Elmi-Tədqiqat Potensialının ölçülməsi: tədqiqatçı sıxlığı və səmərəlilik indikatorları

Azərbaycanda elmi fəaliyyət ölkənin intellektual potensialının əsas göstəricisidir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, ilin əvvəlinə 130 elmi təşkilat fəaliyyət göstərib və 19,4 mindən çox mütəxəssis elmi-tədqiqat işləri ilə məşğuldur. Onların 72,2 %-i tədqiqatçı, 38,2 %-i isə elmlər doktoru və ya fəlsəfə doktorudur. Bundan əlavə, ali təhsil müəssisələrində çalışan 9,4 min elmi pedaqoji işçi də tədqiqatlarda iştirak edir və yarıdan çoxu alimlik dərəcəsinə malikdir. Bu göstəricilər Azərbaycanda elmi potensialın və tədqiqat işlərinin səviyyəsini əks etdirir.

Bu barədə Crossmedia.az-a danışan Azərbaycan Gənc Alim, Doktorant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, Fəlsəfə doktoru İlqar Orucov Crossmedia.az-a bildirib ki, müasir qlobal trendlər və Azərbaycanın strateji hədəfləri kontekstində elmi potensialın kəmiyyət və keyfiyyət təhlili üçün maraqlı rəqəmlər ortaya qoyur: "Azərbaycanda elmi-tədqiqatla məşğul olan 19,4 min nəfərlik heyət (bura köməkçi heyət və texniklər də daxildir; xalis tədqiqatçı sayı təxminən 14-15 min nəfərdir) ölkənin demoqrafik göstəriciləri ilə müqayisədə kəmiyyət baxımından "orta" statistik hədəf kimi görünsə də, bilik iqtisadiyyatı quran ölkələrlə müqayisədə ciddi fərqlər ortaya çıxır. Nəzərə alasaq ki, faktiki tədqiqatçı sayı heç də keyfiyyətli tədqiqatçı sayı olmağı qarşılamır. Real və obyektiv qiymətləndirmə (attestasiya)  aparılacağı təqdirdə bu sayın xeyli aşağı düşəcəyi ehtimalını inkar etmir".

İ.Orucov bildirib ki, Azərbaycanda tədqiqatçı sıxlığı hər 1 milyon nəfərə təxminən 1,650 – 1,750 nəfər təşkil edir: "Halbuki ABŞ-də hər 1 milyon nəfərə düşən tədqiqatçı sayı təxminən 9,800 – 10,200 nəfər, Cənubi Koreyada 9,200 - 9,500 nəfər, İsraildə 8,500 - 8,800 nəfər, Avropa İttifaqı ölkələrində orta hesabla 4,000 – 4,500 nəfər, Çin Xalq Respublikasında isə təxminən 1,849 nəfərdir. Azərbaycanın rəqabətədavamlı bilik iqtisadiyyatı formalaşdırması üçün tədqiqatçı sıxlığını ən azı 2 dəfə artırması və ya mövcud heyətin səmərəlilik əmsalını kəskin yüksəltməsi tələb olunur. Elmi səmərəliliyin ölçülməsinə gəldikdə isə,  ölkə reallığında hələ də səmərəlilik deyəndə əsasən məqalə sayı və istinadlara üstünlük verilir. Lakin təkcə Scopus və ya Web of Science bazalarında dərc olunan məqalələrin sayına və istinadlara (H-indeksi) nəzər salmaq elmin real gücünü ölçmək üçün kifayət deyil. Bu sistem altında bəzi tədqiqatçılar, laboratoriya bazası və ya tədqiqat imkanı olmayan sahələrdə işləyərkən, xarici həmkarlarının layihələrinə adlarını yazdıraraq süni şəkildə göstəricilərini yüksəldirlər. Bu tip “parazit müəlliflik” elmin iqtisadi səmərəsini deyil, yalnız fərdi və yalançı akademik reytinqi artırmağa xidmət edir. Azərbaycanın elmi potensialı (19,4 min nəfər) fundamental baza üçün yetərlidir, lakin bilik iqtisadiyyatına keçid üçün kifayət deyil. Ölkənin inkişafında alimlərin payının qərarlaşması üçün "nə qədər məqalə yazılıb?' sualından "bu tədqiqat hansı iqtisadi və ya sosial problemi həll etdi?'"sualına keçilməlidir. Xarici məqalələrə ad yazdırmaq praktikası yalnız statistik manipulyasiyadır və ölkənin real innovasiya indeksini (Global Innovation Index) aşağı salan faktorlardan biridir. Tədqiqatçının effektivlik faktoru və səmərəliliyin ölçülməsi də önəmli faktorlardandır. Yaponiyada bir alimin səmərəliliyi onun aldığı beynəlxalq patentlərin iqtisadiyyata gətirdiyi dividendlə ölçülür. Yəni biliyin sənayeyə inteqrasiyası və bilik iqtisadiyyatında alimin payı, elmi institutların büdcəsinin sənaye sifarişlərindən formalaşmasında payı nə qədərdir? Daha bizdəki kimi, xarici laboratoriyalarda adına məqalə yazdıran deyil, xarici laboratoriyaları Azərbaycana cəlb edən və ya Horizon Europe kimi fondlardan ölkəyə valyuta gətirən alimin əməyi səmərəli hesab olunur. Nümunələr çoxdur. Məsələn, ABŞ-də sadəcə məqalə sayı ilə deyil, patentdən məhsula indeksi ilə ölçülür. Universitetlərin nəzdindəki texnoparklar alimin elmi kəşfini bir neçə ay ərzində startapa və ya kommersiya məhsuluna çevirmək qabiliyyətinə malikdir".

