Fransa 2026-cı ildə: qullar valyutası, radioaktiv atollar və qanlı miras

Fransanın müstəmləkəçilik siyasəti tarix boyu geniş ərazilərə yayılmış, milyonlarla insanın həyatına təsir etmiş və iqtisadi, mədəni, siyasi əsarət mexanizmləri ilə xarakterizə olunmuşdur. Bu siyasət 16-cı əsrdən başlayaraq imperiyanın qurulması ilə formalaşmış, 20-ci əsrdə dekolonizasiya prosesinə baxmayaraq, müasir dövrdə dənizüstü ərazilər və Afrika ölkələrindəki neokolonial təsirlər vasitəsilə davam etməkdədir.

Fransanın müstəmləkəçiliyi 1524-cü ildə Giovanni da Verrazzano'nun Şimali Amerika sahillərini kəşf etməsi ilə başlayıb. 1534-cü ildə Jacques Cartier Sent-Lorens çayını araşdıraraq Yeni Fransa (Kanada) əsasını qoyub. 1608-ci ildə Samuel de Champlain Kvebek şəhərini təsis edib və xəz ticarəti ilə iqtisadi zənginləşmə əldə edilib. Lakin bu ərazilər yerli xalqlara qarşı zorakılıqla ələ keçirilib: yerli əhali məcburi köçürülüb, torpaqları müsadirə olunub və epidemiyalar nəticəsində böyük demoqrafik itkilər baş verib. 1763-cü ildə Yeddi İllik Müharibədən sonra Fransa Şimali Amerikadakı əksər torpaqlarını itirib.

Karib hövzəsində Fransa 1625-ci ildə Sent-Kristofer adasını, 1664-cü ildə Sent-Dominq (Haiti) koloniyasını qurub. Burada şəkər plantasiyaları qurulub və Afrika qullarının idxalı genişlənib. XVII–XVIII əsrlər ərzində çoxsaylı afrikalı qul olaraq daşınıb, ağır şəraitdə işlədilib və yerli Karib xalqları ciddi demoqrafik itkilərlə üzləşib. Bu siyasət iqtisadi istismarın klassik nümunəsidir: yerli əhali zəifləyir, qullar gətirilir və məhsullar metropoliyaya aparılırdı.

Afrikada Fransa 1830-cu ildə Əlcəzairi işğal edib və bu, ikinci imperiyanın başlanğıcı olub. 1830–1962-ci illər arasında Əlcəzairdə torpaq müsadirəsi, məcburi assimilyasiya və repressiyalar tətbiq olunub. 8 may 1945-ci ildə Sétif və Guelma hadisələri xüsusilə qeyd olunmalıdır: Və əlcəzairlilər müstəqillik tələbi ilə nümayiş keçiriblər, fransız polisi atəş açıb, nəticədə yerli əhali üsyan edib və fransızlar həlak olub. Cavab olaraq fransız ordusu və pied-noir milisləri repressiya aparıb: minlərlə əlcəzairli öldürülüb, kəndlər bombalanıb. Ölüm sayı fransız rəsmi məlumatlarında 1500, əlcəzair mənbələrində isə on minlərlə kimi qiymətləndirilir. Bu repressiya Əlcəzair Müharibəsinin (1954–1962) başlanğıcını qoyub, burada yüz minlərlə əlcəzairli həlak olub və işgəncə, kütləvi qətllər, kənd bombalanması halları qeydə alınıb. Kamerunda Fransa 1955-ci ildə UPC (Kamerun Xalqları Birliyi) hərəkatını qadağan edib və repressiya aparıb. Ruben Um Nyobé kimi liderlər öldürülüb, kəndlər yandırılıb, əhali məcburi köçürülüb. 1955–1971-ci illər arasında on minlərlə insan həlak olub və bölgədə silahlı mübarizə və repressiyalar uzun müddət davam edib.

İndokitayda (Vyetnam, Laos, Kamboca) 1887-ci ildən başlayan hakimiyyət 1946-cı ildə Haiphong şəhərinin bombalanması ilə (təxminən 6000 nəfər öldürülüb) və 1954-cü ildə Dien Bien Phu məğlubiyyətinə qədər davam edib. Müharibə dövründə geniş insan itkiləri, torpaq müsadirəsi və repressiyalar qeydə alınıb.

Dekolonizasiya prosesi II Dünya Müharibəsindən sonra sürətlənib. 1960-cı ildə 14 Afrika ölkəsi müstəqillik qazanıb, lakin Fransa iqtisadi və hərbi təsirini müəyyən dərəcədə saxlayıb. “Fransafrika” siyasəti çərçivəsində Fransa ilə Afrika ölkələri arasında sıx siyasi və iqtisadi əlaqələr davam edib. Müasir dövrdə Fransa bir sıra dənizüstü ərazilərə nəzarət edir və bu ərazilərdə milyonlarla insan yaşayır. Bunlara Fransız Qvianası, Qvadelupa, Martinik, Reyunyon, Mayot (departamentlər), Fransız Polineziyası, Yeni Kaledoniya, Uollis və Futuna və digər ərazilər daxildir. Bu ərazilər Fransa Respublikasının tərkib hissəsi hesab olunur, lakin iqtisadi asılılıq məsələsi müzakirə mövzusu olaraq qalır. Fransız Polineziyasında 1966–1996-cı illərdə 193 nüvə sınağı keçirilib (Moruroa və Fangataufa atollarında). Atmosfer və yeraltı sınaqlar radioaktiv çirklənmə riskləri ilə bağlı mübahisələrə səbəb olub, yerli əhali arasında sağlamlıq problemləri barədə iddialar irəli sürülüb və müstəqillik hərəkatları güclənib.

