Qadınlar elm və təhsildə niyə irəliləyə bilmir?
Son illər ali təhsil müəssisələrində gender balansı məsələsi daha çox müzakirə olunan mövzulardan birinə çevrilib. Xüsusilə universitetlərin rəhbər vəzifələrində – rektorluq, prorektorluq və dekanlıq kimi postlarda qadınların sayının nisbətən az olması diqqət çəkir. Bu məsələni gündəmə gətirən elm və təhsil nazirinin müavini Firudin Qurbanov da bildirib ki, universitetlərdə rəhbər vəzifələrdə çalışan qadınların azlığı müəyyən narahatlıq doğurur.
Mütəxəssislər hesab edir ki, bu vəziyyətin formalaşmasında həm tarixi stereotiplər, həm də karyera ilə ailə öhdəlikləri arasında balansın qorunması kimi sosial amillər müəyyən rol oynaya bilər. Digər tərəfdən, rəhbər vəzifələrə irəliləmə mexanizmləri, akademik mühitdə rol modellərinin azlığı və institusional yanaşmalar da bu məsələnin aktuallığını artırır. Belə bir şəraitdə universitetlərdə gender balansının təmin olunması və qadınların idarəetmə pillələrində daha aktiv təmsil olunması üçün hansı addımların atılması mümkündür sualı gündəmdə qalır.
Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova bu barədə Crossmedia.az-a açıqlamasında deyib ki, universitetlərdə rəhbər vəzifələrdə qadınların azlığı hər kəs üçün gözardı edilməz bir problemdir:
"Auditoriyalarda minlərlə qız tələbə oxuyur, elmi tədqiqatlar aparılır, uğurlu layihələr həyata keçirilir. Amma qərar masasına gələndə qadınların səsi çox vaxt seyrək qalır. Bu, yalnız statistik göstərici deyil, bir sistem probleminin əksidir.
Biz hələ də liderliyi kişi obrazı ilə bağlamağa öyrəşmişik. Qadın elmdə uğur qazana bilər, amma rəhbər kreslosunda yox? Stereotiplər səssiz şəkildə işləyir: qərar veriləndə “təcrübəli kişi namizəd” daha “təhlükəsiz” görünür. Beləcə, istedad yox, alışqanlıq üstün gəlir.
Akademik yüksəliş uzun və yorucu bir marafondur. Elmi dərəcə, tədqiqatlar, beynəlxalq konfranslar, nəşrlər – bütün bunlar illər tələb edir. Eyni vaxtda ailə, uşaq və sosial məsuliyyət yükü daha çox qadının üzərinə düşür. Nəticədə qadınlar eyni start xəttində dayansalar da, finişə çatanların sayı kişilərdən az olur".
Deputat əlavə edib ki, problem yalnız fərdi seçimlərlə bağlı deyil, institusional mexanizmlərdədir: "Rəhbərliyə seçilmə prosesləri hər zaman şəffaf olmur, qərarlar dar çevrədə formalaşır. Əgər açıq meyarlar, obyektiv qiymətləndirmə tətbiq olunsa, qadın alimlərin potensialı daha aydın görünər.
Dəyişiklik mümkündür. Universitetlər rəhbərlik strukturlarında gender balansını prioritet etməli, mentorluq proqramları ilə qadın alimlərin idarəçilik bacarıqları artırılmalıdır. İş–ailə balansını dəstəkləyən mexanizmlər – elastik qrafik, uşaq baxımı imkanları – praktik səviyyədə tətbiq olunmalıdır. Uğur qazanmış qadın rəhbərlər görünməli, gənc tədqiqatçılar özlərini həmin rolda təsəvvür edə bilməlidir.
Universitet cəmiyyətin güzgüsüdür. Əgər bu güzgüdə qadınların səsi zəif eşidilirsə, itirən yalnız qadınlar deyil. Elm, idarəçilik, gələcək itirir. Qadınların rəhbərlikdə daha çox təmsil olunması güzəşt deyil, universitetlərin daha güclü və müasir olmasının şərtidir".
Sosioloq Elçin Bayramlı da məsələyə münasibət bildirib:
"Ümumiyyətlə, belə bir məsələ yoxdur ki, bunun hər hansı istiqamətində tədbir, təşəbbüs, təklif olsun. Belə bir problem yoxdur. Bu, cinsi ayrı-seçkiliyi qabartmaqdır; filan yerdə kişilər azdır, qadınlar çoxdur – bu məsələlərə son qoymaq lazımdır.
