Cəmiyyət
Asif Ata: İnsanı axtaran fəlsəfə
Bu gün Azərbaycan fəlsəfi fikir tarixində özünəməxsus yeri olan filosof Asif Atanın – Əfəndiyev Asif Qasım oğlunun doğum günüdür. O, 25 sentyabr 1935-ci ildə Çaykənddə anadan olub, 1997-ci ildə vəfat edib. Ədəbiyyatşünas və filosof kimi fəaliyyət göstərən Asif Ata fəlsəfi-bədii əsərləri ilə yanaşı, yaratdığı “Mütləqə İnam” dünyabaxışı ilə tanınıb.
Asif Atanın fəlsəfəsinə nəzər salarkən diqqət çəkən əsas məqam onun düşüncəsinin mərkəzinə insanı yerləşdirməsidir. Onun üçün fəlsəfə yalnız abstrakt anlayışların, varlıq və mahiyyət haqqında nəzəri mübahisələrin məcmusu deyildi. Fəlsəfi düşüncə insanın özünü, dünyadakı yerini, mənəvi məsuliyyətini və həyatın mənasını anlamaq cəhdi idi.
Bu baxımdan Asif Atanın yaradıcılığında “İnsan” anlayışı xüsusi yer tutur. O, insanın yalnız bioloji və sosial varlıq kimi deyil, mənəvi imkanları olan bir varlıq kimi dərk edilməsinə çalışırdı. Onun düşüncəsində insanın əsas məsələlərindən biri öz daxilindəki mənəvi imkanları üzə çıxarmaq və həyatını daha yüksək mənaya bağlamaqdır.
Asif Atanın fəlsəfi sisteminin əsas anlayışlarından biri “Mütləqə İnam”dır.“On kutsal bitiq” əsəri Asif Atanın yaratdığı dünyabaxışın nəzəri əsaslarını və fəlsəfəsini daşıyan mənbə kimi təqdim olunur.
“Mütləqə İnam”ı onun fəlsəfəsində insanın dünyaya, həyata və mənaya münasibətini müəyyənləşdirən bütöv dünyagörüşü kimi görmək mümkündür. Burada söhbət yalnız inanmaqdan deyil, insanın öz varlığını müəyyən mənəvi prinsiplər üzərində qurmasından gedir.
Asif Atanın fəlsəfi axtarışlarında insanlaşma ideyası da mühüm yer tutur. Onun fikirlərində insan olmaq hazır və dəyişməz vəziyyət kimi deyil, mənəvi inkişaf prosesi kimi təqdim edilir. Bu yanaşmada insanın öz üzərində işləməsi, həqiqəti dərk etməyə çalışması, xeyir və şər qarşısında mövqe müəyyənləşdirməsi mühüm məsələlərdir.
Onun təbiətə münasibətində də bu fəlsəfi yanaşma görünür. Asif Ata insanın dünyaya münasibətinin sadəcə istifadə və mənimsəmə üzərində qurulmamasını, insanla təbiət arasında mənəvi münasibətin formalaşmasını vacib hesab edirdi. Onun əsərlərində “insaniləşən dünya” anlayışı insanın ətraf aləmə məna qazandırması ilə əlaqələndirilir.
Asif Atanın fəlsəfəsinin başqa bir mühüm xüsusiyyəti onun mövcud düşüncə qəliblərini sorğulamasıdır. O, fəlsəfəni hazır cavabların təkrarı kimi deyil, mahiyyətə enmək cəhdi kimi görürdü. Bir müsahibəsində fəlsəfəni “həqiqətin ağıl vasitəsilə dərki” kimi izah edib və filosofu dünyanın, həyatın və insanın mahiyyətini dərk etməyə çalışan şəxs kimi xarakterizə edib.
Bu yanaşma Asif Atanın yaradıcılığının əsas xəttini də göstərir: insanı hazır qəliblərə sığdırmaq yox, insanın mahiyyətini anlamaq.
Onun “Dairələr”, “İnsan yolu”, “Tarixə çatmaq” kimi fəlsəfi-bədii əsərləri də bu axtarışın müxtəlif istiqamətlərini əks etdirir.
Asif Atanın irsinə münasibətdə isə əsas məsələ onun şəxsiyyətini idealizə etməkdən çox, ortaya qoyduğu sualları yenidən düşünməkdir: İnsan nədir? Həyatın mənası nədən ibarətdir? İnsan özünü necə dəyişə bilər? Mənəviyyat cəmiyyətin həyatında hansı rolu oynayır? Həqiqəti dərk etmək insanın həyatını necə dəyişir?
Bəlkə də onun fəlsəfəsinin bu gün üçün maraqlı tərəfi məhz budur: cavabları əzbərlətməkdən daha çox, insanı düşünməyə məcbur edən suallar qoyması.
25 sentyabr – Asif Atanın doğum günü – bu baxımdan yalnız bir filosofun bioqrafiyasını xatırlamaq üçün deyil, onun fəlsəfəsinin mərkəzində dayanan insan, həqiqət, mənəviyyat və həyatın mənası haqqında düşünmək üçün də bir fürsətdir.
Çünki fəlsəfənin dəyəri yalnız filosofun kimliyində deyil, onun qoyduğu sualların zaman keçdikcə insanı yenidən düşünməyə vadar etməsindədir.
Ayhan
20:43 25.09.2026
Oxunuş sayı: 40