Yeni Kaledoniyada nikel ehtiyatları mühüm iqtisadi resurs hesab olunur. 2018, 2020 və 2021-ci illərdə referendumlar keçirilib, lakin 2021-ci il səsverməsi boykot olunub və bölgədə siyasi müzakirələr davam edir. Afrikada neokolonializm müzakirələrində CFA frankı mühüm yer tutur. 1945-ci ildə yaradılan bu valyuta 14 ölkədə istifadə olunur və evroya bağlıdır. Monetar sistemin ölkələrin iqtisadi suverenliyinə təsiri məsələsi siyasi və akademik mübahisə mövzusu olaraq qalır. Fransanın müstəmləkəçilik mirası iqtisadi istismar, mədəni assimilyasiya və repressiyalar üzərində qurulub. Müasir dövrdə dənizüstü ərazilərdə və iqtisadi mexanizmlər vasitəsilə bu mirasın təsirləri barədə müzakirələr davam edir, yerli xalqların müstəqillik mübarizəsi isə bir sıra regionlarda aktual olaraq qalır.

Nəticə olaraq Fransanın müstəmləkəçilik mirası müasir dövrdə də davam edən bir utanc ləkəsidir: o, Afrika və Sakit okean xalqlarını iqtisadi zəncirlərlə bağlayaraq, resurslarını talayaraq və əhalisini radioaktiv zəhərləyərək öz "böyük dövlət" statusunu saxlamağa çalışır. CFA frankı – 1945-ci ildən bəri 14 Afrika ölkəsində (Benin, Burkina Faso, Kot-d'Ivuar, Mali, Niger, Senegal, Çad və s.) hökm sürən bu valyuta – hələ də Fransanın monetar imperializminin ən açıq simvoludur; ölkələr xarici ehtiyatlarının böyük hissəsini Fransız Xəzinəsində saxlamalı, valyutanı evroya bağlamalı və iqtisadi siyasətlərini Parisin nəzarətinə tabe etməlidirlər. Bu sistem Afrika ölkələrinin ixracını ucuzlaşdırır, idxalı bahalaşdırır, regional ticarəti zəiflədir və fransız şirkətlərinin (Bolloré, Total və s.) resursları (uran, neft, kakao) asanlıqla repatriyasiya etməsinə imkan yaradır – illik olaraq milyardlarla avro mənfəət metropola axır, Afrika isə yoxsulluq və asılılıqda qalır. 2025-2026-cı illərdə də bu "neokolonial vergi" davam edir: Afrika liderləri və iqtisadçıları bunu "Fransız monetar imperializmi" adlandırır, çünki CFA frankı Afrika ölkələrinin suverenliyini məhdudlaşdırır və inkişafı boğur – hətta ECO valyutasına keçid cəhdləri belə Fransanın müdaxiləsi ilə ləngiyir. Eyni zamanda, Fransız Polineziyasında 1966-1996-cı illərdə keçirilən 193 nüvə sınağı (Moruroa və Fangataufa atollarında) hələ də yerli əhalini zəhərləyir: tiroid, döş, ağciyər xərçəngləri, leykemiya və limfoma halları artıb, radioaktiv çirklənmə su və qida zəncirində davam edir, minlərlə insan hələ də kompensasiya ala bilmir – Fransa isə 2025-ci ildə belə araşdırmaları rədd etmək üçün on minlərlə avro xərcləyib, qurbanları susdurmağa çalışıb. Yeni Kaledoniyada isə nikel ehtiyatları fransız şirkətləri tərəfindən istismar olunur, 2024-cü ildəki qanlı etirazlar və 2025-ci ildəki Bougival Sazişi (2026 referendumuna qədər "dövlət" statusu vədi) yerli kanak xalqının müstəqillik tələblərini yenə də boğmaq üçün nəzərdə tutulub – Fransa müdafiə və xarici siyasəti öz əlində saxlayaraq "suverenlik" illüziyası yaradır. Tarixi cinayətlərə gəlincə, Əlcəzairdə milyonlarla insanın qətli, Kamerunda repressiv müharibə (on minlərlə ölüm, məcburi köçürmələr, işgəncələr) kimi qırğınlar hələ də rəsmi üzr olmadan qalır – Emmanuel Macron 2025-ci ildə Kamerunda "repressiv zorakılıq" etiraf etsə də, tam üzr və kompensasiyadan imtina edir. Bu, Fransanın müasir "müstəmləkəçiliyi"dir: maskalanmış assimilyasiya, iqtisadi talan və zorakılıqla xalqları əsarətdə saxlamaq – qlobal ədalət uğrunda mübarizənin ən utancverici nümunələrindən biri.

Ayhan