Müstəqillik uğrunda ömrünü fəda edən dövlət xadimi – Fətəli xan Xoyski
Bu gün – 19 iyun Azərbaycan dövlətçilik tarixinin ən görkəmli simalarından biri olan Fətəli xan Xoyskinin anım günüdür. O, təkcə müstəqil Azərbaycanın ilk Baş naziri olmamışdır. O həm də xalqın taleyini ən ağır və mürəkkəb dövrdə öz üzərinə götürmüş, dövlətçilik tariximizdə silinməz iz qoymuş şəxsiyyətlərdən biridir. Ömrü cəmi 44 il çəksə də, bu qısa müddət ərzində gördüyü işlər onu Azərbaycan tarixinin ən böyük siyasi xadimləri sırasında yerləşdirib.
Fətəli xan Xoyski 1875-ci il dekabrın 7-də Şəki şəhərində anadan olub. O, əsilzadə və nüfuzlu Xoyski nəslinə mənsub idi. Nəslin kökü Cənubi Azərbaycanın qədim Xoy şəhərinə gedib çıxır. Atası İsgəndər xan Rusiya imperiyası ordusunda general-leytenant rütbəsinə qədər yüksəlmiş hərbçi idi. Ailədə təhsilə və maarifçiliyə böyük önəm verilirdi. Elə buna görə də Fətəli xan hələ uşaqlıqdan elmə, tarixə və hüquqa maraq göstərirdi.
İlk təhsilini Şəkidə alan Fətəli xan daha sonra Gəncə Klassik Gimnaziyasında oxuyub. O dövrdə gimnaziyada təhsil almaq hər kəsə nəsib olmurdu. Burada rus dili, latın dili, tarix, ədəbiyyat və hüququn əsaslarını mənimsəyən Fətəli xan müəllimlərinin diqqətini çalışqanlığı və iti zəkası ilə cəlb edirdi. Sonralar Moskva Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olaraq ali təhsil alıb. Universitet illəri onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynadı. O, Avropadakı demokratik idarəetmə üsullarını öyrənir, hüquqi dövlət anlayışı ilə yaxından tanış olurdu.
Ali təhsilini başa vurduqdan sonra müxtəlif şəhərlərdə hüquq-mühafizə və məhkəmə orqanlarında işləyib. Hüquqşünas kimi ciddi, prinsipial və ədalətli olması ilə seçilirdi. Məhkəmələrdə sadə insanların hüquqlarını qoruyur, qanunun aliliyini hər şeydən üstün tuturdu. Həmin dövrdə onun haqqında "sakit danışan, amma qətiyyətli mövqeyi olan adam" deyirdilər.
1907-ci ildə Gəncə quberniyasından Rusiya Dövlət Dumasına deputat seçilməsi Fətəli xanın siyasi fəaliyyətində yeni mərhələ oldu. O, Dumada müsəlman xalqlarının hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olur, milli ayrı-seçkiliyə qarşı çıxırdı. Təhsil, mətbuat azadlığı və vətəndaş hüquqları ilə bağlı çıxışları ona böyük nüfuz qazandırmışdı.
1917-ci ildə Rusiyada baş verən inqilablar imperiyanın dağılmasına səbəb oldu. Bu hadisələrdən sonra Qafqazda yeni siyasi vəziyyət yarandı. Fətəli xan bu mürəkkəb dövrdə xalqın taleyi ilə bağlı mühüm qərarların qəbulunda iştirak etdi. O, Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi yaşamasının tərəfdarı idi və inanırdı ki, xalq öz taleyini özü müəyyən etməlidir.
1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsi baş verdi. Həmin gün Azərbaycan xalqının tarixində yeni səhifə açıldı. Müstəqillik elan edilən andan etibarən Fətəli xan Xoyski ölkənin ilk Baş naziri təyin edildi. Lakin onun üzərinə düşən vəzifə heç də asan deyildi. Yeni yaranmış dövlətin nə güclü ordusu, nə sabit iqtisadiyyatı, nə də tam formalaşmış idarəetmə sistemi vardı. Paytaxt Bakı belə hökumətin nəzarətində deyildi.
Hökumət əvvəlcə Tiflisdə, sonra isə Gəncədə fəaliyyət göstərməyə başladı. Fətəli xan faktiki olaraq sıfırdan dövlət qururdu. Dövlət idarəetmə sistemi yaradılır, nazirliklər formalaşdırılır, maliyyə və vergi sistemi hazırlanırdı. Bütün bunlar son dərəcə mürəkkəb siyasi şəraitdə həyata keçirilirdi.
