Sosium

Bir gecənin faciəsi: Xocalı

Azərbaycan tarixində silinməz iz buraxan dəhşətli hadisələrdən biri də 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş verdi. Qarabağın kiçik şəhərlərindən biri olan Xocalı ağır hücuma məruz qaldı. Həmin qanlı gecə sonradan “Xocalı soyqırımı” adı ilə tarixə düşdü və XX əsrin ən faciəli səhifələrindən biri kimi yadda qaldı.

Xocalı şəhəri strateji mövqeyinə görə mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Şəhər artıq bir müddət idi ki mühasirə şəraitində yaşayırdı. Burada elektrik enerjisi kəsilmiş, yollar bağlanmış, ərzaq və tibbi yardım çatışmazlığı yaranmışdı. Sakinlər çətin şəraitdə həyatlarını davam etdirməyə çalışır, hər an təhlükə ilə üz-üzə qalırdılar. Lakin fevralın 25-i gecəsi başlayan hücum şəhərin taleyini birdəfəlik dəyişdi.

Gecə saatlarında şəhər mənfur düşmənlərimiz tərəfindən artilleriya atəşinə tutuldu. Qısa müddət ərzində evlər dağıdıldı, insanlar təşviş içində qaldı. Dinc sakinlər qarlı və şaxtalı havada şəhəri tərk etməyə məcbur oldular. Onlar meşələrə və dağlara üz tutaraq təhlükədən xilas olmağa çalışırdılar. Lakin bu qaçış yolu da faciəsiz ötüşmədi. Rəsmi məlumatlara görə, 613 nəfər həlak olmuş, yüzlərlə insan yaralanmış, 1000-dən çox sakin girov götürülmüşdür. Həlak olanların arasında 63 uşaq, 106 qadın və 70 qoca var idi. Bir çox ailə tamamilə məhv edilmiş, uşaqlar valideynlərini, valideynlər isə övladlarını itirmişdi.

Xocalıda baş verənlər müharibənin ən amansız və qəddar üzünü göstərdi. Günahsız insanların hədəfə alınması, onların həyat hüququnun tapdanması beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulması idi. Bu hadisə təkcə Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütün insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayət kimi qiymətləndirilir.

Faciənin şahidləri həmin gecəni həyatlarının ən qorxunc anları kimi xatırlayırlar. Qarlı səhralarda ayaqyalın qalan uşaqlar, yaxınlarını itirən analar, donvurma təhlükəsi ilə üzləşən qocalar – bütün bunlar Xocalının acı reallığı idi. Sağ qalanlar uzun illər qaçqın və məcburi köçkün həyatı yaşadılar. Onların yaddaşında o gecənin qorxusu və ağrısı daim yaşayır.

Hər il fevralın 26-da Azərbaycanda Xocalı qurbanlarının xatirəsi dərin hüznlə anılır. Ölkənin müxtəlif bölgələrində anım mərasimləri keçirilir, şəhidlərin ruhuna dualar oxunur, abidələr ziyarət olunur. Məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində Xocalı həqiqətləri haqqında dərslər və tədbirlər təşkil edilir. Məqsəd bu faciəni unutdurmamaq, gələcək nəsillərə tarixi həqiqətləri çatdırmaqdır.

Bu hadisənin beynəlxalq aləmdə tanınması istiqamətində müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirilmişdir. Dünyanın bir sıra ölkələrində Xocalı faciəsi ilə bağlı tədbirlər təşkil olunur, məlumatlandırma kampaniyaları aparılır. Bu, həm şəhidlərin xatirəsinə ehtiram, həm də oxşar faciələrin bir daha təkrarlanmaması üçün vacibdir.

Bir gecənin faciəsi kimi başlasa da, Xocalının ağrısı bir xalqın taleyinə çevrildi. O gecə itirilən həyatların hər biri bir ailənin ümidləri, arzuları və gələcəyi idi. Bu hadisə bizə sülhün, tolerantlığın və insan həyatının müqəddəsliyinin nə qədər dəyərli olduğunu xatırladır. Müharibə dağıdır, məhv edir, lakin yaddaş və ədalət arzusu yaşayır.

2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi regionda yeni reallıqlar yaratdı. Azərbaycan Ordusunun uğurlu əməliyyatları nəticəsində uzun illər işğal altında olan torpaqlar azad edildi. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirlərindən sonra Xocalı rayonu da Azərbaycanın tam nəzarətinə qaytarıldı. Beləliklə, illərlə davam edən həsrət sona çatdı və Xocalı üzərində dövlət suverenliyi bərpa olundu.

Xocalının azad edilməsi təkcə hərbi və siyasi hadisə deyil, həm də mənəvi ədalətin bərpası kimi qiymətləndirilir. Bu, şəhidlərin ruhuna ehtiramın, məcburi köçkünlərin haqqının tanınmasının və tarixi ədalətin gec də olsa öz yerini tapmasının rəmzidir.

Bu gün azad Xocalı şəhəri yenidən qurulur. Dağıdılmış evlərin yerində yeni binalar ucaldılır, yollar çəkilir, məktəblər və sosial obyektlər tikilir. Məqsəd yalnız şəhəri bərpa etmək deyil, həm də burada təhlükəsiz və firavan həyat təmin etməkdir. Qayıdan sakinlər üçün bu torpağa ayaq basmaq həm sevinc, həm də kövrəklik anıdır. Çünki hər qarış torpaq həm ağrılı xatirələri, həm də gələcəyə ümidləri özündə daşıyır.

Ədalətin bərpası yalnız ərazi bütövlüyünün təmin olunması ilə məhdudlaşmır. Bu, həm də həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, beynəlxalq səviyyədə hüquqi və mənəvi qiymətin verilməsi deməkdir. Xocalı faciəsinin unudulmaması, qurbanların xatirəsinin yaşadılması və oxşar hadisələrin bir daha təkrarlanmaması üçün görülən işlər davam etdirilir.