Misralarında kainat daşıyan şair: Nəsimi
İmadəddin Nəsimi(tam adı: Seyid Əli ibn Seyid Məhəmməd; təxminən 1369/70 – 1417/19) Azərbaycan ədəbiyyatının ən böyük və ən parlaq simalarından biri, hürufi şair, mütəfəkkir və filosofdur. O, ana dili Azərbaycan türkcəsində, eləcə də fars və ərəb dillərində şeirlər yazmış, klassik Şərq poeziyasının zirvələrindən birini tutmuşdur.
Həyatı
Nəsiminin doğum tarixi və yeri dəqiq məlum olmasa da, əksər mənbələr (xüsusən Azərbaycan tədqiqatçıları) onun 1369-cu ildə Şamaxıda dünyaya gəldiyini qəbul edir. Bəzi mənbələr Təbriz, Bağdad, Diyarbəkir və ya digər yerləri də göstərir. Atası Seyid Məhəmməd Şirvanda tanınmış ziyalı olub. Nəsimi gənc yaşlarından mükəmməl təhsil alıb: məntiq, riyaziyyat, astronomiya, tibb, dinlər tarixi, klassik Şərq və yunan fəlsəfəsini dərindən öyrənib. Ona “İmadəddin” (dinin dayağı) ləqəbi də elmi-dini biliklərinə görə verilmişdir.
XIV əsrin sonlarında hürufilik təriqətinin banisi Fəzlullah Nəimi ilə tanış olub, onun davamçısı və təbliğatçısı olub. Nəiminin 1394-cü ildə edamından sonra Nəsimi hürufiliyi yaymaq üçün Azərbaycandan çıxıb, Anadolu, Bağdad və nəhayət Hələbə (Suriya) gəlib. Orada da fikirlərini açıq təbliğ etdiyi üçün 1417-ci ildə (bəzi mənbələrdə 1418/19) Məmlük hakimiyyəti tərəfindən diri-diri dərisi soyularaq edam olunub. Bu faciəvi ölüm onun əfsanəvi şəxsiyyətini daha da möhkəmləndirib.
Yaradıcılığı
Nəsimi Azərbaycan dilində fəlsəfi qəzəlin banisi hesab olunur. Onun şeirlərində insan sevgisi, azadlıq, insanın ilahi mahiyyəti (“ənəlhəq” – mən haqqam) ideyaları ön plandadır. Ən məşhur beytlərindən biri:
Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam,
Gövhəri-laməkanəm, kövnü məkana sığmazam.
Şeirləri əruz vəznində, axıcı, musiqili və dərin fəlsəfi məzmunla yazılıb. O, həm aşiqanə, həm də ictimai-fəlsəfi mövzularda qəzəl, tuyuğ, rübai və digər formalarda əsərlər yaradıb. Divanlarının Azərbaycan və farsca nüsxələri bu günə qədər gəlib çatıb.
İrs və təsiri
Nəsimi yalnız Azərbaycan ədəbiyyatına deyil, bütün türk dünyasına, xüsusən də Ələvi-Bəktaşi ənənəsinə böyük təsir göstərib. O, “Yeddi Ulu Ozan”dan biri kimi qəbul edilir. 1973-cü ildə UNESCO onun anadan olmasının 600 illiyini beynəlxalq səviyyədə qeyd edib. 2019-cu ildə isə Azərbaycanda “Nəsimi ili” elan olunub, 650 illik yubileyi dövlət səviyyəsində keçirilib.
Bu gün Nəsiminin adı Bakıda küçə, metro stansiyası, rayon və Dilçilik İnstitutuna verilib. Onun abidəsi paytaxtın mərkəzində ucalır. Şairin poeziyası hələ də muğam sənətində, teatrda və kinematoqrafiyada (məşhur “Nəsimi” filmi) yaşayır.
Nəsimi bəşəriyyətin ən cəsarətli söz ustalarından biri kimi yadda qalıb – dərisi soyulsa da, fikirləri susdurula bilməyib. Onun irsi bu gün də Azərbaycan xalqının mənəvi sərvətidir.
Nigar Xəlilli
14:30 07.10.2026
Oxunuş sayı: 127
