Yaxın Şərq

Trampdan Məhəmməd bin Salmana qarşı kobud istehza

ABŞ Prezidenti Donald Tramp martın 27-də Floridada keçirdiyi çıxışda Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi şahzadə Məhəmməd bin Salmanı (MBS) kobud dillə təhqir edərək siyasətçiləri növbəti dəfə təəccübləndirə bildi..

Trampın əvvəllər MBS-i beynəlxalq aləmdə reabilitasiya etmək cəhdlərinə baxmayaraq onun ünvanına bu təhqir səsləndirildi. 2018-ci ildə jurnalist Camal Qaşıqçının qətlindən sonra Tramp vəliəhd şahzadəyə sanksiya tətbiq etməyə müqavimət göstərmişdi və Bob Vudvorda verdiyi açıqlamada Konqresin hərəkətə keçməsinin qarşısını alaraq MBS-i "xilas etdiyini" söyləmişdi.

Hazırkı gərginlik iki lider arasında fundamental dəyişiklikdən qaynaqlanır. Çoxsaylı məlumatlara görə, Səudiyyə Ərəbistanı davam edən münaqişə zamanı İranın Səudiyyə neft obyektlərinə cavab zərbələrindən sonra ABŞ-ın hərbi müdafiəsindən ciddi şəkildə asılı vəziyyətə düşüb.

İran faktoru: MBS-in İstədiyi nədir?

İctimai təhqirlərin arxasında daha ciddi strateji hesablama dayanır. The New York Times-ın məlumatına görə, vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salman Prezident Trampı İrana qarşı müharibəni davam etdirməyə təşviq edib, bunu Tehranı zəiflətmək üçün "tarixi fürsət" adlandırıb və İranın enerji infrastrukturuna zərbələr endirilməsinə təkan verib.

Analitiklər bildirir ki, MBS münaqişəni regional balansı yenidən qurmaq və Səudiyyənin əsas rəqibi olan İranın şiə rəhbərliyini zəiflətmək üçün bir şans kimi görür. Lakin bu, Ər-Riyad üçün dilemma yaradır: zəifləmiş İran arzuolunan olsa da, parçalanmış İran Səudiyyə Ərəbistanını sərhədlərində qarışıqlıq riski ilə üz-üzə qoya bilər.

Səudiyyə Ərəbistanı eskalasiyaya təkan verdiyi iddialarını rəsmən inkar edir. Səfirlik sözçüsü Fəhad Naseri bildirib: "Heç vaxt prezidenti fərqli siyasət qəbul etməyə sövq etməmişik" və krallığın diplomatik həlli dəstəklədiyini vurğulayıb.

İbrahim sazişi ilə təzyiq

Tramp eyni çıxışında Səudiyyə Ərəbistanını özünün ilk hakimiyyəti dövründə İsraillə normallaşma sazişləri olan İbrahim sazişinə qoşulmağa təzyiq göstərdiyini diqqətə çatdırıb.

"Bilirsiniz, biz İbrahim sazişini bağlamışdıq... Ümid edirəm ki, siz nəhayət İbrahim sazişinə qoşulacaqsınız," Tramp MBS-ə müraciətlə deyib. "Artıq vaxtıdır. Biz indi İranı sıradan çıxardıq və onlar tamamilə sıradan çıxarılıblar".

Prezident sonda vəliəhd şahzadəni "əziz dost" adlandırıb və Səudiyyənin ABŞ-ın hərbi səylərinə dəstəyini tərifləyib, MBS-i "döyüşçü" və "bizimlə birlikdə vuruşan" biri kimi təsvir edib.

Qarışıq siqnallar: Təhqirlərdən sonra təriflər

Trampın ritorik yanaşması çıxış ərzində diqqətəlayiq şəkildə ardıcıl olmayıb. İşgüzar iradlardan sonra o, MBS-i "fantastik insan", "ağıllı" və "çox adi tip" kimi tərifləməyə keçid edib.

O, MBS-in bir vaxtlar ABŞ-ı "ölü ölkə" kimi təsvir etdiyini, lakin indi onu "dünyanın ən qaynar ölkəsi" kimi gördüyünü söyləyib. Tramp həmçinin iki liderin əl-ələ tutması ilə bağlı bir anekdot da danışıb və bunu hörmət və Amerika gücünün tanınması simvolu kimi şərh edib.

Analitiklər bunu Tramp üçün səciyyəvi ritorik strategiya kimi təsvir edirlər: həm təxribatçı, həm də qeyri-müəyyən.

Müharibə konteksti

Trampın iradları fevralın 28-də ABŞ və İsrailın İran ərazisində preemptiv hava zərbələri həyata keçirməsi ilə başlayan bir aylıq müharibə fonunda səsləndi. Eskalasiya nəticəsində İranın Ali Dini Rəhbəri Ayətullah Əli Xameneinin öldüyü bildirilir və bu, İranın Körfəz ölkələrindəki ABŞ bazalarına qarşı cavab zərbələrinə səbəb olub.

İctimai istehzasına baxmayaraq, Trampın açıqlamaları Körfəz müttəfiqləri ilə güclü uyğunluq nümayiş etdirirdi. Səudiyyə Ərəbistanının ümumi şəkildə sülhə çağırış etsə də, ABŞ-ın hərbi kampaniyasını dəstəklədiyi bildirilir.

Bu hadisənin ABŞ-Səudiyyə münasibətlərinə təsiri

Bu epizod hazırkı ABŞ-Səudiyyə ittifaqının indiki səviyyəsinə aydınlıq gətirir. İşgüzar dil və bütün dünyanın gözü qarşısında təhqir edilməsinə baxmayaraq, MBS-in alternativləri azdır. Səudiyyə Ərəbistanı İrana qarşı Amerika hərbi müdafiəsindən asılı vəziyyətdədir və bu, Trampa krallığa qarşı ciddi təsir vasitəsi verir.

Vəliəhd şahzadənin siyasi reabilitasiyası – Qaşuqinin qətli ərəfəsində beynəlxalq təcridolmadan əsas regional tərəfdaşa çevrilməsi -strateji asılılıq bahasına başa gəlmişdi. Analitiklərinin qeyd etdiyi kimi, "Səudiyyəlilər bu müharibənin qaçılmaz olmadığını hiss edir və Vaşinqtonun vaxtından əvvəl müharibədən çıxdıqları halda, bunun bədəlini ödəməkdən qorxurlar".

Hələlik Səudiyyə Ərəbistanı Trampın təhqirinə rəsmi münasibət bildirməyib. Amma Trampın son açıqlamalarının, ikitərəfli münasibətlərin gələcəyinə şübhə ilə yanaşmağa yol açıb.