Bakı ilə Aşqabad arasında görünməyən geosiyasi xətt - TƏHLİL
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovun Bakıda keçirdikləri danışıqlar ilk baxışda iki qardaş ölkə arasında münasibətlərin növbəti mərhələsi kimi görünür. Həqiqətən də, hər iki prezident çıxışlarında tarixi dostluqdan, mədəni yaxınlıqdan, qardaşlıq münasibətlərindən danışdı. Ancaq mətbuata verilən bəyanatları diqqətlə oxuduqda aydın olur ki, burada söhbət təkcə Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərindən getmir. Əslində Bakıda baş verənlər Avrasiyanın dəyişən geosiyasi xəritəsinin bir hissəsidir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqəti çəkən ən mühüm məqamlardan biri Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Şurasına tamhüquqlu üzv qəbul edilməsini tarixi hadisə kimi qiymətləndirməsi idi. İlk baxışdan bu ifadə adi diplomatik cümlə təsiri bağışlaya bilər. Lakin məsələyə daha dərindən baxdıqda aydın olur ki, söhbət sadəcə hansısa təşkilata üzvlükdən getmir. Bakı bununla əslində yeni geosiyasi konsepsiyanı ortaya qoyur. Azərbaycan coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyada yerləşməsə də, özünü artıq yalnız Cənubi Qafqaz dövləti kimi görmür. Son illərdə formalaşan yeni yanaşma Azərbaycanın Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında körpü rolunu oynamaqdan daha irəli gedərək, bu iki məkanı vahid geoiqtisadi region kimi qəbul etməsinə əsaslanır.
Bu yanaşmanın arxasında son illərin böyük dəyişiklikləri dayanır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi postsovet məkanında formalaşmış nəqliyyat və ticarət əlaqələrini ciddi şəkildə dəyişib. Şimal marşrutunun əvvəlki etibarlılığı azalıb. Digər tərəfdən, Yaxın Şərqdə artan gərginlik və İran ətrafında yaranmış mürəkkəb vəziyyət alternativ marşrutların əhəmiyyətini artırıb. Çin isə Avropa bazarlarına çıxış üçün daha təhlükəsiz və sabit yollar axtarır. Belə şəraitdə Xəzər hövzəsi və Orta Dəhliz əvvəlki dövrlərlə müqayisədə tamamilə başqa əhəmiyyət qazanmağa başlayıb.
Məhz bu kontekstdə İlham Əliyevin nəqliyyat-logistika layihələrinin siyasi qarşılıqlı fəaliyyətdən ayrı təsəvvür edilə bilməyəcəyi barədə fikirləri xüsusi diqqət çəkir. Əslində həmin cümlə bütün çıxışın ən mühüm hissələrindən biri idi. Çünki söhbət sadəcə yükdaşımadan getmir. Prezident açıq şəkildə bildirirdi ki, yolları və dəhlizləri coğrafiya deyil, dövlətlər arasındakı siyasi etimad yaradır. Bu, müəyyən mənada Rusiyadan, İrandan və digər böyük güclərdən asılı olmayan yeni regional əməkdaşlıq modelinin formalaşdığını göstərir.
Bu baxımdan Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovun çıxışında Xəzər dənizində beştərəfli əməkdaşlığa xüsusi yer ayırması da təsadüfi görünmür. Xəzər artıq sadəcə enerji ehtiyatlarının toplandığı qapalı hövzə deyil. Tədricən Avrasiyanın yeni nəqliyyat və geoiqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilir. Həm Bakı, həm də Aşqabad başa düşür ki, XXI əsrdə dövlətlərin geosiyasi çəkisi yalnız malik olduqları enerji ehtiyatları ilə deyil, həm də hansı marşrutların üzərində yerləşmələri ilə müəyyən olunacaq.
Moskva isə bütün bu prosesləri diqqətlə izləyir. Rusiyanın regiondan tamamilə sıxışdırılması haqqında danışmaq hələ tezdir. Rusiya uzun müddət Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz üçün əsas iqtisadi və nəqliyyat mərkəzi rolunu oynayıb və bu mövqelərini birdən-birə itirməyəcək. Lakin Ukrayna müharibəsindən sonra Moskvanın əvvəlki monopol vəziyyətini qoruyub saxlaması getdikcə çətinləşir. Mərkəzi Asiya ölkələri də bunu başa düşür və alternativlər yaratmağa çalışırlar. Əslində Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın son illərdə həyata keçirdiyi siyasətin əsas məğzi məhz bir istiqamətdən asılılığı azaltmaqdır.
