Dünya nizamının yeni modeli: Neo-royalizm

XXI əsrin əvvəlində beynəlxalq siyasət haqqında bizə bir nağıl danışılmışdı. Bu nağıla görə, Soyuq Müharibədən sonra dünya qaydalar üzərində qurulmuşdu: institutlar gücü cilovlayır, bazarlar rəqabəti təmin edir, demokratiya isə legitimliyin yeganə mənbəyi sayılırdı. Ancaq bu nağıl artıq inandırıcı səslənmir. Son on ildə yaşananlar göstərdi ki, biz qaydalara əsaslanan dünya nizamından yox, şəxslərə, şəbəkələrə və iyerarxiyalara əsaslanan yeni bir sistemə doğru sürüşürük. Politoloqların getdikcə daha çox “neo-royalizm” adlandırdığı bu sistem nə köhnə monarxiyaların bərpasıdır, nə də sadəcə populizmin başqa bir forması. Bu, modern dünyanın texnologiya və qlobal asılılıqları üzərində qurulmuş post-liberal hakimiyyət modelidir.

Neo-royalizm dövlətlərin bərabərliyi ideyasını səssizcə kənara qoyur. Onun mərkəzində hüquqi suverenlik yox, status dayanır. Kimə yaxınsan? Hansı şəbəkənin içindəsən? Avropadakı, ABŞ-dəki hansı “saray”a girişin var? Bu suallar artıq konstitusiyalardan və müqavilələrdən daha çox şey müəyyən edir. Tarixi krallıqlarda güc torpaq və qılıncla ölçülürdüsə, bugünkü neo-royalizmdə güc girişlə ölçülür: maliyyə sistemlərinə, texnoloji platformalara, enerji marşrutlarına, təhlükəsizlik çətirlərinə girişlə. Giriş varsa, qorunursan; giriş yoxdursa, qaydalar birdən sərtləşir.

Neo-royalizm klassik monarxiyanın bərpası deyil; o, idarəetmənin şəxsləşdirilməsi, suverenliyin parçalanması və beynəlxalq münasibətlərin iyerarxik şəbəkələr üzərində qurulmasıdır. Bu modeldə əsas siyasi vahid artıq nə hüquqi cəhətdən bərabər dövlətlərdir, nə də universal qaydalarla işləyən institutlardır. Burada əsas məsələ liderin ətrafında formalaşan, siyasi güc, maliyyə resursları, texnoloji nəzarət və təhlükəsizlik imkanlarını birləşdirən elit klikdən (qrup) ibarət “saray”dır. Bu kliklər klassik diplomatiya ilə deyil, himayə–xərac münasibətləri ilə işləyir. Burada yaxın olan qorunur, fayda verən saxlanılır, sual verən cəzalandırılır. Suverenlik hüquq deyil, status məsələsinə çevrilir.

Neo-royalizmin mühüm xüsusiyyəti onun post-institusional xarakteridir. Qanunlar və beynəlxalq normalar formal olaraq qalır, lakin real qərarvermə qeyri-formal kanallara keçir. Dövlət aparatının özü liderin şəxsi şəbəkəsinin uzantısına çevrilir. Beynəlxalq sistemdə isə bu, Vestfal bərabərliyinin və liberal beynəlxalq nizamın eyni anda aşınması deməkdir. Dövlətlər hüquqi subyekt kimi yox, saraylara çıxışı olan və ya olmayan aktorlar kimi qiymətləndirilir. (Mənbə: Goddard, S.E., & Newman, A. (2025). Further Back to the Future: Neo-Royalism, the Trump Administration, and the Emerging International System. International Organization, 79, S12 - S25.)

Neo-royalizmi təhlükəli edən onun müasir texnologiya və qlobal qarşılıqlı asılılıqla birləşməsidir. Əgər tarixi monarxiyada xərac torpaqdan, qızıldan və hərbi zorakılıqdan çıxarılırdısa, neo-royalizmdə xərac şəbəkələrdən çıxarılır: maliyyə sistemləri, enerji marşrutları, logistika qovşaqları, data axınları, platformalar, standartlar. Hakimiyyətin əsas aləti artıq ordular deyil, girişin bağlanmasıdır. Kim ödəmə sisteminə, bazara, texnologiyaya və ya təhlükəsizlik çətirinə çıxışını itirirsə, o faktiki olaraq cəzalandırılır.

Bu model “qaydaların dağılması” deyil, qaydaların seçici tətbiqidir. Neo-royalist sistem xaotik görünə bilər, amma əslində çox dəqiq işləyir. Sadiqlik mükafatlandırılır, muxtariyyət risk sayılır, neytrallıq isə etibarsızlıq kimi qəbul edilir. Demokratiya bu modeldə funksional deyil, çünki hesabatlılıq liderin manevr imkanlarını azaldır. Buna görə də neo-royalizm tez-tez “effektivlik”, “sürətli qərarvermə” və “bürokratiyanın ləğvi” kimi təqdim olunur. Reallıqda isə bu, siyasətin şəxsiləşməsi və institutların boşaldılmasıdır.

