxsa yeni güc mərkəzi?
Türküstanda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü ilk baxışda adi diplomatik tədbir kimi görünə bilər. Amma regionda üst-üstə düşən proseslərə diqqətlə baxanda bunun sıradan bir görüş olmadığı aydın görünür. Bu görüş nə təkcə mədəni birlik nümayişidir, nə də protokol xarakterli siyasi jest. Əslində, Türk Dövlətləri Təşkilatı artıq yeni geosiyasi dövrün içində özünə yer axtarır. Və bu prosesin mərkəzində Azərbaycan dayanır.
Məsələ ondadır ki, zirvə görüşü dünyanın çox həssas bir mərhələsində keçirilir. ABŞ–Çin münasibətləri yeni qarşıdurma mərhələsinə daxil olur. Vaşinqton Çinin texnoloji və iqtisadi yüksəlişini məhdudlaşdırmağa çalışır. Çin isə enerji, logistika və alternativ ticarət marşrutlarını genişləndirməyə çalışır. Bu fonda Putinin Çinə səfəri təsadüfi görünmür. Moskva artıq anlayır ki, Qərblə əvvəlki münasibətlər modeli qayıtmayacaq. Rusiya iqtisadi və siyasi baxımdan Şərqə yönəlir. Bu isə, Avrasiya məkanında yeni bloklaşmalar yaradır.
Məhz belə bir mərhələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının aktivləşməsi diqqət çəkir. Çünki Avrasiya coğrafiyasında yeni güc balansı formalaşır. Bu balansın mərkəzində isə enerji, nəqliyyat və rəqəmsal kommunikasiya xətləri dayanır. Azərbaycan burada artıq sadəcə coğrafi məkan deyil. Bakı Şərqlə Qərbi birləşdirən real geosiyasi körpəyə çevrilir.
Uzun illər Türk Dövlətləri Təşkilatı daha çox simvolik qurum kimi qəbul olunurdu. Ortada ortaq tarix, dil, mədəniyyət vardı, amma ciddi geosiyasi çəkidən danışmaq çətin idi. İndi vəziyyət dəyişir. Çünki dünya özü dəyişib. Yeni dövrdə dövlətlərin əhəmiyyəti yalnız hərbi güclə ölçülmür. Enerji marşrutlarına nəzarət, logistika dəhlizləri, data axınları və texnoloji koordinasiya daha ön plana çıxır. Türk Dövlətləri Təşkilatı da məhz bu boşluqda yeni funksiyalar qazanmağa çalışır.
Azərbaycanın bu prosesdə önə çıxması təsadüfi deyil. Çünki Bakı hazırda həm enerji xəttidir, həm tranzit xəttidir, həm də siyasi keçid nöqtəsidir. Avropanın Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq cəhdi Azərbaycanı daha strateji ölkəyə çevirib. Ukrayna müharibəsi Avropaya göstərdi ki, enerji məsələsi sadəcə iqtisadi məsələ deyil, milli təhlükəsizlik məsələsidir. Bu səbəbdən Brüssel indi Xəzər hövzəsinə fərqli baxır.
Ən vacib məsələlərdən biri Orta Dəhlizdir. Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Azərbaycan–Türkiyə–Avropa xətti artıq sadəcə alternativ marşrut deyil. Bu marşrut geosiyasi zərurətə çevrilir. Çünki Rusiya üzərindən keçən şimal xətti risklidir. İran istiqaməti isə ABŞ–İsrail–İran gərginliyinə görə qeyri-sabitdir. Belə vəziyyətdə Azərbaycanın üzərindən keçən xətt ən təhlükəsiz və ən praqmatik marşrut kimi önə çıxır.