Birbaşa sahə üzrə konkret peşəkar kadrlardan söhbət gedir. Hansı cinsdən olursa-olsun, hansı sosial mənsubiyyətə malik olursa-olsun, heç bir fərqi yoxdur. Kim layiqdirsə, kim o sahəyə maraq göstərirsə, kim o sahədə yetişirsə, o gəlib o sahələrdə işləyəcək.
Qadınlar azdır, kişilər azdır, birisi çoxdur, bu biri azdır – bunlar münasib söhbətlər deyil. Necə yəni azdır? Ehtiyac yoxdur, qadınlar istəmir deyə zorla qadınları universitetə göndərəcəyik? Kimsə istəyirsə, gedib olacaq; kimsə istəmirsə, olmayacaq".
Sosioloq əlavə edib ki, cinsə görə balans yaratmaq olmaz: "Dünyada heç bir ölkədə belə bir mövzu müzakirə olunmur. Azad ölkədir, demokratik ölkədir, bütün hüquqlar bərabərdir. Gender məsələsi Azərbaycanda ən yüksək səviyyədədir. Yeganə ölkəyik ki, gender məsələsində bu qədər irəliləmişik. Qadınlar hər yerdədir və hər cür şərait yaradılıb. İş yerlərində də bu gün hər yerdə qadınlar fəal iştirak edir.
90–99% vakansiyalar qadınlar üçün nəzərdə tutulur. Bütün şirkətlərdə, müəssisələrdə- hər yerdə qadın və kişilər işə götürülür. Bu məsələlər artıq ayıbdır: filan yerdə qadın azdır, gəlin, orada qadınları çoxaldın. Burada problem qadınla deyil, peşəkarlıq, savad və təcrübə ilə bağlıdır – o sahəyə və işə layiq olan şəxsi seçmək lazımdır".
Təhsil eksperti Rizvan Fikrətoğlu isə söyləyib ki, bu məsələ bir neçə sosial, institusional və mədəni amilə bağlıdır:
"Bu problem nədən qaynaqlanır sualınızdan başlayacağam. Burada tarix və stereotip yanaşmalar mövcuddur. Cəmiyyətdə uzun illər stereotiplər formalaşıb: rəhbər vəzifələri daha çox kişilər əlaqələndirib. Nəticədə qadınlar akademik və inzibati rəhbərlik sahəsində fəaliyyət göstərmək üçün bəzən əlavə psixoloji və sosial baryerlərlə qarşılaşırlar.
Həmçinin burada karyera və ailə balansı problemi də mövcuddur. Universitet rəhbərliyi – dekanlar, prorektorlar, rektorlar və s. – çox böyük məsuliyyət və uzun iş saatları tələb edir. Ailə və uşaq qayğısının əsasən qadınların üzərində olması onların karyera yüksəlişinə və bu mərhələyə çatmasına maneə yarada bilir.
Rəhbər vəzifələrinin seçilməsi mexanizmlərində bəzi hallarda gender balansı xüsusi nəzərə alınmır. Bu da mövcud qeyri-bərabərliyin davam etməsinə səbəb olur. Rol modellərinin azlığı məsələsi də mövcuddur: ali təhsil sistemində yüksək vəzifədə olan qadınların sayı az olduqda, gənc qadın akademiklər üçün motivasiya və nümunə də az olur.
Həlli istiqamətinə atılacaq bir çox addımlar əslində mövcuddur. Burada gender balansını təşkil edən siyasət diqqətlə düşünülməlidir".
Ekspert əlavə edib ki, universitetlərdə təhsil idarəetmə sistemində rəhbər vəzifələr üzrə gender balansını nəzərə alan strategiyalar hazırlanmalıdır: "Liderlik proqramlarına ehtiyac var: qadın akademiklər üçün xüsusi liderlik və idarəetmə sahələri üzrə proqramlar, təlimlər və mentorluq layihələri təşkil edilə bilər. Ailə və iş balansını dəstəkləyən mexanizmlər də olmalıdır. Uşaq baxımı imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir. Bunun paralelində, daha çevik iş qrafikləri və akademik fəaliyyətin fasilədən sonra bərpasını asanlaşdıran mexanizmlər qadınların karyerasına müsbət təsir göstərir.
Qadın analıq məzuniyyətinə çıxdıqda da onun karyerası əngəllənməməlidir. Şəffaf seçim və irəliləmə sistemi təmin olunmalıdır. Rektorluq, dekanlıq və digər rəhbər vəzifələrə təyinat və seçim proseslərinin daha açıq və rəqabətli olması qadınların bu vəzifələrə çıxış imkanını artırır".
Ayhan
11:15 07.03.2026
Oxunuş sayı: 361
