İlon Mask əslində dünyanın ən varlı adamı deyil - Şok faktlar

"Bloomberg Milyarderlər İndeksi" iyun ayı üçün yekun milyarderlər siyahısını açıqlayıb.

Reytinqə görə, "SpaceX" və "Tesla" şirkətlərinin qurucusu İlon Mask milyarderlər siyahısında lider olmağa davam edir. Onun sərvəti 942 milyard dollardır. Maskın sərvəti ilin əvvəlindən bəri 322 milyard dollar artıb.

Siyahıda ikinci yeri 289 milyard dollarla Larri Peyc tutur. O, sərvətini ilin əvvəlindən bəri 19,5 milyard dollar artırıb.

İqtisadiyyat ilk baxışdan yalnız rəqəmlər, hesabatlar və qrafiklərdən ibarət soyuq bir elm kimi görünə bilər. Lakin onun pərdəarxasına nəzər saldıqda, qarşımızda tamamilə fərqli bir mənzərə-real dəyərlərlə virtual anlayışlaın, maddi aktivlərlə psixoloji manipulyasiyaların amansız mübarizəsi canlanır. Bu gün qlobal maliyyə sistemi elə bir nöqtəyə gəlib çatıb ki, bir insanın və ya şirkətin "kağız üzərindəki" gücü ilə onun real cibindəki imkanları tamamilə fərqli dillərdə danışır. Bəs milyardların taleyini təyin edən bu nominal və real imkanlar arasındakı uçurum haradan qaynaqlanır? Dünyanın ən böyük imperiyaları sadəcə bir marka adı və ya süni şəkildə idarə olunan təklif mexanizmi ilə iqtisadiyyatın qanunlarını necə yenidən yazır? Gəlin, nəhəng korporasiyaların və milyarderlərin görünməyən tərəflərinə, yəni iqtisadiyyatın real və nominal reallıqlarına birlikdə nəzər salaq. Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin dörd çağırış deputatı(III, IV, V, VI), iqtisad elmləri doktoru, professor Rüfət Quliyev Crossmedia.az-a açıqlama verib:

 İqtisadiyyatda həm nominal, həm də real imkanlar mövcuddur.

Bəs nəyə görə belə iki meyar var? Məsələn, zənginlər siyahısında birinci yerdə qərarlaşan İlon Maskdan başlayaq. Onun sərvətini qiymətləndirərkən "kapitalizasiya" anlayışından istifadə edirlər. Yəni o, yeni qiymətli kağızlar buraxıb, onlar bazarda alınıb və bunun hesabına onun ümumi aktivləri formalaşıb. Lakin bu, o demək deyil ki, həmin vəsaitlərin hamısı birbaşa onun şəxsi puludur. Bu, sadəcə onun həmin vəsaitləri idarə edə bilməsi deməkdir. Vəsaiti idarə etmək bir məsələdir, şəxsi vəsaitə sahib olmaq isə tamamilə başqa bir məsələdir.

Burada maraqlı məqam nədən ibarətdir? Hər hansı bir xəbər yayılan kimi-məsələn, İlon Maskın və ya adı çəkilən digər super varlı insanların aparıcı layihələrində müəyyən problemlər yarananda həmin aktivlərin, yaxud qiymətli kağızların bazar qiyməti sürətlə aşağı düşür. Hətta elə hadisələr baş verib ki, bir günün içində həmin qiymətli kağızların dəyəri 10-15 faizə qədər azalıb. Ona görə də real və nominal aktivlər arasındakı fərqi mütləq bilmək lazımdır.

Burada söhbət həm də aktivlərin növündən gedir. Mən düşünürəm ki, ən real aktivlər daşınmaz əmlak, qızıl və gümüşdür. Onların qiymətinin bir günün və ya bir həftənin içində sürətlə düşmə təhlükəsi çox azdır. Bu mənada onlar daha etibarlı və real aktivlər sayılır.

Başqa bir məsələyə də toxunmaq istəyirəm. Dünyada belə bir fikir yayılıb ki, brilyant və almaz şirkətləri ən varlı qurumlardır. Lakin reallıq budur ki, dünyada yerin altından çıxarılan almazların təxminən 90%-nə qədərini "De Beers" korporasiyası nəzarətdə saxlayır. Onların əsas nəzarət mexanizmi ondan ibarətdir ki, bazara almazları məhdud miqdarda çıxarırlar. Həmin almazlar əsasən Belçikanın Brüssel şəhərində və Hollandiyada emal olunur (buna rus dilində "oqranka" deyirlər). Əgər onlar hətta bir illik məhsulu eyni vaxtda dünya bazarına çıxarsalar, brilyant imperiyasının sonu gələr. Çünki təklif çox bolar və qiymətlər sürətlə aşağı düşər. Mən bunu insanlara bir misal kimi gətirirəm. Burada söhbət təkcə təbii tələb-təklif qanunundan getmir, həm də inhisarçılıq (monopoliya) fəaliyyəti nəticəsində yerüstü və yeraltı sərvətləri nəzarətdə saxlayıb, müəyyən bir siyasətlə bazara buraxmaqdan gedir.