Burada Zəngəzur məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əslində Zəngəzur dəhlizi təkcə Azərbaycanla Naxçıvanı birləşdirən yol deyil. Bu xətt Avrasiyanın yeni iqtisadi xəritəsinin hissəsidir. Əgər bu layihə tam reallaşsa, Türkiyə birbaşa Türküstan coğrafiyasına bağlanacaq. Çin malları daha sürətli Avropaya çatacaq. Avropa isə enerji və yük daşımalarında Rusiyadan daha az asılı olacaq.
Məhz buna görə Zəngəzur məsələsi ətrafında bu qədər böyük geosiyasi gərginlik var. Burada söhbət sadəcə Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərindən getmir. Məsələ daha böyükdür. İran bu layihəni özünün regional təsirinə təhlükə kimi görür. Çünki dəhliz İranın tranzit rolunu zəiflədə bilər. Rusiya isə Cənubi Qafqaz üzərində nəzarətin azalmasından ehtiyat edir. Moskva anlayır ki, Zəngəzur tam açılarsa, regionda yeni güc sistemi formalaşacaq.
Ermənistanda baş verən proseslər də bu mənzərədən ayrı deyil. Paşinyanın son dövrlər Azərbaycan və Türkiyə ilə normallaşma siqnalları verməsi təsadüfi deyil. Ermənistan iqtisadi və siyasi blokadadan çıxmaq istəyir. Amma bu xətt Moskvanı ciddi narahat edir. Çünki Ermənistanın Türkiyə və Azərbaycanla yaxınlaşması Rusiyanın regiondakı ənənəvi təsir mexanizmlərini zəiflədə bilər.
Rusiyanın Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyi istəyi ilə bağlı deyilənlər də məhz bu kontekstdə müzakirə olunur. Qarabağ mövzusunun yenidən gündəmə gətirilməsi də müəyyən mənada siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edilir. Moskva bölgədə tam sabitliyin yaranmasını istəmir. Çünki dondurulmuş münaqişələr Rusiyanın postsovet məkanında əsas təsir alətlərindən biri olub.
Amma maraqlıdır ki, Avropa İttifaqı da Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyə ilə yaxınlaşmasına tam rahat baxmır. Çünki Brüssel regiona daha çox öz təhlükəsizlik prizmasından yanaşır. Avropa üçün əsas məsələ Rusiyanın zəiflədilməsi və enerji təhlükəsizliyidir. Bu isə müəyyən mərhələdə bölgədə yeni rəqabətlər yaradır.
Digər kritik xətt İran ətrafında formalaşır. ABŞ–İsrail–İran qarşıdurması artıq regional gərginlik həddini keçib. Burada hərbi toqquşma riskləri real görünür. Bu isə Azərbaycanın sərhədlərində baş verir. İran daxilində qeyri-sabitlik artdıqca regiondakı bütün logistika və enerji layihələri risk altına düşür. Xüsusilə Körfəzdə neft daşınmasının təhlükəyə düşməsi dünya bazarına ciddi təsir edir.
Əgər Hörmüz boğazında uzunmüddətli böhran yaranarsa, Avropa və Çin üçün enerji problemi daha da ağırlaşacaq. Belə halda alternativ marşrutların əhəmiyyəti artır. Azərbaycan və Türkiyə üzərindən keçən enerji və nəqliyyat xətləri strateji dəyər qazanır. Bu səbəbdən Orta Dəhliz artıq sadəcə iqtisadi layihə deyil, qlobal təhlükəsizlik layihəsinə çevrilir.
Zəngəzur tam açılmasa belə, Gürcüstan xətti daha da aktuallaşır. Bakı–Tbilisi–Qars xətti, TANAP, TAP və Qara dəniz bağlantıları artıq Avropanın enerji təhlükəsizliyinin əsas komponentlərindən biridir. Bu isə Azərbaycanın geosiyasi çəkisini artırır.
Türküstandakı zirvə görüşünün başqa mühüm tərəfi rəqəmsal və texnoloji gündəmin ön plana çıxmasıdır. Bu, təsadüfi deyil. Dünya artıq enerji qədər məlumat uğrunda mübarizə aparır. Süni intellekt, data mərkəzləri, rəqəmsal platformalar və texnoloji suverenlik yeni güc anlayışını formalaşdırır.