1918-ci ilin yaz və yay aylarında Bakı şəhəri bolşevik və erməni daşnak qüvvələrinin nəzarətində idi. Şəhərdə azərbaycanlı əhaliyə qarşı ağır qırğınlar törədilmişdi. Fətəli xan hökuməti Bakının azad edilməsini əsas məqsəd elan etdi. Milli ordu quruldu, hərbi hissələr yaradıldı və nəticədə 1918-ci il sentyabrın 15-də Bakı azad edildi. Bir neçə gün sonra hökumət Gəncədən Bakıya köçdü. Bu hadisə Fətəli xan Xoyskinin siyasi fəaliyyətinin ən böyük uğurlarından biri hesab edilir.
Onun rəhbərliyi ilə dövlət quruculuğu istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Milli ordu formalaşdırıldı, dövlət idarəetmə sistemi quruldu, ana dilində təhsilin genişləndirilməsi üçün qərarlar qəbul edildi. Həmçinin 1918-ci ilin sonunda Azərbaycan Parlamenti fəaliyyətə başladı. Parlamentdə müxtəlif millətlərin nümayəndələrinin təmsil olunması həmin dövr üçün çox mütərəqqi addım idi.
Fətəli xan Xoyski müxtəlif dövrlərdə xarici işlər naziri vəzifəsini də icra edib. O, Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə tanınması üçün böyük səy göstərirdi. Xarici dövlətlərlə əlaqələrin qurulması, diplomatik nümayəndəliklərin yaradılması və ölkənin beynəlxalq arenada tanıdılması istiqamətində mühüm işlər görülürdü. Onun fəaliyyətinin nəticəsi olaraq 1920-ci ilin yanvarında Azərbaycan bir sıra böyük dövlətlər tərəfindən de-fakto tanındı. Bu, gənc dövlət üçün böyük diplomatik uğur idi.
Lakin Cümhuriyyətin ömrü uzun olmadı. 1920-ci ilin aprelində sovet qoşunları Azərbaycana daxil oldu. Ölkədə siyasi vəziyyət son dərəcə ağır idi. Milli ordunun əsas hissəsi Qarabağda döyüşlərdə iştirak etdiyindən Bakını müdafiə etmək mümkün olmadı. 28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi.
Fətəli xan Xoyski Bakını tərk edərək Tiflisə getdi. O, ömrünün son günlərini burada keçirsə də, düşmənləri onu rahat buraxmadılar. 1920-ci il iyunun 19-da, yəni düz 106 il əvvəl Tiflisin mərkəzində erməni terrorçusu tərəfindən güllələnərək qətlə yetirildi. O zaman cəmi 44 yaşı vardı.
Onun ölümü Azərbaycan cəmiyyətində dərin kədər yaratdı. Çünki Fətəli xan təkcə dövlət xadimi deyil, həm də xalqın gələcəyinə inanan, bütün həyatını müstəqil Azərbaycan uğrunda mübarizəyə həsr etmiş vətənpərvər idi.
Bu gün onun adı Azərbaycan tarixində böyük ehtiramla çəkilir. O, ağır və çətin bir dövrdə xalqın taleyini öz çiyinlərində daşıyan, dövlət quruculuğunun təməlini atan və müstəqillik uğrunda canından keçən şəxsiyyət kimi xatırlanır. Tarixdə elə insanlar var ki, onların ömrü qısa olsa da, qoyduqları iz əsrlərlə yaşayır. Fətəli xan Xoyski də məhz belə insanlardan biridir. Onun adı Azərbaycan dövlətçiliyinin, azadlıq idealının və milli qürurun rəmzi olaraq gələcək nəsillərin yaddaşında daim yaşayacaq.
Tarix hər kəsi deyil, yalnız xalqının taleyində dönüş yaradan insanları yadda saxlayır. Fətəli xan Xoyski də məhz belə şəxsiyyətlərdən idi. O, çətin və mürəkkəb bir dövrdə xalqının gələcəyinə inanaraq müstəqil dövlət qurdu, ömrünü Azərbaycanın azadlığı və dövlətçiliyi uğrunda mübarizəyə həsr etdi. Aradan uzun illər keçməsinə baxmayaraq, onun adı və xidmətləri unudulmur. Çünki əsl dövlət adamları yalnız öz dövrlərinin deyil, gələcək nəsillərin də yaddaşında yaşayırlar. Fətəli xan Xoyski isə Azərbaycan tarixində daim ehtiramla anılacaq və dövlətçilik salnaməmizin ən şərəfli səhifələrindən biri olaraq qalacaq.
Fatimə Məmmədova
09:00 19.06.2026
Oxunuş sayı: 86
