Tramp neftin qiymətləri ilə necə oynayır?- Professordan izah
Qlobal enerji bazarında yeni gərginlik siqnalları müşahidə olunur. Hörmüz boğazında gəmiçiliyin məhdudlaşması fonunda Səudiyyə Ərəbistanının neft hasilatını azaltmağa başladığı bildirilir. Bu qərarın ölkədəki neft anbarlarının sürətlə dolması ehtimalı ilə əlaqəli olduğu qeyd olunur.
Məlumata görə, regionun digər böyük neft istehsalçıları – BƏƏ, Küveyt və İraq da hasilatın azaldılması ilə bağlı oxşar bəyanatlar veriblər. Dünyanın ən böyük neft ixracatçılarından biri olan Səudiyyə Ərəbistanının bu addımı isə qlobal enerji bazarında qiymətlərə və neft tədarükünə təsir edə biləcək mühüm qərar kimi qiymətləndirilir.
Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin 4 çağırış deputatı (III, IV, V, VI) iqtisad elmləri doktoru, professor Rüfət Quliyev Crossmedia.az-la öz fikirlərini bölüşüb:
"Fevralın 28-dən sonra ABŞ və İsrailin İranla bağlı hərbi qarşıdurması fonunda bu cür iqtisadi proseslərin baş verəcəyi əvvəlcədən gözlənilirdi. Hətta bunu yaxın günlərdə ABŞ Prezidenti Donald Tramp da qeyd etdi. O, bildirdi ki, belə bir vəziyyətdə neft və qazın qiymətlərinin artması qaçılmazdır. Xüsusilə də Hörmüz boğazının bağlanması ehtimalı nəzərə alındıqda, enerji bazarlarında ciddi gərginliyin yaranacağı proqnozlaşdırılırdı.
Bununla belə, biz daha əvvəl də müzakirə etmişdik ki, cənab Tramp neftin bir barelinin qiymətini 55 dollardan aşağı səviyyədə saxlamağa çalışırdı. Bunun əsas səbəblərindən biri Çinin yeni və “yaşıl” texnologiyalara təxminən 1,5 trilyon dollar həcmində investisiya yatırması və bu sahədə sürətli inkişafın baş verməsi idi. Həmin mərhələdə proqnozlar göstərirdi ki, neftin qiyməti 75–85 dollar intervalında olacaq.
Lakin ABŞ müxtəlif mexanizmlər vasitəsilə bu proseslərə ciddi təsir göstərdi. Məsələn, Venesuela neftinin nəzarətdə saxlanılması və qlobal bazarda tənzimlənməsi buna misal ola bilər. Hazırda isə İran ətrafında baş verən proseslər də enerji bazarlarına birbaşa təsir edir.
Bir maraqlı sitata da diqqət çəkmək istərdim. Ağ Ev rəsmisi Cerrord Eyqen açıq şəkildə bildirdi ki, Vaşinqton İranın neft və qaz resursları üzərində nəzarəti tam təmin etmək niyyətindədir. Mən də əvvəlki açıqlamalarımda qeyd etmişdim ki, ABŞ üçün əsas məsələlərdən biri məhz İranın enerji resurslarına nəzarətin gücləndirilməsidir.
İsrailin isə bu məsələdə özünəməxsus maraqları var və bu maraqlar daha çox təhlükəsizlik və siyasi faktorlarla bağlıdır. İsrail ilə İran arasında son 30 ildən artıq müddətdə davam edən gərgin münasibətlər bu qarşıdurmanın əsas səbəblərindən biridir. ABŞ üçün isə iqtisadi və enerji maraqları, xüsusilə də İranın dünyanın ən böyük neft və qaz ehtiyatlarına malik ilk ölkələrdən biri olması mühüm amildir.
Neft qiymətlərinin artmasına gəlincə, hesab edirəm ki, bu daha çox müvəqqəti xarakter daşıyır. Cənab Tramp da dəfələrlə qeyd edib ki, bazara nəzarət mexanizmləri mövcuddur və ABŞ öz strateji ehtiyatlarından istifadə etməyə hazırdır. Məlumata görə, ABŞ təxminən 200 milyon barel həcmində strateji neft ehtiyatının bazara çıxarılmasına icazə verə bilər. Bundan əlavə, Venesueladan gətirilən təxminən 50 milyon barel neftin də ABŞ-da emal edilərək bazara təqdim olunacağı gözlənilir.
Digər tərəfdən, Hindistana da müəyyən müddət - təxminən 30 gün Rusiyadan neft idxalına icazə verilməsi kimi qərarlar qəbul olunub. Bu addımların məqsədi bazarda qiymətlərin kəskin şəkildə artmasının qarşısını almaqdır.