Başqa bir misal da gətirə bilərəm: elə şirkətlər var ki, onların brendinin adı, yəni quru adı, istehsal etdiyi bütün məhsullardan daha bahadır. Məsələn, dünyada ən şöhrətli spirtli içki brendlərindən olan 'Martini'ni götürək. "Martini" brendinin bazar qiyməti, həmin şirkətin yüzdən çox ölkədə fəaliyyət göstərən zavodlarından, fabriklərindən, istehsal güclərindən və hətta satış şəbəkələrindən daha bahadır. Bu, təbii ki, təsadüfi deyil".

O, son vaxtlar rastlaşdığı maraqlı bir faktı da bizimlə bölüşüb: "Dünyada ən tanınmış İsveçrə saat istehsalçısı "Rolex" şirkətidir. "Rolex" öz adından, keyfiyyətindən, reputasiyasından, xüsusi marketinq və satış sistemindən istifadə edərək adını həmişə ən yüksək və baha səviyyədə saxlaya bilir. Bu, tamamilə düzgün qurulmuş ticarət siyasətindən asılıdır. Düzdür, bu misal bəlkə də birbaşa super varlı adamların şəxsi büdcəsinə aid deyil, amma maraqlı bir anlayışdır.

Yeri gəlmişkən, dünyada təxminən 200 ilə yaxındır tanınan və elektron cihazların istehsalında keyfiyyətinə görə seçilən məşhur "Philips" şirkəti var. Təsəvvür edin ki, bu şirkət fəaliyyətinə 200 il əvvəl ən keyfiyyətli elektrik lampalarının istehsalı ilə başlayıb və inkişafının pik nöqtəsində 300 mindən çox işçisi olub. Bu, uzun müddət bir ailə tərəfindən idarə olunan ailə şirkəti idi. Lakin illər ərzində edilən bir çox idarəetmə səhvləri nəticəsində şirkət ailəvi statusunu itirdi. Bu gün demək olar ki, şirkətin özünə məxsus şəxsi zavodu və ya istehsalı yox dərəcəsindədir. Lakin bəzi digər şirkətlər tam qanuni və qeydiyyatlı şəkildə "Philips" adından istifadə edərək öz məhsullarını buraxırlar. Çünki "Philips" adı istehlakçıların şüurunda həmişə keyfiyyət nişanı kimi qalıb. Keçən əsrin 60-cı illərində bu şirkətin başına böyük bir iqtisadi fəlakət gəlmişdi və əslində onun müstəqil istehsal fəaliyyətinə son qoyulmuşdu. Amma marka (ad) yaşadığı üçün digər elektrik cihazları buraxan şirkətlər bu addan qanuni şəkildə yararlandılar.

Buna bənzər digər hadisələr də var. Məsələn, keçən əsrin 70-90-cı illərində Yaponiyanın "Sharp", 'Aiwa', "JVC" və "Panasonic" kimi şirkətləri elektrotexnika sahəsində dünyanın ən nəhəng istehsalçıları idilər. Lakin 20-ci əsrin sonlarında onlar rəqabətə dözməyərək istehsalat fəaliyyətlərini dayandırdılar və ya kiçiltdilər. Bu gün Cənubi Koreyada və ya Çində istehsal olunan bəzi məhsulların üzərinə sadəcə həmin məşhur adlar vurulur. Bu da dünya iqtisadiyyatında çox maraqlı bir faktordur.

Yaponiyanın digər nəhəngi olan "Sony" şirkətini də misal gətirə bilərik. "Sony"nin adı hələ də məşhurdur, lakin onun bugünkü əsas qazancı təkcə texnika istehsalından gəlmir. Onlar Amerikanın Hollivud kino sənayesini, böyük studiyalarını alıblar və hazırda filmlər, seriallar çəkməklə daha çox gəlir əldə edirlər. Yəni qazanclarının ən böyük hissəsi artıq media və kino sektorundan gəlir.

