"Dəmir Yumruq" - Qarabağda ədalətin bərpası

XX əsrin sonlarında Ermənistanın hərbi-siyasi dəstəyi ilə Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində başlanan separatçı fəaliyyətlər təkcə ərazi işğalı ilə məhdudlaşmadı. Bu proses uzun illər ərzində mülki əhaliyə qarşı zorakılıqlar, şəhər və kəndlərin dağıdılması, insanların doğma torpaqlarından didərgin salınması, terror və diversiya aktları ilə müşayiət olundu. Qarabağda yaradılmış qanunsuz silahlı birləşmələr və onları idarə edən separatçı rəhbərlik regionda nifaq və qarşıdurmanı dərinləşdirərək minlərlə insanın taleyini dəyişdi, Azərbaycan xalqının yaddaşında sağalmaz yaralar buraxdı.

Otuz ilə yaxın davam edən bu proses yalnız hərbi müstəvidə deyil, həm də hüquqi və mənəvi mübarizə idi. 2023-cü ildə Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi antiterror tədbirləri nəticəsində ölkənin suverenliyi tam bərpa olunduqdan sonra məsələ yeni mərhələyə keçdi — ədalətin bərpası mərhələsinə. Separatçı rejimin rəhbərlərinin saxlanılması və Bakı Hərbi Məhkəməsində aparılan genişmiqyaslı istintaq prosesi Azərbaycan dövlətinin yalnız ərazi bütövlüyünü deyil, hüquqi suverenliyini də təmin etdiyini göstərdi.

Azərbaycan xalqına qarşı müharibə cinayətləri və bəşəriyyət əleyhinə cinayətlər törətmiş qondarma rejimin rəhbərləri Harutyunyan Arayik Vladimiri (Vladimiroviç), Mnatsakanyan Levon Henrixi, Manukyan David Azati, İşxanyan Davit Rubeni, Babayan David Klimi, Qukasyan (Ğukasyan) Arkadi Arşaviri (Arşaviroviç), Sahakyan Bako Sahaki, Babayan Madat Arakeli, Paşayan Melikset Vladimiri, Martirosyan Qarik Qriqori, Allahverdiyan Davit Nelsoni, Balayan Levon Romiki, Beqlaryan Vasili İvani, Stepanyan Qurgen Homerosi, Qazaryan Erik Roberti kimi şəxslər həbs olunaraq, Azərbaycan məhkəmələrində mühakimə olundular.

2026-cı il fevralın 5-də verilən ömürlük, 20 illik həbs qərarları bu baxımdan tarixi əhəmiyyət daşıyır. Bu qərar təkcə konkret şəxslərin cəzalandırılması deyil, həm də illərlə davam edən münaqişənin yaratdığı ağrıların hüquqi qiymətini alması kimi qəbul olunur. Azərbaycan xalqının 30 il əvvəl açılmış yarasının artıq sağalma mərhələsinə keçdiyi, ədalətin gec də olsa yerini tapdığı mesajı verildi. Azərbaycan Respublikası öz gücü və hüquqi mexanizmləri ilə ədaləti bərpa etdiyini bütün dünyaya nümayiş etdirdi.

Cəzalandırmanın hüquqi əsaslandırılması

Hüquqi cəhətdən, separatçı rəhbərlərin ömürlük həbs cəzası Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddələrinə (məsələn, 100, 103, 115, 214, 218, 279-cu maddələr) əsaslanır ki, bunlar sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlər, müharibə cinayətləri, terrorizm, qanunsuz silahlı birləşmələrin yaradılması və idarə olunması kimi ağır cinayətləri əhatə edir. Beynəlxalq hüquq baxımından, bu cəzalar Cenevrə Konvensiyaları, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Roma Statutu və BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822, 853, 874, 884 saylı qətnamələri ilə dəstəklənir, hansı ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyır və işğalçı fəaliyyətləri pisləyir. İstintaq prosesi zamanı toplanmış sübutlar – şahid ifadələri, sənədlər, video və foto materiallar – separatçıların mülki əhaliyə qarşı törətdiyi cinayətləri, o cümlədən Xocalı soyqırımı, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının dağıdılması kimi hadisələri təsdiqləyir. Bu, hüququn aliliyi prinsipinin tətbiqi olaraq, cinayət məsuliyyətinin qaçılmazlığını nümayiş etdirir və gələcək oxşar cəhdlərin qarşısını almaq üçün presedent yaradır. Hüquqi əsaslandırma, Azərbaycanın daxili qanunvericiliyini beynəlxalq standartlarla uyğunlaşdıraraq, dövlətin suveren hüququnu qoruyur və regionda hüquqi sabitliyi təmin edir.

Cəzalandırmanın siyasi əsaslandırılması

Siyasi baxımdan, bu cəzalar Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası və regionda yeni geosiyasi reallığın qurulmasıdır. Separatçı rejim Ermənistanın dəstəyi ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü pozaraq, Cənubi Qafqazda qeyri-sabitlik mənbəyi yaratmışdı. Ömürlük həbs qərarları, Azərbaycanın siyasi iradəsini ifadə edərək, sülh prosesinə mane olan qüvvələrin aradan qaldırıldığını göstərir. Bu, Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanması istiqamətində addım olaraq, separatizmin siyasi legitimliyini sıfıra endirir və region ölkələrini dialoqa sövq edir. Siyasi əsaslandırma, həmçinin Azərbaycanın beynəlxalq arenada mövqeyini gücləndirir – BMT, Avropa İttifaqı və digər qurumlar tərəfindən tanınan ərazi bütövlüyü prinsipi əsasında. Bu qərarlar, dövlətin daxili sabitliyini təmin edərək, Qarabağın yenidən inteqrasiyasını sürətləndirir və gələcək siyasi riskləri minimuma endirir.

