Yaxın Şərq,Geosiyasi
İranda kürd faktoru və demokratik proses
Bəhmən inqilabından (fevral-1979) sonra İrana getməyə hazırlaşan Kürd siyasi xadimi Rəhim Qazi Ulu öndər Heydər Əliyev ilə görüşür və ailə üzvlərinin Azərbaycanda qalmasını və nigaran olduğunu bildirir. İrandakı planları haqqında geniş məlumat verən R.Qaziyə Heydər Əliyev də öz məsləhətlərini verir və deyir:
"Yəqin ki, İran gələcəkdə federativ dövlət kimi inkişaf edəcək: azərbaycanlılar, kürdlər, türkmənlər, bəluclar milli muxtariyyətlərini qazanacaqlar. Ancaq indiki mərhələdə müstəqillik, ya muxtariyyət tələb etmək düz olmazdı. Ancaq buna doğru can atmaq da lazımdır". (Rafael HÜSEYNOV, 525-ci qəzet.- 2023.- 13 iyul. S. 10-11.)
Akademik R.Hüseynovun araşdırmasından məlum olur ki, Rəhim Qazi İrana nə Hizbi Tudeyi İranın, nə də Kürdüstan Demokrat Partiyasının təmsilçisi kimi deyil, Qazi ailəsinin nümayəndəsi kimi qayıdırdı. İran kürdüstanında hələ 1979-cu ildə milli və demokratik dəyərlər deyil, ailə-əşirət münasibətləri hakim idi. Bəs kimdirlər bu Qazi ailəsi?
Bu ailənin siyasi şəcərəsini yaratmış şəxs Qazi Məhəmməd 1901-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Mahabad şəhərində(Soyuqbulaq) anadan olmuşdur. Onun babası Feyzullanın 1918-ci ildə İrana daxil olan Türk qoşunlarının qarşısını almaq məqsədi ilə yaradılmış könüllülər dəstəsinə rəhbərlik etdiyi məlumdur.
Qazi Məhəmməd yaxşı dini təhsil alır və Kürd dili ilə yanaşı Fars, Türk, Rus, Ərəb, İngilis dillərini də öyrənir. 1941-ci ildə Sovet qoşunları İran ərazisinə daxil olan zaman Qazi Məhəmməd Məhabad şəhərinin dini rəhbəri və şəhər valisi idi. O, din xadimi olaraq tərafdarları ilə birlikdə "Kürdüstan həyatı" adlı təşkilat qurur və sonralar bu təşkilatın əsasında Iran Kürdüstanının Demokratik Partiyası yaradılır. Göründüyü kimi nə demokratlıqdan, nə də respublikaçılıqdan bir əlamət yoxdur.
Qazi Məhəmmədin ən yaxın tərəfdarı İrakın Bərzan vilayətindən öz silahlı dəstəsi ilə İrana gəlmiş Mustafa Bərzani idi. 1946-cı ilin 22 yanvarında Azərbaycanın Məhabad şəhərinin meydanında Məhabad Cümhuriyyətinin yaradılması elan edilir və Qazı Məhəmməd yeni respublikanın prezidenti olur. Bu münasibətlə SSRİ silahlı qüvvələri Məhabad Cümhuriyyətinə 5.000 tüfəng göndərir.
Diqqəti cəlb edən odur ki, Qazi Məhəmməd kürdlərin böyük əksəriyyət təşkil etdikləri Kürdüstanın, Kermanşah və Elam ostanlarının prezidenti deyil, Azərbaycanın ərazisində olan Mahabad şəhərinin prezidenti elan edilir. Sovet hökumətinin ümidləri bütün kürdlər yaşayan ərazilərə sosial-demokratik düşüncələrini yaymaq, mümkün olarsa fəhlə və kəndli ittifaqı ideologiyasını yaymaq idi. Qazi Məhəmməd bunu edə bilmədi.
İranın sosial və mədəni mühitini yaxşı tanımayan bolşeviklər ümid edirdilər ki, bolşevizm ideyalarının kürdlər arasında yayılması üçün bu qurumu dəstəkləmək və onun fəaliyyətinin genişlənməsinə zəmin yaratmaq lazımdır. Bu işdə cənubi Azərbaycanda artıq formalaşmış dövlət strukturlarından da dəstək almaq niyyətindədilər. 1946-cı ilin dekabırının 22-də Mahabad şah qoşunu tərəfindən işğal edilir, Qazi Məhəmməd və bir neçə silahdaşı ilə birlikdə həbs edilirlər.