İran da prosesləri müəyyən narahatlıqla izləyən ölkələrdən biridir. Tehran üçün ideal ssenari Şimal-Cənub dəhlizinin inkişafıdır və İran öz ərazisini Avrasiyanın əsas tranzit qovşaqlarından birinə çevirməyə çalışır. Lakin İsraillə qarşıdurma, ABŞ amili, iqtisadi sanksiyalar və regionda artan qeyri-müəyyənlik Tehranın manevr imkanlarını əvvəlki dövrlərlə müqayisədə məhdudlaşdırır. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın və Xəzər marşrutunun əhəmiyyəti daha da artır.
Əslində Bakı ilə Aşqabad arasında baş verənləri yalnız qardaşlıq münasibətləri ilə izah etmək doğru olmazdı. Prezidentlərin çıxışlarında tez-tez işlədilən "qardaşlıq", "ortaq tarix", "mənəvi dəyərlər" ifadələri mühüm əhəmiyyət daşısa da, bu yaxınlaşmanın əsasını emosiyalar yox, sərt geoiqtisadi reallıqlar təşkil edir. Tarix göstərir ki, məhz iqtisadi maraqlar üzərində qurulan əməkdaşlıq modelləri daha davamlı olur. Bu mənada Azərbaycanla Türkmənistan arasında formalaşan yeni münasibətlər sistemi gələcəkdə Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında yeni geosiyasi məkanın yaranmasına gətirib çıxara bilər.
Türkmən qazı, Orta Dəhliz və Zəngəzur: Böyük layihələr həqiqətən işləyəcəkmi?
Prezident İlham Əliyev və Prezident Sərdar Berdiməhəmmədovun çıxışlarında enerji mövzusu geniş şəkildə açılmadı. Hər iki lider məsələni daha çox ümumi ifadələrlə təqdim etdi. Lakin bəyanatların mətninə diqqətlə baxdıqda aydın olur ki, görüşün ən mühüm tərəfi məhz enerji və nəqliyyat məsələləri ilə bağlı idi. İlham Əliyevin "Azərbaycan və Türkmənistan geniş enerji ehtiyatlarına malik iki ölkə kimi səylərini birləşdirmək niyyətindədir" fikri əslində çox böyük geosiyasi məna daşıyırdı.
Çünki söhbət təkcə iki ölkə arasında əməkdaşlıqdan getmir. Burada Avrasiyanın enerji xəritəsinin yenidən qurulması prosesindən söhbət gedir. Türkmənistan dünyanın ən böyük qaz ehtiyatlarına malik ölkələrindən biridir. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, ölkənin təsdiq edilmiş ehtiyatları Rusiya, İran və Qətərdən sonra ilk sıralarda yer alır. Lakin ehtiyatların böyüklüyü ilə onların dünya bazarlarına çıxışı arasında həmişə ciddi fərq olub. Uzun illər ərzində Türkmənistan faktiki olaraq məhdud ixrac imkanlarına malik idi. Hazırda türkmən qazının əsas alıcısı Çindir. Pekin Aşqabad üçün həm böyük bazar, həm də mühüm maliyyə tərəfdaşıdır. Bununla yanaşı, Türkmənistan rəhbərliyi yaxşı başa düşür ki, yalnız bir bazardan asılılıq gələcəkdə strateji risklər yarada bilər.
Məhz buna görə Avropa istiqaməti Aşqabad üçün yeni məsələ deyil. Türkmənistan uzun illərdir Avropa bazarına çıxış yolları axtarır. Ancaq bu məqsədə çatmaq üçün ən real marşrut Xəzər üzərindən Azərbaycana, daha sonra isə Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Türkiyə və Avropaya uzanan xətdir. Başqa sözlə, Türkmən qazının Avropaya çıxışı məsələsində Azərbaycan coğrafi baxımdan alternativsiz mövqeyə malikdir.
Bununla belə, Transxəzər qaz kəməri haqqında danışarkən həddindən artıq optimizm də doğru olmazdı. Son iyirmi ildə bu layihə dəfələrlə gündəmə gəlsə də, indiyə qədər reallaşmayıb. Bunun səbəbi yalnız texniki çətinliklər deyil. Əsas problem həmişə geosiyasi xarakter daşıyıb.
Rusiya uzun illər ərzində Avropanın əsas qaz təchizatçısı olub və Mərkəzi Asiya qazının alternativ marşrutlarla Qərbə çıxmasında maraqlı olmayıb. İran da oxşar mövqe nümayiş etdirib. Hər iki ölkə Xəzər dənizinin hüquqi statusu məsələsini müxtəlif dövrlərdə layihənin qarşısında əlavə maneəyə çevirməyə çalışıb. Bu gün vəziyyət əvvəlki illərlə müqayisədə müəyyən qədər dəyişsə də, Moskva və Tehran üçün Türkmən qazının Azərbaycan üzərindən Avropaya çıxması tamamilə neytral hadisə sayıla bilməz.