Son 40 ildə dünyada ən sürətlə inkişaf edən və ən çox tanınan Cənubi Koreya şirkətləri məhz "Samsung" və "LG"-dir.  Söhbət elektronikadan, elektron cihazlardan gedir. 

Professor Cənubi Koreyada qarşılaşdığı təcrübəni də bölüşüb.

"Mən Cənubi Koreyada, Seulda olanda "Samsung" şirkətinin qonağı olmuşam.Onların istehsal etdikləri məhsulların nümayiş olunduğu xüsusi bir muzeyi var.  "Samsung" adi geyim iynəsindən tutmuş atom sualtı qayığına, yəni atom qayıqlarının müəyyən hissələrinə qədər hər şey istehsal edir. 

Yaxşı, bəs "Samsung" tarixdə niyə bu cür yer tutdu, onun uğur sirri nə ilə bağlıdır? "Samsung"un tarixə düşməsinin əsas səbəbi odur ki, şirkət bu 40 il ərzində əldə etdiyi qazancın 25%-ni, yəni dörddə bir hissəsini yenidən istehsalata, reinvestisiyaya yönəldib. Bəs bunu hansı formada edib? Rus dilində buna "NIOKR" (Научно-исследовательские и опытно-конструкторские работы), yəni Elm-Tədqiqat və Təcrübə-Konstruktor İşləri (ETTİKİ) deyirlər: bir sözlə, yeni texnologiyaların işlənib hazırlanması.Bu şirkət yeni texnoloji mallar istehsal etmək üçün qazancını məhz elmə sərf edib, kapital qoyub. Bu, çox maraqlı yanaşmadır.

Cənubi Koreyanın digər nəhəng korporasiyası olan "Hyundai" isə bu yarışda "Samsung"dan cəmi bir addım geridə durur. Artıq istər "Samsung", istərsə də "Hyundai" bütün dünyada təkcə öz cihazlarını, mühərriklərini və avadanlıqlarını satmaqla kifayətlənmir, həm də çoxmilyardlıq nəhəng layihələr icra edirlər. Afrikada, Asiyada, elə Avropanın özündə texnologiya ilə bağlı olan yollar, binalar, otellər və körpülər tikirlər. Özü də bu layihələrə öz vəsaitləri hesabına 80%-ə qədər investisiya qoymağa hazırdırlar. Bu layihələrin maliyyələşməsini illik cəmi 0.5-1.5% dərəcəsi ilə öz üzərlərinə götürürlər, sifariş verən şirkət və ya dövlət isə ilkin olaraq cəmi 20% ödəniş edir. Beləliklə, öz güclərinə obyekti tam tikib təhvil verə bilirlər, hətta aeroportlar inşa edirlər.

Məsələn, Çinin inkişaf yolu Cənubi Koreyadan nisbətən fərqlidir. Çin yeni texnologiyaları istənilən ölkədən satın alır və ya kopyalayır, yəni onların bənzərini istehsal edir. Çində elə bir şəhər var ki, fəaliyyəti demək olar ki, ancaq dünya brendlərinin çantalarını, saatlarını, ayaqqabılarını və geyimlərini istehsal etməkdən ibarətdir. Ən məşhur kampaniyaların, brendlərin mallarını hazırlayırlar və sadəcə həmin bir şəhərin illik qazancı 140 milyard dollardan yuxarıdır. Təsəvvür edin ki, reallıqda qiyməti 20-25 min, yaxud 30 min dollar olan orijinal bir çantanın replikasını orada əvvəllər 10 qat ucuz verirdilər. Son vaxtlar isə qiyməti bir az qaldırıblar, artıq 10 qat yox, tutaq ki, 3 qat ucuz satırlar. Ona görə ki, keyfiyyəti tamamilə həmin orijinal mallarla eyniləşdiriblər: istifadə etdikləri materiallar eynidir.

Mənim "CBC" kanalında "Sahibkar saatı" adlı müəllif verilişim var. Mən orada da dəvət etdiyim ekspertlərə sual vermişəm: necə olur ki, adi insanla yanaşı, bu sahədən başı çıxan mütəxəssis belə Çində düzəldilmiş bu replika ilə ana şirkətin istehsal etdiyi orijinal məhsul arasındakı fərqi hiss edə bilmir? Bu da çox maraqlı bir faktdır.

