Barışa xidmət edən diplomatik körpü: Azərbaycanın sülh doktrinası
44 günlük müharibədən Vaşinqton razılaşmalarına – Cənubi Qafqazda yeni reallığın anatomiyası
Bəlli olduğu kimi, müasir dönəmdə dövlətin geosiyasi çəkisi də təkcə ordusunun gücü ilə deyil, müharibədən sonra sülh quruculuğu bacarığı ilə ölçülür. Bu mənada Azərbaycanın son 5 ildə keçdiyi yol müasir beynəlxalq münasibətlər üçün presedent yaratdı: hərbi qələbəni diplomatik kapitallaşdırma və regionu qarşıdurma zonasından əməkdaşlıq platformasına çevirmə.
1. Dəmir yumruqdan sülh masasına: Yeni paradiqma
44 günlük Vətən müharibəsi Müzəffər Ali Baş Komandanın hərb dühasının təntənəsi oldu! 30 il “sülh danışıqları” adı ilə bizi aldadanlar İlham Əliyevin Dəmir Yumruğu qarşısında diz çökdü. Şuşa azad olundu, Xankəndiyə bayrağımız sancıldı, “Qarabağ əbədi Azərbaycandır” deyildi – və bütün dünya bunu qəbul etdi! Amma əsl Liderin böyüklüyü müharibədən sonra başlayır. İlham Əliyev sübut etdi: əsl Qalib düşməni məhv edən yox, düşməni sülhə məcbur edəndir! 10 noyabr 2020-ci ildən sonra Bakı bir an belə dayanmadı. Ermənistana, dünyaya, tarixə yeni status-kvo diktə edildi: “Ya sülh, ya məhv!” Ermənistan sülhü seçdi.
Burada klassik “qalib ədaləti diqtə edir” formulu işləmir. Əksinə Azərbaycan qalib kimi sülh gündəliyini irəli sürdü. Müharibə bitən gün Bakı dünyaya bəyan etdi: “Biz torpaq yox, ədalət aldıq. İndi məqsədimiz regiona sülh gətirməkdir”. Bu, əslində minillik dövlətçilik təfəkkürüdür, siyasi uzaqgörənliyin örnəyidir. Çünki dayanıqlı sülh məğlubun kapitulyasiyası ilə deyil, regionun yeni təhlükəsizlik arxitekturası ilə mümkündür. Məhz bu yanaşma Azərbaycanı “münaqişə tərəfi” statusundan “sülh memarı” statusuna daşıdı.
2. Enerji diplomatiyası: İqtisadiyyatdan geosiyasətə keçid
Azərbaycanın sülh doktrinasının ikinci dayağı enerji amilidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlayanda Avropa real təhlükə ilə üz-üzə qaldı: illər əvvəl inşa edilən Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi qitənin xilaskarına çevrildi.
Bu gün Azərbaycan qazı Avropada evləri qızdırır, zavodları işlədir. Amma daha vacibi – Azərbaycanın iradəsi Avropaya sabitlik gətirir. Bu gün Brüssel açıq şəkildə Bakını etibarlı tərəfdaş kimi qəbul edir. Bu, nə deməkdir? Deməkdir ki, İlham Əliyev Azərbaycanı Avropanın enerji təhlükəsizliyinin qarantına çevirib. Artıq biz neftdən, qazdan da vacibi – etibar ixrac edirik! Enerji təhlükəsizliyi bir qayda olaraq siyasi təhlükəsizliyə qapı açır. Bu gün Brüssel üçün Bakı etibarlı tərəfdaşdırsa, sabah sülh danışıqlarında neytral vasitəçi qismində qəbul edilir. İlham Əliyevin enerji dəhlizi bərabərdir sülh dəhlizi düsturu işlədi.