Bununla yanaşı, Avropanın özündə də vəziyyət dəyişir. Avropa İttifaqı bir tərəfdən Rusiya qazından asılılığı azaltmağa çalışır, digər tərəfdən isə yaşıl enerjiyə keçid siyasətini sürətləndirir. Bu isə müəyyən paradoks yaradır. Çünki Avropa yaxın onilliklər ərzində qazdan tam imtina etməyi planlaşdırsa da, keçid dövründə yeni mənbələrə ehtiyac duyur. Məhz buna görə Türkmən qazı Brüssel üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Əslində Transxəzər layihəsinin taleyi texniki məsələlərdən daha çox zaman məsələsidir. İqtisadi məntiq layihənin lehinə işləyir. Geosiyasi risklər isə onun sürətini müəyyən edir. Buna görə də "Transxəzər qaz kəməri tikiləcəkmi?" sualına ən real cavab "bəli, lakin yaxın perspektivdə deyil" şəklində görünür.
Eyni vəziyyət Orta Dəhliz və Zəngəzur marşrutu ilə bağlı da müşahidə olunur. Son illərdə Zəngəzur məsələsi daha çox siyasi və emosional müstəvidə müzakirə olunub. Halbuki iqtisadi baxımdan məsələ kifayət qədər sadədir. Çinlə Avropa arasındakı ticarət həcmi artdıqca alternativ marşrutlara ehtiyac da artır. Rusiya üzərindən keçən şimal marşrutu əvvəlki etibarlılığını qismən itirib. İran marşrutu isə regiondakı gərginliklər səbəbindən əlavə risklərlə üzləşir. Bu şəraitdə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti artır və həmin dəhlizin ən qısa quru bağlantılarından biri Zəngəzur istiqamətindən keçir.
Əslində burada əsas məsələ Azərbaycanın və ya Ermənistanın siyasi istəklərindən daha genişdir. Dünya iqtisadiyyatının özü yeni marşrutlar tələb edir. Tarix göstərir ki, böyük ticarət yolları siyasi qərarlarla yox, iqtisadi zərurətlə formalaşır. Siyasət bu prosesləri sürətləndirə və ya gecikdirə bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi məntiq adətən üstün gəlir.
Bununla belə, Zəngəzur istiqamətinin yaxın illərdə tam şəkildə fəaliyyətə başlayacağını iddia etmək də çətindir. Ermənistan daxilində müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. İran regionda öz geosiyasi mövqeyinin zəifləməsindən ehtiyat edir. Rusiya isə Cənubi Qafqazdakı təsir imkanlarını qorumağa çalışır. Bu səbəbdən Zəngəzur məsələsi hələ də yalnız iqtisadi layihə deyil, həm də böyük güclərin maraqlarının toqquşduğu mürəkkəb geosiyasi düyün olaraq qalır.
Ancaq uzunmüddətli perspektivdə proseslərin ümumi istiqaməti kifayət qədər aydın görünür. Əgər yaxın onillik ərzində Orta Dəhliz tam formalaşarsa və Zəngəzur marşrutu da bu sistemə inteqrasiya olunarsa, o zaman Türkmənistan qazı, Qazaxıstanın xammalı, Özbəkistanın sənaye məhsulları və ümumilikdə Mərkəzi Asiyanın iqtisadi potensialı Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına daha sürətli çıxış əldə edə bilər. Bu halda Xəzər dənizi sadəcə enerji hövzəsi deyil, Avrasiyanın əsas geoiqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.
Lakin tarix göstərir ki, böyük geosiyasi layihələr heç vaxt düz xətt üzrə inkişaf etmir. Onlar böhranlar, müharibələr, kompromislər və dəyişən beynəlxalq şərait fonunda irəliləyirlər. Bu baxımdan nə Transxəzər qaz kəmərinin, nə Orta Dəhlizin, nə də Zəngəzur marşrutunun taleyi artıq həll olunmuş məsələ deyil.
Bununla belə, bir reallıq artıq formalaşmağa başlayıb. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik, İran ətrafında yaranmış gərginlik və qlobal ticarət marşrutlarının dəyişməsi Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli artırıb. Bakı tədricən yalnız Cənubi Qafqazın siyasi mərkəzlərindən biri kimi deyil, Avrasiyanın əsas nəqliyyat və enerji qovşaqlarından biri kimi formalaşmağa başlayır.
Ona görə də Prezident İlham Əliyevlə Prezident Sərdar Berdiməhəmmədovun Bakıda verdikləri bəyanatları yalnız iki dost ölkənin münasibətlərinin növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Əslində onlar dostluqdan danışsalar da, müzakirə etdikləri əsas məsələ gələcək Avrasiyanın iqtisadi xəritəsi idi. Və görünür, həmin xəritədə Xəzər hövzəsinin rolu yaxın onilliklərdə daha da artacaq.
16:30 23.06.2026
Oxunuş sayı: 285
