Fırça ilə yazılan tarix: Bəhruz Kəngərlinin anadan olmasının il dönümü
Bu gün Azərbaycan rəssamlıq sənətinin öncüllərindən biri, realizm üslubunda çalışaraq milli rəngkarlığa yeni nəfəs gətirmiş Bəhruz Kəngərlinin anadan olmasının ildönümüdür. Bəhruz (Şamil) Şirəlibəy oğlu Kəngərli 10 (22) yanvar 1892-ci ildə Naxçıvan şəhərində dünyaya gəlmişdir. Qısa, lakin məhsuldar ömrü ərzində o, Azərbaycan rəssamlıq məktəbinin inkişafında mühüm rol oynamış, həmçinin teatr səhnəsinin vizual tərtibatında önəmli iz buraxmışdır.
Erkən həyatı və təhsil yolları
Bəhruzun uşaqlıq illəri ağır itkiliklə başlayır – anası Əziz xanım onun körpəliyində vəfat edir. Atası Şirəli bəy sonradan Şirin xanımla evlənir və bu evlilikdən Bəhruzun yarımqardaşları doğulur. Atası ona həm məktəb həyatı, həm də intellektual inkişaf üçün geniş imkanlar yaradır; Bəhruzun ilk təmasları kitablarla, şəkillərlə və xüsusilə atanın abunə olduğu “Molla Nəsrəddin” jurnalının felyeton və karikaturaları ilə olur. Bu dövr rəssamın incəsənətə olan marağını dərinləşdirir.
1910-cu ildə Bəhruz Tiflis Rəssamlıq Məktəbinə daxil olur və burada beş il ərzində peşəkar akademik təhsil alır. Onun müəllimləri arasında gürcü rəssamları Qiqo Qabaşvili, Aleksandr Mrevleşvili, heykəltaraş Yakov Nikoladze və Avropa mədəniyyətini yaxından öyrənən Oskar Şmerlinq var idi. Bu dövrdə Bəhruz həm klassik antik heykəllərin surətlərini çəkir, həm də canlı naturadan portretlər hazırlayaraq öz texnikasını cilalayırdı.
Sərbəst yaradıcılığı və qaçqınlar mövzusu
1915-ci ildə Naxçıvana qayıdan Bəhruz Kəngərli şəhərin mədəni həyatına aktiv şəkildə qatılır. O, yalnız fərdi sərgilər açmır, həm də gənclərin estetik tərbiyəsinə töhfə verir.
1918–1920-ci illərdə ermənilərin Azərbaycan xalqına qarşı apardığı terror və təcavüz dövründə Kəngərlinin “Qaçqınlar” portret silsiləsi yaranır. Buraya “Qaçqın xanım”, “Qaçqın oğlan” və “Naxçıvan xərabələri” kimi əsərlər daxildir. Bu rəsmlər yalnız sənət nümunəsi deyil, həm də dövrün sosial faciələrinin canlı sənədidir. Rəssam öz yaradıcılığı ilə xalqın kədərinə, ümidsizliyinə və humanist dəyərlərə sadiqliyinə diqqət çəkir.
Bəhruzun portretçilik məharəti xüsusilə diqqətəlayiqdir. Onun əsərlərində insanlar yalnız xarici görünüşləri ilə deyil, həm də daxili psixoloji aləmləri ilə təqdim olunur. O, uşaqları, qadınları və gəncləri canlı naturaya əsaslanaraq təsvir edir, onların duyğularını, məsumluğunu və həyatın zərbələrinə qarşı dözümlərini fırçası ilə ifadə edirdi.
Teatr sənətinə töhfəsi
Bəhruz Kəngərli
Naxçıvanda teatr sənətinin inkişafına da mühüm dəstək göstərmişdir. 1912–1918-ci illərdə o, 40-dan çox tamaşaya səhnə tərtibatı, dekor və geyim eskizləri hazırlamışdır. Üzeyir Hacıbəyovun “O olmasın, bu olsun” komediyasından başlayaraq Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” komediyasına qədər, Bəhruzun səhnə tərtibatları teatrın vizual estetikasına yeni ruh gətirmişdir. Onun əlbəsə eskizləri milli geyim və tarixə sədaqətli təsviri ilə seçilirdi.
Həyatın son illəri və ölümü
Qısa ömrü boyu Bəhruz Kəngərli həm maddi çətinliklər, həm də mənəvi sınaqlarla üzləşmişdir. 1922-ci il fevralın 7-də, ciyər xəstəliyindən, yalnız 30 yaşında vəfat etmişdir. Ölümünə baxmayaraq, onun əsərləri Azərbaycan rəngkarlığının tarixi irsində iz buraxmışdır.
İrsi və tanınması
Bəhruz Kəngərlinin əsərləri bu gün Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi və Moskva Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır. 2001-ci ildə Naxçıvan Rəssamlar Birliyi onun adını daşıyan sərgi salonu açmış, 2002-ci ildə isə Naxçıvan şəhərində muzeyi istifadəyə verilmişdir. 2012-ci ildə rəssamın 120 illiyinə poçt markası həsr edilmiş, 2016-cı ildə isə Naxçıvanda Bəhruz Kəngərli adına Rəssamlar Parkı istifadəyə verilmişdir.
Bəhruz Kəngərli Azərbaycan rəngkarlığında realizm və impressionizm elementlərini birləşdirən, həm də milli motivləri və sosial mövzuları uğurla işləyən sənətkar kimi daim yadda qalacaqdır. Onun əsərləri yalnız gözəllik və estetik zövq təqdim etmir, həm də Azərbaycan xalqının tarixi və humanist dəyərlərinin canlı salnaməsini qoruyur.
Bəhruz Kəngərli Azərbaycanın ilk realist akademik rəssamlarından biri olaraq, ölkə rəngkarlığında yeni bir mərhələ açmışdır. Onun əsərlərində insanın daxili aləmi, həyatın ziddiyyətləri və milli taleyimiz əksini tapırdı. Portret, mənzərə və natürmort janrlarında yaratdığı rəsmlər həm texniki ustalığını, həm də yüksək estetik zövqünü göstərir. Xüsusilə portret əsərlərində Kəngərli insanın xarici görünüşünü olduğu kimi təqdim etməklə yanaşı, psixoloji və mənəvi cizgiləri də dəqiq ifadə edə bilirdi. Onun "Qaçqınlar" silsiləsi isə tarixi hadisələri sənət dili ilə əbədiləşdirən, milli faciələrimizi dərin humanist baxışla çatdıran nümunədir. Kəngərlinin yaradıcılığı həm peşəkar rəssamlar, həm də xalq arasında böyük təsir yaratmış, Azərbaycan rəngkarlığının inkişafına, gənc istedadların yetişməsinə zəmin hazırlamışdır. Onun sənət aləmi insanın duyğu, hiss və düşüncələrini rəng və işıqla birləşdirərək həyatın əsl canlılığını tablolarında əks etdirmək bacarığı ilə seçilir.
Fatimə Məmmədova
10:09 22.01.2026
Oxunuş sayı: 970
