İnsanlığın ən qədim dostu: 15 min illik sirrin izi Türkiyədən başlayır
İnsan tarixində elə canlılar var ki, onlar sadəcə heyvan deyil, bütöv bir dövrün və münasibətin başlanğıcıdır. Ev iti də məhz belə canlılardan biridir. Min illərdir insanla yanaşı yaşayan bu varlığın hekayəsi uzun müddət elmi mübahisələrin mövzusu olub. Lakin University of Oxford tədqiqatçılarının iştirakı ilə aparılan yeni araşdırma bu sirrin ən qədim qatlarına işıq salaraq göstərdi ki, insanla itin dostluğu düşündüyümüzdən xeyli əvvəl – təxminən 15.800 il öncə başlayıb. Türkiyənin mərkəzində yerləşən Pınarbaşı ərazisində aşkarlanan genetik materiallar bu əlaqənin indiyədək məlum olan ən qədim sübutu hesab olunur. Bu tədqiqatın əsas fərqi istifadə edilən metodologiyada gizlidir. Əvvəllər alimlər tapılan heyvan qalıqlarının itə, yoxsa canavara aid olduğunu müəyyən etmək üçün əsasən sümük quruluşuna və xarici xüsusiyyətlərə əsaslanırdı. Bu isə çox vaxt dəqiq nəticə vermirdi. Yeni araşdırmada isə Üst Paleolit dövrünə aid arxeoloji nümunələrdən əldə edilən DNT üzərində tam genom analizi aparılıb. Bu metod sayəsində alimlər həmin qalıqların genetik olaraq ev itinə aid olduğunu dəqiq şəkildə təsdiqləyə biliblər. Beləliklə, Pınarbaşı ərazisində tapılan qalıqlar yalnız arxeoloji deyil, həm də genetik baxımdan ən qədim ev iti nümunəsi kimi tarixə düşüb.
Bu kəşf eyni zamanda itlərin evcilləşdirilməsi ilə bağlı mövcud təsəvvürləri də dəyişdirir. İndiyə qədər ev itlərinin təxminən 10–11 min il əvvəl meydana gəldiyi düşünülürdü. Lakin yeni nəticələr bu tarixi ən azı 5 min il geri çəkir. Bu isə o deməkdir ki, itlər hələ kənd təsərrüfatı yaranmamışdan əvvəl, insanların ovçu-yığıcı həyat tərzi sürdüyü dövrdə evcilləşdirilib. Başqa sözlə, it insanın ilk “tərəfdaşlarından” biri olub və onunla birlikdə inkişaf edib. İtlərin mənşəyi ilə bağlı ən maraqlı suallardan biri isə onların canavardan necə ayrıldığıdır. Alimlərin fikrincə, bu proses qəfil deyil, min illər boyu davam edən mərhələli bir dəyişimin nəticəsidir. İlk mərhələdə bəzi canavarlar insan düşərgələrinə yaxınlaşaraq qida qalıqları ilə qidalanmağa başlayıb. Daha sakit və aqressiv olmayan fərdlər insanlara yaxınlaşa bildiyi üçün təbii seçmə yolu ilə üstünlük qazanıb. Zaman keçdikcə bu xüsusiyyətlər nəsildən-nəslə ötürülüb və nəticədə canavarlar tədricən ev itlərinə çevrilib. Bu münasibət qarşılıqlı fayda üzərində qurulub: insanlar üçün ovda kömək və təhlükədən qorunma, heyvanlar üçün isə sabit qida və təhlükəsizlik təmin olunub.
Araşdırmanın digər maraqlı nəticələrindən biri də erkən itlərin sürətlə yayılmasıdır. Genetik analizlər göstərir ki, Türkiyədə tapılan bu qədim itlərlə Avropada aşkarlanan digər erkən it nümunələri arasında böyük oxşarlıq var. Bu isə itlərin qısa müddətdə geniş coğrafiyaya yayıldığını göstərir. Bu yayılmanın əsas səbəbi isə insan miqrasiyası olub. İnsan haraya gedirdisə, iti də özü ilə aparırdı və beləliklə, bu canlı dünyanın müxtəlif bölgələrinə yayılmağa başlayıb. Paleolit dövründə itlərin rolu da olduqca mühüm idi. Onlar yalnız heyvan deyil, insan həyatının aktiv iştirakçısı idi. İtlər ov zamanı iz sürməkdə, heyvanları qovmaqda və ovun yerini müəyyən etməkdə kömək edirdi. Eyni zamanda düşərgələri qoruyur, təhlükə zamanı insanları xəbərdar edirdi. Bununla yanaşı, arxeoloji tapıntılar göstərir ki, bəzi itlər insanlarla birlikdə dəfn olunub. Bu fakt onların yalnız funksional deyil, həm də emosional dəyərə malik olduğunu sübut edir.
Bu tədqiqatın ən təsirli tərəfi isə elmi nəticələrdən çox, onun insani məzmunudur. Təsəvvür etmək çətin deyil ki, 15 min il əvvəl sərt və təhlükəli şəraitdə yaşayan insan üçün sədaqətli bir canlı ilə qurulan münasibət böyük əhəmiyyət daşıyıb. Bu, bəlkə də insan tarixində ilk şərtsiz dostluq münasibətlərindən biri idi.
Elmi nəticələr göstərir ki, itlər boz canavarlardan törəyib və bu ayrılma prosesi təxminən 20–25 min il əvvəl başlayıb. Təxminən 15–16 min il əvvəl isə artıq genetik olaraq tam fərqli, evcil it forması yaranıb. Bu isə evcilləşmənin uzun və mərhələli bir proses olduğunu bir daha təsdiqləyir.
Yəni , Türkiyədə aşkarlanan bu genetik sübut yalnız itlərin tarixi ilə bağlı yeni fakt ortaya qoymur. O, eyni zamanda insanın digər canlılarla qurduğu münasibətlərin nə qədər qədim və dərin olduğunu göstərir. Bu kəşf insan cəmiyyətinin formalaşması, əməkdaşlıq və sosial bağların yaranması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnsan və itin min illər əvvəl başlayan bu dostluğu bu gün də davam edir və görünür ki, bu əlaqənin kökləri düşündüyümüzdən qat-qat daha dərindir.
10:07 29.03.2026
Oxunuş sayı: 49