Türk Dövlətləri Təşkilatı bunu gec də olsa anlayır. Əgər türk dövlətləri yalnız xammal və tranzit üzərində qalarsa, gələcəyin texnoloji sistemində yenə periferiya ölkələri kimi qalacaqlar. Ona görə “Türk rəqəmsal məkanı” ideyası ortaya çıxır. Burada məqsəd təkcə texnologiya əməkdaşlığı deyil. Məqsəd informasiya təhlükəsizliyi, ortaq platformalar və rəqəmsal asılılığın azaldılmasıdır.
Amma reallıq da var. Türk dünyasının daxilində ciddi fərqlər mövcuddur. Türkiyə daha inkişaf etmiş sənaye və texnologiya bazasına malikdir. Azərbaycan enerji və logistika üstünlüyü ilə seçilir. Mərkəzi Asiya ölkələrinin imkanları isə fərqlidir. Üstəlik, hər ölkənin xarici siyasət prioritetləri tam üst-üstə düşmür. Bəziləri Rusiya ilə yaxın münasibətləri qorumağa çalışır, bəziləri Çinlə iqtisadi bağlılıqları riskə atmaq istəmir.
Bu səbəbdən Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşısında əsas sual budur: bu qurum real geosiyasi və iqtisadi platformaya çevriləcək, yoxsa simvolik birlik olaraq qalacaq?
Hazırkı proseslər göstərir ki, təşkilat artıq əvvəlki mərhələdə deyil. Dünya böhranlara girdikcə regional ittifaqların rolu artır. Avropa İttifaqı daxilində problemlər var. NATO daxilində fikir ayrılıqları artır. ABŞ diqqətini Sakit okeana yönəldir. Rusiya zəifləyir, amma təhlükəli qalır. Çin isə yeni qlobal sistem qurmağa çalışır. Belə mərhələdə türk dövlətləri özlərini yeni sistemdə yerləşdirməyə çalışırlar.
Azərbaycan isə bu prosesdə açar ölkəyə çevrilir. Çünki Bakı həm Qərblə işləyə bilir, həm Türkiyə ilə strateji müttəfiqdir, həm Mərkəzi Asiyaya çıxış nöqtəsidir, həm də enerji və tranzit resurslarına malikdir. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq çəkisini artırır.
Amma burada emosiyadan çox reallığa baxmaq lazımdır. Türk Dövlətləri Təşkilatı hələ tam formalaşmış siyasi blok deyil. Ortada vahid iqtisadi sistem, ortaq müdafiə mexanizmi və güclü institusional koordinasiya yoxdur. Hələlik əsas üstünlük siyasi iradə və geosiyasi zərurətdir.
Bununla belə, Türküstan zirvəsi bir mesaj verdi: Türk dünyası artıq sadəcə tarix və mədəniyyət üzərindən danışmaq istəmir. Enerji, logistika, rəqəmsal təhlükəsizlik və texnologiya məsələlərində də ortaq mövqe axtarılır.
Əslində bütün bu proseslərin mərkəzində bir sual dayanır: Avrasiyanın yeni xəritəsini kim quracaq?
Bu suala cavab uğrunda mübarizə gedir. ABŞ öz sistemini qorumağa çalışır. Çin yeni iqtisadi blok qurur. Rusiya təsirini itirməməyə çalışır. Avropa enerji təhlükəsizliyi uğrunda yeni tərəfdaşlar axtarır. İran regional təcriddən çıxmaq istəyir. Belə mürəkkəb şəraitdə Azərbaycan və Türk Dövlətləri Təşkilatı artıq regional oyunun kənarında deyil, içindədir.
Türküstandakı görüşün əsas mənası da budur.
11:25 18.05.2026
Oxunuş sayı: 615