Müsahibimizin fikrincə, digər bir fərqləndirici xüsusiyyət özəl sektorun üstünlüyüdür ki, ABŞ-də tədqiqatçıların təxminən 70-75%-i birbaşa özəl korporasiyalarda (Google, Apple, Pfizer, Tesla və s.) çalışır: "Həmçinin, xüsusilə ABŞ, Avropa İttifaqı və Böyük Britaniyada alimlərin qeyri-hökumət təşkilatlarında (QHT) tədqiqat aparması çox geniş yayılmış və yüksək qiymətləndirilən bir təcrübədir. Azərbaycanda isə bu göstərici əsasən dövlət və universitet sektorunun payına düşür. Ən önəmli məsələlərdən biri maliyyələşmə ilə bağlıdır. ABŞ-da elmə ayrılan illik xərc ÜDM-da payı təxminən 3.5%-i, İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD) ölkələrində orta hesabla 2,5% - 2,7%, Avropa İttifaqına daxil olan ölkələrdən – Belçikada təxminən 3,4% - 3,5% , İsveçdə 3,3% - 3,4%, Avstriya və Almaniyada təxminən 3,1% - 3,2%, İsraildə 5,4%, Cənubi Koreyada 4,8% təşkil edir. Bu onu göstərir ki, Azərbaycanda hər bir tədqiqatçıya düşən orta maliyyə yükü elmtutumlu ölkələrdən təxminən 15-20 dəfə azdır. Bu da kadr çatışmazlığı ilə bərabər, resurs çatışmazlığı və texnoloji gerilik problemini gündəmə gətirir. Azərbaycan, elmdə qadınların payına görə (təxminən 55-58%) dünyada ön sıralardadır. Beynəlxalq səviyyədə bu, yüksək "inklüzivlik" kimi qiymətləndirilsə də, ölkə daxilində bu meylin artmasının da mənfi təsirləri (istedadlı gənc oğlanlar üçün elmi mühitin cəlbedici olmaması) vardır. Biz strateji hədəf olaraq  elmi kadrların sayını kəmiyyət olaraq deyil, ölkəmiz üçün strateji əhəmiyyət daşıyan yüksək texnoloji ixtisaslar üzrə keyfiyyət olaraq artırmaq və maliyyələşməni birbaşa nəticəyə bağlamaq olmalıdır. Və effektivliyi məqalə sayına görə maliyyələşmə ilə deyil, daha doğru kompleks meyarlarla ölçülməliyik. Bura tətbiqi nəticələrin kommersiyalaşması ilə iqtisadi gəlir gətirməsi; alimin dövlət büdcəsindən kənar, sənayedən, istehsalatdan, habelə beynəlxalq fondlardan ölkəyə nə qədər investisiya (qrant cəlbetmə qabiliyyəti) gətirməsi; alimin yetişdirdiyi gənc kadrların beynəlxalq səviyyədə rəqabətədavamlılığı; dövlət proqramlarının hazırlanmasında və ya sənaye problemlərinin həllində ekspert kimi faydalı olması əsas indikator olmalıdır. Bilik iqtisadiyyatında alim sadəcə "məqalə çap edən şəxs" deyil, problemi həll edən və iqtisadi dəyər yaradan mütəxəssis obrazında rol almalıdır. Beləliklə, "ad yazdırma" praktikası ilə formalaşan statistik uğurlar artıq dövlətin elm siyasətində əsas meyar kimi qəbul edilməməli, elmin maliyyələşməsi birbaşa ölçülə bilən sosial-iqtisadi faydaya bağlanmalıdır.

Mehriban Yariyeva