 Cəzalandırmanın tarixi əsaslandırılması

Tarixi olaraq, cəzalandırma 30 illik işğal dövrünün yekunu kimi görülür. 1990-cı illərdən başlayan separatçı hərəkat, Birinci Qarabağ müharibəsi (1991-1994) zamanı Azərbaycanın 20% ərazisini işğal etməklə, minlərlə insanın ölümünə, 1 milyondan çox məcburi köçkünün yaranmasına səbəb olmuşdu. İkinci Qarabağ müharibəsi (2020) və 2023 antiterror əməliyyatı bu prosesi hərbi cəhətdən bitirsə də, tarixi əsaslandırma cinayətlərin hüquqi hesabatını tələb edir. Bu qərarlar, Osmanlı dövründən bəri davam edən regional münaqişələrin bir hissəsi olaraq, Azərbaycan xalqının tarixi haqqını bərpa edir və keçmiş SSRİ-nin mirası olan etnik qarşıdurmaları aradan qaldırır. Tarixi yaddaşın qorunması baxımından, bu hökm qurbanların xatirəsini əbədiləşdirir və gələcək nəsillərə dərs olur – separatizm tarixin zibil qutusuna atılır.

Cəzalandırmanın ideoloji əsaslandırılması

İdeoloji cəhətdən, ömürlük həbs cəzaları separatçı ideologiyanın tam iflasıdır. Separatçılar "etnik özmüqəddərat" şüarı altında Azərbaycanın çoxmillətli birliyini pozaraq, millətçilik və irqçilik ideyalarını yaymışdılar. Bu cəzalar, Azərbaycanın milli ideologiyasını – tolerantlıq, birlik və dövlətçilik – qoruyaraq, separatizmin ideoloji bazasını məhv edir. İdeoloji əsaslandırma, Azərbaycanın multikulturalizm siyasəti ilə ziddiyyət təşkil edən separatçı nəzəriyyələri rədd edir və regionda yeni ideoloji paradiqma yaradır: sülh və əməkdaşlıq. Bu, həmçinin Ermənistanın daxili ideoloji böhranını dərinləşdirərək, revanşist qüvvələri zəiflədir və Azərbaycanın ideoloji üstünlüyünü təmin edir.

Cəzalandırmanın mənəvi əsaslandırılması

Mənəvi baxımdan, bu qərarlar qurbanlar üçün ədalət hissi yaradır və Azərbaycan cəmiyyətində mənəvi sağalma prosesini başladır. Separatçıların törətdiyi cinayətlər – uşaqların, qadınların və yaşlıların qətli, mədəni irsin dağıdılması – insanlıq dəyərlərinə zidd idi. Ömürlük həbs, mənəvi qisas kimi deyil, ədalət kimi görülür, çünki o, qurban ailələrinə təsəlli verir və cəmiyyəti birləşdirir. Mənəvi əsaslandırma, humanist dəyərlərə əsaslanaraq, gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısını almaq üçün mənəvi məsuliyyəti vurğulayır. Bu, Azərbaycan xalqının mənəvi gücü – səbr, əzm və haqq uğrunda mübarizə – ilə bağlıdır və regionda mənəvi sülhün əsasını qoyur.

2026-cı il fevralın 5-də çıxarılan hökm Azərbaycan tarixində yalnız hüquqi qərar deyil, həm də uzun illər davam etmiş bir münaqişənin ədalət müstəvisində yekunlaşmasının simvolu kimi qiymətləndirilir. Dövlətin suverenliyinin bərpası ilə yanaşı, cinayət məsuliyyətinin tətbiqi Azərbaycan Respublikasının qanunun aliliyinə əsaslanan mövqeyini bir daha nümayiş etdirdi.

Ali Baş Komandanımız İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 30 ildən sonra işğaldan azad edilən Azərbaycan torpaqları bu gün abadlaşır, yenidən qurulur. O torpaqlara Azərbaycan xalqını həsrət qoyan mənfur ermənilər isə bu gün öz cəzalarını alıblar.

Bu qərar göstərdi ki, münaqişələr yalnız hərbi meydanda deyil, hüquq müstəvisində də sonlandırılır. Azərbaycan xalqı üçün bu proses keçmişin ağrılarının unudulması deyil, onların hüquqi qiymətini alması, tarixi yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ədalətin bərqərar olunduğunu göstərmək anlamını daşıyır. Qarabağ münaqişəsinin ağır mirası arxada qalarkən, region üçün yeni mərhələ — sabitlik, təhlükəsizlik və davamlı sülh mərhələsi başlayır. Ermənistanı danışıqlara masasına gətirən də, sülhə məcbur buraxanda Ali Baş Komandanımızın uzaqgörən qərarları, ordumuzun gücü, xalqımızın əzmi oldu. Bu 3 faktoru özündə birləşdirən DƏMİR YUMRUQ separatçıların başını əzdi.