Bu sistemin ən açıq siyasi laboratoriyalarından biri ABŞ-da, Donald Tramp dövründə müşahidə olunmağa başlayıb. Trampın siyasəti tez-tez xaotik, ziddiyyətli və hətta irrasional kimi təqdim edilir. Amma neo-royalist prizma ilə baxanda bu davranışların çoxu öz daxilində tutarlı görünür. Tramp üçün beynəlxalq institutlar strateji dəyər daşımır. Onlar sadəcə manevr imkanlarını məhdudlaşdıran mexanizmlər idi. Əvəzində liderlərarası şəxsi münasibətlər, sədaqət siqnalları və birbaşa sövdələşmələr əsas alətə çevrildi. Müttəfiqlər bəzən rəqiblərdən daha sərt tənqid olunur, çünki neo-royalist sistemdə əsas məsələ “kimə qarşı olduğun” deyil, “kiminlə olduğun”dur.

Neo-royalizmin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün bir yanlış təsəvvürü dağıtmaq vacibdir. Bu model xaos yaratmır. Əksinə, çox sərt iyerarxiya yaradır. Sadəcə bu iyerarxiya rəsmi sənədlərdə yazılmır. O, qeyri-formal şəbəkələr, patronaj münasibətləri və iqtisadi asılılıqlar vasitəsilə işləyir. Qaydalar tamamilə yox olmur, amma seçici tətbiq edilir. Avropadakı, ABŞ-dəki sarayların içində olanlar üçün elastik, kənarda qalanlar üçün isə amansız olur. Bu, beynəlxalq hüququn niyə getdikcə daha çox “prinsip yox, alət” kimi işlədiyini də izah edir.

Bu yeni sistemin iqtisadi ölçüsü xüsusilə diqqətəlayiqdir. Neo-royalizmdə iqtisadiyyat azad rəqabət meydanı deyil, xərac mexanizminə çevrilir. Sanksiyalar, tariflər, platformalardan çıxarılma, texnologiyaya çıxışın məhdudlaşdırılması müasir xəracın formalarıdır. Tarixi imperiyalarda mərkəz periferiyadan qızıl və vergi toplayırdısa, bu gün mərkəz asılılıqdan dəyər çıxarır. Kim enerji marşrutuna, ödəniş sisteminə və ya data axınına nəzarət edirsə, o da faktiki olaraq hakimiyyət sahibidir.

Neo-royalizmin cəlbediciliyi təsadüfi deyil. Liberal beynəlxalq nizam zamanla öz legitimliyini zəiflətdi, çünki o, geniş kütlələr üçün ədalətli nəticələr yaratmadı. Qaydalar çox vaxt elitaların xeyrinə işləyirdi, amma bu qaydaların dili hamıdan fədakarlıq tələb edirdi. Bu boşluqda neo-royalist diskurs ortaya çıxdı: “Demokratiya ləngdir”, “bürokratiya iflicdir”, “güclü lider problemi həll edər”. Bu, xüsusilə böhran dövrlərində - pandemiyalar, müharibələr, iqtisadi qeyri-müəyyənliklər zamanı - cəmiyyətlər üçün cazibədar səslənir. Amma bu “effektivlik” vədi çox vaxt hesabatlılığın ləğvi bahasına başa gəlir.

Azərbaycan kimi dövlətlər üçün neo-royalist dünya nizamının dərsi sadə, amma sərtdir: suverenlik artıq təkcə sərhədlərlə deyil, şəbəkələrdə ölçülür. Enerji marşrutlarının şaxələndirilməsi, logistika imkanlarının çoxaldılması, maliyyə və texnoloji alternativlərin yaradılması kimi məsələlər klassik iqtisadi siyasət deyil, geosiyasi özünümüdafiədir. Tək bir mərkəzin “saray”ına həddən artıq yaxınlaşmaq qısamüddətli rahatlıq yarada bilər, amma uzunmüddətli xərac öhdəliyi formalaşdırır.

Bu şəraitdə balanslı və çoxtərəfli siyasət romantik neytrallıq yox, rasional strategiyadır. Neo-royalist sistem neytrallığı sevmir, amma çoxşaxəli əlaqələri tam cəzalandırmaq da çətindir. Ən təhlükəli mövqe səssiz asılılıqdır. Yəni rəsmi olaraq müstəqil, faktiki olaraq isə bir şəbəkəyə bağlanmış vəziyyət. Buna qarşı yeganə real müdafiə daxildə işlək institutlar və xaricdə çevik diplomatiyadır.

Ən narahatedici sual isə budur: neo-royalizm keçici mərhələdir, yoxsa yeni normadır? Tarix göstərir ki, iyerarxiyaya əsaslanan sistemlər qısa müddətdə stabillik yarada bilər, amma uzun müddətdə ya partlayışla, ya da tədrici eroziya ilə dağılır. Çünki xərac üzərində qurulan nizam legitimlik istehsal etmir, o, yalnız sədaqət alır. Sədaqət isə bahalı və qeyri-sabit resursdur.

Dünya bu gün açıq şəkildə krallara qayıtmır. Amma biz fərqinə varmadan yeni feodalların yaşadığı bir sistemə daxil oluruq. Bu sistem torpaqsız, tac­sız, amma şəbəkələrə hökm edən feodallardan ibarətdir. Bu sistemdə ən böyük risk ondan ibarətdir ki, o, özünü nizam kimi təqdim edir. Əslində isə bu, siyasətin susdurulmasıdır.

XXI əsrin əsas seçimi liberalizm ilə populizm arasında deyil, bəlkə də qayda ilə saray arasındadır. Qaydalı dünya qüsursuz olmayıb, amma saray dünyasında səhvlərin qiyməti həmişə daha ağır olur. Neo-royalizm bunu bizə indi deyil, gec də olsa başa salacaq.