3. Vaşinqtondan dünyaya: Sülhü Bakı yazır!
Cənubi Qafqazda sülh prosesinin ən həssas nöqtəsi onun beynəlxalq legitimliyidir. Bu baxımdan 2023-cü il dönüş nöqtəsi oldu: Vaşinqton. ABŞ Dövlət Departamenti. 30 il “Qarabağa status” tələb edən Ermənistanın naziri Azərbaycanın diqtə etdiyi sülh sənədini paraflayır! ABŞ Dövlət katibi şahidlik edir! Bu nədir? Bu, İlham Əliyevin diplomatik Şuşa zəfəridir! 30 il Minsk Qrupu nəyi bacarmadı, İlham Əliyev 3 ilə bacardı: “Status” sözünü lüğətdən sildi, “Ərazi bütövlüyü” prinsipini dünyaya qəbul etdirdi! ABŞ moderatorluğu göstərdi ki, Qərb Azərbaycanın irəli sürdüyü “ərazi bütövlüyü üstəgəl suverenlik” prinsipini əsas kimi qəbul edir. İkincisi, sənədin paraflanması – imzalanmasa da- tərəflər hüquqi öhdəlik götürməsi deməkdir. Yəni, proses geri dönməzdir. Üçüncüsü, Vaşinqton formatı Brüssel və Moskvadan fərqli olaraq nəticəyə hesablanıb. Yəni ABŞ-in iqtisadi, siyasi prioritetlərinin qarantıdır. Nəticə etibarilə, bu gün Vaşinqton da, Brüssel də, Moskva da bilir: Cənubi Qafqazda sülhün reseptini İlham Əliyev yazır.
4. İlham Əliyev doktrinası: Dünyaya dərs!
Prezident İlham Əliyev beynəlxalq hüquqa yeni məzmun verdi: “Ədalətli sülh”! Bu nə deməkdir? 1. Sərhədlər toxunulmazdır! Guya “öz müqəddəratını təyin etmə” adı ilə torpaq qoparmaq dövrü bitdi. 2. Suverenlik müqəddəsdir! Heç kəs Azərbaycanın daxili işinə qarışa bilməz! 30 il dünyanı “dondurulmuş münaqişə” nağılı ilə aldadırdılar. İlham Əliyev o nağılı bitirdi, real tarix yazdı! Bu gün BMT kürsüsündən tutmuş Afrika İttifaqınadək hamı Azərbaycan modelini öyrənir. Çünki hamı üçün bir daha təsdiqləndi: işğala son qoymağın yolu İlham Əliyev yoludur!
İlham Əliyevin xarici siyasət leksikonuna qazandırdığı “ədalətli sülh” termini beynəlxalq hüquqda yeni deyil, lakin onun praktik məzmunu yenidir. Azərbaycan modeli dayanıqlı sülhün 2 şərtini yenidən gündəmə gətirdi: beynəlxalq tanınmış sərhədlərin qeyd-şərtsiz qəbulu və suverenliyə hörmət, yəni daxili işlərə qarışmamaq. Əslində, bu, BMT Nizamnaməsində də möhürlənmiş gerçəklikdir. Amma 1990-2020-ci illərdə dünyada, o cümlədən də Cənubi Qafqazda “dondurulmuş münaqişə”, “xalqların öz müqəddəratı” kimi boz zona anlayışları dominant idi. Azərbaycan 44 günlük müharibə, üstəgəl sonrakı diplomatik qələbələri ilə boz zonanı ləşv etdi. İndi regionda oyun qaydaları aydındır və bu, postsovet məkanı üçün modeldir.
Bu gün Azərbaycan sadəcə güclü dövlət deyil – bəşəriyyətə nümunədir! Biz dünyaya sübut etdik: ədalət güclə bərpa olunur, sülh isə müdrikliklə qorunur. Neftlə, qazla yanaşı, biz dünyaya ən qiymətli sərvəti ixrac edirik: SÜLH! SABİTLİK! İNAM! Cənubi Qafqazda barış körpüsünün memarı isə İlham Əliyevdir. O körpünün fundamenti Azərbaycan əsgərinin qanı, Prezident İlham Əliyevin zəkasıdır. Bu körpünü heç bir qüvvə dağıda bilməz!