1947-ci ilin mart ayında Mahabad respublikası elan edilmiş meydanda Qazi Məhəmməd və bir neçə tərəfdarı məhkəmə qərarı ilə asılaraq edam edilirlər. Bununla da macəra başlamadan bitir. M.Bərzani əlbətdə ki, fürsət tapıb sərhədi keçir.
Molla Mustafa Bərzani 1903-cü ildə, Osmanlı imperiyasının Mosul vilayətinin Bərzan kəndində anadan olub. Bərzaninin atası, babası və bir qardaşı üsyanlara qoşulduqlarına görə Osmanlı hakimiyyəti tərəfindən edam ediliblər. O, özü də bir çox qiyamlarda iştirak edib və uzun müddət İraqda həbsdə olur. 1943-cü ildə onu həbsdən azad edib İrana getməsini təşviq edirlər. Silahlı tərəfdarlarını (öz əşirət üzvlərini) toplayıb İrana gələndə Qazi məhəmmədin himayəsinə sığınmasına baxmayaraq İranın böyük kürd əşirətləri tərəfindən düşməncəsinə qarşılandı. Kürdlərin kompakt yaşayan əyalətlərində heç bir təsir gücünə malik deyildi və indi də deyil. Yəqin ki, məhs bu səbəbdəndir ki, mühacirətdə “Mahabad Respublikası” qurmaq arzusu ilə yaşayan davamçıları hələ də xəyalla yaşayırlar.
3 mart 1946-cı ildə Azərbaycan Demokrat Firqəsi ilə yeddi maddədən ibarət imzalanmış müqavilə əməkdaşlığın əsas ideyasını göstərirdi. Əgər Kürd xalqı kürdüstan ərazisində milli demokratik bir cəmiyyət qurarlarsa Azərbaycan Demokrat Firqəsi onları tanıyar, dəstəkləyər və yaxın əməkdaşlıqlar qurmağa hazırdır. Yox, əgər kürd dəstələrinin fikri qərbi Azərbaycan ərazilərini mənimsəmək və onu yeni kürdüstana çevirmək fikridirsə, bu dəfə alınmayacaq. Federativ və konfederativ idarəetmə sistemi dünya təcrübəsində mövcuddur. Lakin bu yüksək dövlətçilik mədəniyyəti tələb edir. İran xalqları bu siyasi inkişaf mərhələsini keçməyib və özünüzü federalizm xülyası ilə aldatmayın. “Silah” kimin əlindədirsə o da federalçıdır. Bu ölkələrdə silah gücdür, güc isə dövlətdir.
Belə hesab edilir ki, İranda on milyona yaxın kürd yaşayır. Bu kürdlərin nə Qazi Məhəmməd, nə də Mustafa Bərzani rəhbərliyində dövlətçilik qurmaq istəyi heç vaxt elan edilməyib. Rəhim Qazi 1979-cu ilə qədər Azərbaycan Demokrat Firqəsinin siyasi heyyətində Azərbaycanda yaşayan kürd azlığının təmsilçisi kimi fəaliyyət göstərib. Bu gün, kürd xalqını konsalidasiyası etmək əvəzinə, onları pravakasiyalara sürükləmək, növbəti dəfə onları məkirli məqsədlərə alət etmək çətin olacaq.
Azərbaycan Demokrat Firqəsi və Azərbaycanda fəaliyyət göstərən fərqli siyasi qüvvələr heç bir zaman Azərbaycanda həyata keçiriləçək provakativ hərəkətləri dəstəkləməyib və bu gün də dəstəkləmir. Azərbaycan ərazisində yaşayan bütün xalqlar Azərbaycanla birlikdə azadlığa çıxacaq və demokratik Azərbaycanın vətəndaşı olacaqlar.
PS. Güney Azərbaycanın mühacirətdə olan bəzi milli aktivistlərinin mediyada paylaşdığı “ADF kürd milli hərəkatını təbrik edib...” kimi paylaşmaları yanlışdır və təxribat xarakteri daşıyır. Media əməkdaşlarının da mənbə göstərmədən bu kimi məlumatları təsdiq etməsi və tirajlaması düşündürücüdür. ADF-nin bütün rəsmi bəyanatları “Azərbaycan ruznaməsində” dərc olunduqda rəsmi status qazanır. Mənbəyinə isnad olunmamış məlumatları yayanlar xoş məramlı deyillər.
16:56 06.04.2026
Oxunuş sayı: 130