Müharibə davam etdikcə sanksiyaların müəyyən dərəcədə yumşaldılması ehtimalı da istisna edilmir. Çünki artıq bazarda qeyri-adi qiymət artımı müşahidə olunur. Bir ara neftin bir barelinin qiyməti 120 dollardan yuxarı qalxdı, daha sonra müəyyən qədər sabitləşmə baş verdi. Eyni zamanda Avropada qazın qiyməti də təxminən 35 faiz artdı. Bu isə qlobal iqtisadiyyat üçün ciddi risklər yaradır, iqtisadi artım tempini zəiflədir və insanların həyat səviyyəsinə mənfi təsir göstərir.
Bununla belə, yüksək enerji qiymətləri neft və qaz istehsal edən ölkələr üçün də həmişə müsbət nəticələr demək deyil. Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, Qətər kimi ölkələr üçün əsas maraq enerji bazarlarında sabitliyin qorunmasıdır. Onlar üçün həm qiymətlərin, həm də nəqliyyat və logistika proseslərinin stabil olması daha vacibdir.
Hazırda müharibə davam edir və bu proseslərin nə qədər davam edəcəyi hələ dəqiq deyil. Cənab Tramp əvvəlcə bu qarşıdurmanın 4 həftə ərzində yekunlaşa biləcəyini bildirmişdi, lakin indi artıq 100 günə qədər davam edə biləcəyi ehtimalı səsləndirilir.
Əgər bu vəziyyət davam edərsə və xüsusilə də Körfəz ölkələrinin – hansı ki, qlobal neft və qaz ixracının təxminən 20–30 faizi onların payına düşür – fəaliyyətində hər hansı məhdudiyyət yaranarsa, qiymətlərin daha da artması mümkündür. Hətta bəzi proqnozlara görə, neftin bir barelinin qiyməti 150 dollara qədər yüksələ bilər.
Təbii ki, paralel olaraq qazın qiymətlərində də artım müşahidə olunacaq. Mən hesab edirəm ki, bu proseslərin mənfi təsirləri müsbət tərəflərindən qat-qat çoxdur. Hətta neft və qaz ixrac edən ölkələr üçün belə bu vəziyyət uzunmüddətli perspektivdə arzuolunan deyil. Yalnız Rusiya üçün müəyyən mənada qısa müddətli iqtisadi üstünlüklər yarana bilər, çünki yüksək qiymətlər sanksiyalar altında olan enerji resurslarının satışına müvəqqəti də olsa müəyyən imkanlar yarada bilər".
Professor, həmçinin qiymətlərin kəskin şəkildə yüksəldiyi zaman istehsalçılar və birjalar üçün stimul rolu oynadığını qeyd edib:
"Yəni yüksək qiymətlər onları hasilatı daha da artırmağa təşviq edir. Nəticədə hasilat sürətlə artır və müəyyən müddətdən sonra bazarda həddindən artıq təklif yaranır. Məsələn, neftin bir barelinin qiyməti 120 dollara qalxdıqda istehsalçılar bundan ruhlanaraq istehsalı daha da genişləndirirlər. Bu isə əlavə ehtiyatların və böyük həcmdə yığılan məhsulun formalaşmasına gətirib çıxarır.
Lakin bazarda vəziyyət birdən dəyişə bilər. Məsələn, hərbi gərginlik səngiyə, müharibə dayana və ya beynəlxalq nəzarət mexanizmləri güclənə bilər. Belə hallarda qiymətlər kəskin şəkildə aşağı düşür. Tutaq ki, qiymət yenidən 80 dollar səviyyəsinə enir. Bu zaman istehsalçılar artıq hasil etdikləri böyük həcmdə neft və qazı anbarlarda saxlamaq məcburiyyətində qalırlar. Saxlanma xərcləri artır, maliyyə yükü yaranır və nəticədə onlar hasilatı məcburi şəkildə azaltmalı olurlar. Belə vəziyyət bazarda disbalans yaradır və risklərin artmasına səbəb olur. Xüsusilə də fyuçers müqavilələri və digər maliyyə alətləri ciddi risk altında qalır.
Bu səbəbdən bir çox hallarda istehsalçılar üçün qiymətlərin sabit və proqnozlaşdırıla bilən səviyyədə qalması daha sərfəli hesab olunur. Belə olduqda bazarda risklər azalır və iqtisadi sabitlik təmin olunur".
Qeyd edək ki, mövzu ilə bağlı daha geniş təhlillərlə tanış olmaq üçün "Dünya iqtisadiyyatı və Azərbaycan" rublikasına keçid edə bilərsiniz.
14:10 11.03.2026
Oxunuş sayı: 52