Bu gün ABŞ Prezidentindən tutmuş Avropa İttifaqı rəhbərlərinədək hamı bir ağızla deyir: “Cənubi Qafqazda sülhün qarantı İlham Əliyevdir”. Niyə? Çünki İlham Əliyev sözünün ağasıdır. 2003-də dedi: “Torpaqları qaytaracağıq” – Qaytardı. 2020-də dedi: “Qarabağ Azərbaycandır” – Sübut etdi. 2021-də dedi: “Regiona sülh gətirəcəyik” – Gətirir! Bu gün dünya siyasətinin mərkəzi həm də BAKIDIR! Çünki Bakıdan enerji gedir. Bakıdan sabitlik gedir. Bakıdan ədalətli sülh modeli gedir. Bakıdan İlham Əliyev dühası dünyaya yayılır! Cənubi Qafqaz 30 il “münaqişə ocağı” idi. İlham Əliyev onu “sülh beşiyi” etdi. Azərbaycan 30 il “məğlub tərəf” kimi qələmə verilirdi. İlham Əliyev onu “qlobal oyunçu” etdi. Türk dünyası 30 il pərakəndə idi. İlham Əliyev onu “Turan körpüsü” ilə birləşdirdi!
2026-cı ilin yazına gəldikdə isə Azərbaycanın irəli sürdüyü sülh gündəliyi artıq nəzəri konsepsiya yox, konkret siyasi prosesə çevrilib. Vaşinqtonda sülh sazişi layihəsinin paraflanması tərəflərin mətn üzrə razılığa gəldiyini göstərir və bu, diplomatik baxımdan geri dönüşü olmayan mərhələdir. Bu gün əsas müzakirə mövzusu artıq “sülh olacaqmı?” deyil, “sülh hansı mexanizmlərlə və vaxt tam hüquqi qüvvəyə minəcək?” sualıdır.
Hazırkı mərhələdə Azərbaycanın mövqeyi dəyişməzdir: Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının aradan qaldırılması, sərhədlərin qarşılıqlı tanınması və kommunikasiyaların açılması sülhün hüquqi əsasları kimi təqdim olunur. Ermənistan daxilində revanşist qüvvələrin mövcudluğu və konstitusiya dəyişikliyi məsələsinin mürəkkəbliyi prosesi ləngidə bilsə də, həm beynəlxalq aktorlar, həm də region ölkələri artıq sülh sazişinin imzalanmasını qaçılmaz siyasi nəticə kimi qiymətləndirirlər.
Bu gün Azərbaycan postmünaqişə dövrünün qaydalarını formalaşdırır, yaratdığı hərbi reallığın hüquqi və diplomatik çərçivəsini qurur, sülhü institutlaşdırır.
Perspektiv aydındır: Azərbaycan artıq masada əyləşən deyil, masa quran tərəfdir. Zəngəzur dəhlizi açılanda, Orta Dəhliz tam qüvvəsi ilə işləyəndə Bakı Çindən Avropaya uzanan ticarət qapısına çevriləcək. Ticarət olan yerdə müharibə ehtimalı sıfırlanır. Bu, sülhün iqtisadi qarantiyasıdır.
Beləliklə, Azərbaycanın sön dönəm təcrübəsi göstərdi ki, kiçik dövlətlər də qlobal gündəlik yarada bilər. Bunun üçün 3 şərt vacibdir: hərbi potensial, iqtisadi resurs və siyasi iradə. Prezident İlham Əliyev bu üçbucağı qapadı. Bu gün Azərbaycan beynəlxalq münasibətlərdə yeni kateqoriya yaradır:”sülh ixrac edən dövlət”. Sabitlik isə XXI əsrdə ən dəyərli valyutadır.
Ziyafət Həbibova,
siyasi elmlər doktoru, professor
17:00 21.04.2026
Oxunuş sayı: 60
