Heydər Əliyev və Qərbi Azərbaycana qayıdışın siyasi əsasları
Qərbi Azərbaycan məsələsi Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında xüsusi yer tutan mühüm milli məsələlərdən biridir. Bu anlayış yalnız coğrafi məkan deyil, həm də xalqımızın əsrlər boyu formalaşdırdığı milli-mədəni irsin, mənəvi dəyərlərin və tarixi varlığın ifadəsidir. İrəvan, Göyçə, Zəngəzur, Vedibasar, Basarkeçər, Dərələyəz və digər bölgələr uzun əsrlər boyunca azərbaycanlıların yaşadığı qədim yurd yerləri olmuşdur. Lakin XIX–XX əsrlərdə bölgədə həyata keçirilən etnik-siyasi proseslər nəticəsində azərbaycanlı əhali sistemli deportasiyalara məruz qalmış, doğma torpaqlarından uzaqlaşdırılmışdır.
Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyasının siyasi əsasları Heydər Əliyev tərəfindən formalaşmışdır. Onun dövlətçilik siyasətində milli maraqların qorunması, tarixi həqiqətlərin beynəlxalq səviyyədə müdafiəsi və xalqın milli yaddaşının bərpası əsas prioritet istiqamətlərdən biri idi. Heydər Əliyev Qərbi Azərbaycan məsələsinə yalnız tarixi problem kimi deyil, həm də milli kimlik, dövlətçilik və insan hüquqları məsələsi kimi yanaşırdı.
Ümummilli liderin siyasi fəaliyyətində tarixə münasibət xüsusi yer tuturdu. O hesab edirdi ki, öz tarixi keçmişini unudan xalq gələcəyini düzgün qura bilməz. Buna görə də tarixi yaddaşın qorunması dövlət siyasətinin mühüm istiqaməti olmalıdır. Qərbi Azərbaycan məsələsinin siyasi gündəmə gətirilməsi də məhz bu strateji yanaşmanın tərkib hissəsi idi.
Sovet dövründə Qərbi Azərbaycandan deportasiya edilmiş azərbaycanlıların hüquqları və yaşadıqları faciələr uzun müddət açıq şəkildə müzakirə olunmurdu. Tarixi həqiqətlərin araşdırılması məhdudlaşdırılır, deportasiya faktları ictimaiyyətə tam şəkildə çatdırılmırdı. Lakin Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra bu istiqamətdə mühüm siyasi və hüquqi addımlar atıldı.
1997-ci ildə imzalanmış “1948–1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindən deportasiyası haqqında” fərman Qərbi Azərbaycan məsələsinin siyasi əsaslarının formalaşmasında mühüm mərhələ oldu. Bu sənəd deportasiya faktlarına ilk dəfə dövlət səviyyəsində siyasi-hüquqi qiymət verirdi. Fərmanda azərbaycanlıların öz tarixi torpaqlarından zorla çıxarılması etnik təmizləmə siyasətinin nəticəsi kimi qiymətləndirilirdi.
Bu fərmanın mühüm əhəmiyyəti ondan ibarət idi ki, Qərbi Azərbaycan məsələsi ilk dəfə rəsmi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrildi. Bununla yanaşı, deportasiya faktlarının araşdırılması, arxiv materiallarının toplanması və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində sistemli fəaliyyət başlandı.
Heydər Əliyev Qərbi Azərbaycana qayıdış məsələsini ilk növbədə tarixi ədalətin bərpası kimi qiymətləndirirdi. O vurğulayırdı ki, hər bir xalqın öz tarixi torpaqlarında yaşamaq hüququ vardır və bu hüquq beynəlxalq hüquq normaları ilə qorunur. Bu baxımdan deportasiya edilmiş azərbaycanlıların öz doğma yurdlarına qayıtmaq hüququ da fundamental insan hüquqlarından biridir.
Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyasının siyasi əsaslarından biri də beynəlxalq hüquq prinsiplərinə söykənməsidir. BMT Nizamnaməsi, İnsan Hüquqları üzrə Ümumdünya Bəyannaməsi və digər beynəlxalq sənədlər insanların öz doğma torpaqlarına qayıtmaq hüququnu tanıyır. Deportasiya və etnik təmizləmə siyasəti beynəlxalq hüquqa zidd hesab olunur. Buna görə də Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş azərbaycanlıların hüquqları beynəlxalq hüquqi müstəvidə də əsaslandırılır.
Ümummilli liderin siyasətində milli həmrəylik və milli birlik anlayışı mühüm yer tuturdu. O hesab edirdi ki, Qərbi Azərbaycan məsələsi bütün Azərbaycan xalqını birləşdirən ümummilli məsələdir. Bu mövzu yalnız deportasiya olunmuş insanların problemi deyil, bütövlükdə xalqın tarixi yaddaşı və milli kimliyi ilə bağlı məsələdir.
Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyasının siyasi əsasları həm də milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına söykənir. Qərbi Azərbaycan ərazisində yerləşən yüzlərlə tarixi abidə, məscid, qəbiristanlıq, toponim və folklor nümunələri xalqımızın bu torpaqlardakı qədim varlığını təsdiq edir. Bu irsin qorunması milli yaddaşın saxlanılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Heydər Əliyev tarix və mədəniyyət məsələlərinə xüsusi həssaslıqla yanaşırdı. Onun təşəbbüsü ilə tarixçilər, etnoqraflar, dilçilər və digər alimlər Qərbi Azərbaycanın tarixi və mədəni irsini araşdırmağa başladılar. Toponimika sahəsində aparılan tədqiqatlar regionun qədim türk-oğuz yurdu olduğunu bir daha sübut etdi.
Qərbi Azərbaycana qayıdışın siyasi əsasları informasiya siyasəti ilə də sıx bağlıdır. Uzun illər ərzində erməni təbliğatı regionun tarixini saxtalaşdırmağa çalışmış, Azərbaycan xalqının bu torpaqlardakı tarixi varlığını inkar etmişdir. Buna qarşı ən güclü vasitə elmi əsaslandırılmış tarixi faktlar və düzgün informasiya siyasətidir. Heydər Əliyev bu məsələyə böyük önəm verir, beynəlxalq tribunalarda Azərbaycanın mövqeyini qətiyyətlə müdafiə edirdi.
Onun siyasəti nəticəsində Azərbaycan diaspor təşkilatlarının fəaliyyəti də gücləndi. Xarici ölkələrdə yaşayan azərbaycanlıların milli maraqlar ətrafında birləşdirilməsi və tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Bu fəaliyyət Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına mühüm təsir göstərdi.
Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyasının əsas sütunlarından biri də sülh və hüquq prinsipləridir. Azərbaycan dövləti bu məsələyə beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində yanaşır. Burada əsas məqsəd tarixi ədalətin bərpası, deportasiya olunmuş insanların hüquqlarının tanınması və onların öz doğma torpaqlarına təhlükəsiz şəkildə qayıtmasının təmin edilməsidir.
Bu siyasətin əsas ideoloji xətti milli yaddaşın qorunması ilə bağlıdır. Tarixi yaddaş yalnız keçmişin xatırlanması deyil, həm də gələcəyin formalaşdırılmasıdır. Öz tarixini unudan xalqlar milli kimlik böhranı ilə üzləşirlər. Heydər Əliyev milli tarix və milli yaddaş məsələlərini dövlət təhlükəsizliyi səviyyəsində qiymətləndirirdi.
Bu gün Azərbaycanda Qərbi Azərbaycan mövzusunda aparılan elmi araşdırmalar, keçirilən beynəlxalq konfranslar, nəşr olunan kitablar və sənədli filmlər ümummilli liderin müəyyən etdiyi siyasi kursun davamıdır. Müasir dövrdə Qərbi Azərbaycana qayıdış konsepsiyası daha sistemli şəkildə inkişaf etdirilir və beynəlxalq hüquqi müstəvidə əsaslandırılır.
Qərbi Azərbaycana qayıdış məsələsi yalnız siyasi məsələ deyil, həm də humanitar və mənəvi məsuliyyətdir. Deportasiya olunmuş insanların öz doğma yurdlarına bağlılığı, ata-baba torpaqlarına qayıtmaq arzusu xalqımızın milli şüurunda mühüm yer tutur. Bu ideya həm də gələcək nəsillərin milli ruhda tərbiyə olunmasına xidmət edir.
Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının inkişafı Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin daha geniş auditoriyaya çatdırılması üçün yeni imkanlar yaradır. Rəqəmsal arxivlər, elektron kitabxanalar, multimedia layihələri və beynəlxalq informasiya platformaları bu istiqamətdə mühüm rol oynayır. Bu sahədə həyata keçirilən layihələr tarixi yaddaşın qorunmasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.
Heydər Əliyev siyasi irsində milli maraqların müdafiəsi, tarixi həqiqətlərin qorunması və xalqın milli yaddaşının yaşadılması əsas istiqamətlərdən biri olmuşdur. Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyasının siyasi əsasları da məhz bu strateji düşüncəyə söykənir.
Bu gün Azərbaycan xalqı Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini daha dərindən öyrənir, tarixi irsini qoruyur və tarixi ədalətin bərpası istiqamətində mübarizəsini davam etdirir. Milli yaddaşın yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi isə bu siyasətin ən mühüm nəticələrindən biridir.
Tarix göstərir ki, öz milli yaddaşını qoruyan xalqlar daha güclü və dayanıqlı olurlar. Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyası da Azərbaycan xalqının milli birliyini, tarixi şüurunu və dövlətçilik düşüncəsini möhkəmləndirən mühüm milli ideyadır. Bu ideyanın formalaşmasında və siyasi əsaslarının müəyyənləşdirilməsində isə Heydər Əliyev müstəsna rol oynamışdır.
Dosent Azad Qurbanov, Qərbi Azərbaycan İcması Ziyalılıar Şurasının üzvü
12:35 06.05.2026
Oxunuş sayı: 51
