Ermənistanın işğal dövründə mədəni irsimizə qarşı vandalizm və saxtakarlıqları
Ermənistan yalnız Azərbaycan torpaqlarını 30 ildən çox işğal altında saxlamaqla kifayətlənməyib, həm də işğal dövründə Azərbaycanın maddi və qeyri-maddi mədəni irsini məhv etmək, oğurlamaq və başqa ad altında təqdim etməyə çalışmaq kimi sistemli siyasət yürüdüb. Bu siyasət təsadüfi vandalizm deyil, məqsəd Azərbaycan xalqının mədəni kimliyini, tarixi yaddaşını, sənət və folklor ənənələrini dəyişdirərək öz adına yazmaq olub. Bu iddialar rəsmi qurumlar tərəfindən beynəlxalq təşkilatlar qarşısında dəfələrlə qaldırılıb və sənədləşdirilib.
Maddi mədəni irsin məhv edilməsi və oğurlanması
İşğal altında olan ərazilərdə mədəni irsin dağıdılması və oğurlanması ilə bağlı çoxlu faktlar mövcuddur. Ermənistan yalnız torpaqların fiziki nəzarətini ələ keçirməklə kifayətlənməyib, həm də mədəni obyektlərə qarşı vandalizm və qeyri-qanuni çıxarış siyasəti aparıb. 2024-cü ildə Azərbaycanın UNESCO-ya təqdim etdiyi siyahıda işğal dövründə Ermənistan tərəfindən oğurlanmış qiymətli mədəni irs nümunələri yer alıb. Bu siyahıya muzey eksponatları, sənət nümunələri və tarixi əşyalar daxildir və UNESCO-nun Virtual Muzeyində nümayiş etdirilməsi nəzərdə tutulub.
Eyni zamanda, Azərbaycan vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən UNESCO Baş direktoruna ünvanlanmış açıq məktubda Qərbi Zəngəzur, Qafan, İrəvan, Göyçə, Nüvədi, Vedi və digər bölgələrdə Azərbaycan xalqına məxsus mədəni irsin məhv edildiyi və mənimsəndiyi vurğulanıb. Məktubda bir sıra dini abidələrin dağıdılması, minlərlə Azərbaycan qəbiristanlığının təhqir olunması faktları da yer alıb.
UNESCO üzrə Azərbaycan Komissiyasının bəyanatında isə bildirilir ki, Ermənistan işğal etdiyi ərazilərdə Azərbaycanın tarixi, dini və mədəni abidələrini məhv etməklə yanaşı, bərpa adı altında onların mahiyyətini və tarixini dəyişdirib. Bu hərəkətlər bir çox beynəlxalq konvensiyanı pozur.
Xalçalar və digər material nümunələrinin mənimsənilməsi
Azərbaycan xalça sənəti UNESCO tərəfindən qeyri-maddi mədəni irs kimi tanınsa da, Ermənistan tərəfindən bu ənənənin özününküləşdirilməsi cəhdləri dəfələrlə qeydə alınıb. Avstriyada keçirilən bir sərgidə Azərbaycanın Qarabağ, Qazax və Şirvan bölgələrinin klassik xalça kompozisiyaları erməni xalçaları kimi təqdim olunub. Azərbaycan bu sərgi ilə bağlı BMT-nin Vyana bölməsinə rəsmi etiraz məktubu göndərib və milli xalça sənətinin başqa ad altında göstərilməsinin tarixi saxtalaşdırma olduğunu vurğulayıb. Sərgidə nümayiş etdirilən xalçalar Azərbaycanın mədəni sərvəti hesab olunur və bu fakt Azərbaycan Milli Xalça Muzeyi tərəfindən təsdiqlənib.
Qeyri-maddi mədəni irsin saxtalaşdırılması
Musiqi, folklor, ədəbiyyat və digər qeyri-maddi mədəni irs sahələrində də erməni tərəfi Azərbaycan nümunələrini mənimsəməyə çalışıb. Bəzi folklor və sənət nümunələri erməni milli irsi kimi təqdim olunub ki, bu da mədəni irsin mənşəyini dəyişə bilər. Bu cəhdlər Milli Məclisin təqdimatlarında və Avropa Şurası Parlament Assambleyasına təqdim olunmuş sənədlərdə tənqid olunub və “özgə ənənələrinin qarət edilməsi və mənimsənilməsi” kimi qiymətləndirilib.
Tarixi irsin təhrif olunması və interpretasiya mübahisələri
Azərbaycan tərəfi iddia edir ki, Ermənistan regiondakı qədim tarixi abidələrin interpretasiyasını dəyişdirib, toponimləri fərqli adlarla təqdim edib və tarixi yazıları saxtalaşdırıb. Qafqaz Albaniyası dövrünə aid abidələrin başqa ad altında verilməsi və milli tariximizin bəzi elementlərinin başqa millətin adına yazılması bu siyasətin nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Beləliklə, tarixi irs öz milli kontekstində təqdim olunmur.
Beynəlxalq hüquq və reaksiya
Azərbaycan bu faktları UNESCO və digər beynəlxalq təşkilatlar qarşısında dəfələrlə qaldırıb, oğurlanan mədəni irs nümunələrinin geri qaytarılması üçün müraciətlər edib. UNESCO çərçivəsində 1954-cü il Haaqa Konvensiyası və 1970-ci il Mədəni obyektlərin qeyri-qanuni daşınmasının qarşısının alınması konvensiyası kimi beynəlxalq hüquqi aktlar mövcuddur. Azərbaycan bu normaların tətbiqini tələb edir. Lakin UNESCO daxilində məsələlərin effektiv həlli ilə bağlı Azərbaycan bir çox dəfə narazılığını ifadə edib və müvafiq tədbirlərin görülməsini tələb edib.
Beləliklə, Azərbaycanın mədəni irsinə qarşı Ermənistan tərəfindən aparılan siyasət- maddi və qeyri-maddi irsin oğurlanması, başqa ad altında beynəlxalq səviyyədə təqdim olunması, tarixi obyektlərin vandalizmə məruz qalması və tarixi saxtalaşdırma- təsadüfi hadisələr deyil, uzun illər davam edən sistemli bir prosesdir. Bu siyasət Azərbaycanın tarixi yaddaşını və mədəni identikliyini dəyişdirməyi hədəfləyir və beynəlxalq hüquq və UNESCO çərçivəsində ciddi müzakirə olunur. Azərbaycan tərəfi isə irsinin qorunması və düzgün təqdim olunması istiqamətində davamlı səylər göstərir.
Fatimə Məmmədova
12:00 28.01.2026
Oxunuş sayı: 492