Bu gün dünyada belə bir tendensiya var: Cənubi Koreya öz texnologiyalarını amerikalıların kifayət qədər böyük dəstəyi ilə inkişaf etdiribsə, Çin fərqli yolla gedir. Gerçəkdir ki, Çində Cənubi Koreyanın yolu ilə gedən tək-tük şirkətlərdən biri məhz "Xiaomi"-dir. "Xiaomi" öz unikal texnologiyalarını inkişaf etdirir. Ona görə də Çinin daha böyük sürətlə inkişaf etməsi və orada belə nəhəng şirkətlərin yaranması həm böyük bir ehtimal, həm də göz qabağında olan faktdır".

Millət vəkili həm də Çin istehsalı olan avtomobillərə də diqqət çəkib.

"Bunu da deyim ki, son 10 ildə dünyada satılan elektrik avtomobillərinin 70%-dən çoxu məhz Çində istehsal olunub və bu rəqəm durmadan artır. Ona görə də dünya nəhəngləri, o cümlədən "Mercedes", "Bentley", "Rolls-Royce", "Maserati" və onlardan bir pillə aşağıda dayanan "Volkswagen" artıq bu rəqabətə tab gətirə bilmir. Burada əsas məsələ qiymət rəqabətidir. Çin maşınlarının-istər elektrik, istər adi benzin, istərsə də hibrid olsun-qiyməti avropalı rəqiblərindən ən azı 2-3 dəfə ucuzdur. Amma bu o demək deyil ki, qiymətlər həmişə belə qalacaq. Onlar bazarda öz yerlərini tutan kimi, bazar payını 35-50%-ə qaldıran kimi qiymətləri mütləq artıracaqlar. Vaxtilə Cənubi Koreya da bu yolla getmişdi. Bundan 30 il əvvəl Cənubi Koreya maşınları bazarda ən ucuz avtomobillər hesab olunurdu. İndi isə baxın, onların qiymətləri artıq Avropa və Amerika avtomobillərinin qiymətlərinə gəlib çatub, çox yaxınlaşıb.

Daha bir maraqlı məqama toxunmaq istərdim. Dünyada yaşı 40-dan, hətta 50-dən yuxarı olan insanların yadında olar ki, fransız parfümeriyası vaxtilə həddindən artıq keyfiyyətli idi. Haradasa keçən əsrin sonlarında belə idi, bu əsrin əvvəllərindən isə vəziyyət dəyişdi. Bu gün ətri qiymətləndirmək üçün ən əsas gözəbatan meyar qoxunun qalıcılığıdır. Parfüm həvəskarı olan bir insan kimi qeyd etmək istəyirəm ki, keçən əsrin axırlarına qədər fransız parfümlərinin, odekolonlarının iyi bədəndə və ya geyimdə ən azı 8-10 saat qalırdı. Hətta elə ətirlər var idi ki, qoxusunu iki gün saxlayırdı. Bu gün isə insanlar fikir versinlər: aldığımız əksər fransız parfümlərinin qoxusu maksimum 5-6 saat qalır, çoxunda isə heç 3 saat da çəkmir.

Bunu, əlbəttə ki, istehlakçılar hiss edirlər. Burada "stelflyasiya" (gizli inflyasiya) prosesi baş verir ki, bu da "şrinkflyasiya"nın bir növüdür. İstehsal zamanı bahalı inqrediyentləri daha ucuz analoqları ilə əvəz edirlər ki, maya dəyərini aşağı salsınlar və daha çox qazanc əldə etsinlər. Ona görə də bu gün qiyməti 100 dollardan 250 dollara qədər olan hər hansı bir fransız parfümünü alarkən onun qoxusunun 4-5 saatdan çox qalacağına heç kim əmin ola bilməz. Misal üçün, ərəblər də bundan 20 il əvvəl "Şeyx" adında bir odekolon buraxırdılar; mənim yadımdadır, onun qoxusu 14-17 saat qalırdı. Amma indi o qalıcılıqdan əsər-əlamət yoxdur.

Rəqabətin yaxşı tərəfi olduğu kimi, pis tərəfi də var. Pis tərəfi ondan ibarətdir ki, tanınmış brendlər maya dəyərini ucuzlaşdırmağa çalışırlar. Bura həm inflyasiya, həm də bayaq dediyim stelflyasiya təsir edir. Şirkətlər keyfiyyəti aşağı salınmış malı daha baha satıb daha çox izafi dəyər (mənfəət) əldə etmək istəyirlər. Məsələn, parfümeriyada keçən əsrdə təbii efir yağlarından istifadə olunurdu, ona görə də iyi çox qalırdı. Amma son 30-35 ildə brendlərin əksəriyyəti süni, sintetik efir yağlarına keçiblər, bu da həmin fəsadı doğurur. İkincisi, marketinqdə belə bir hiyləgər yanaşma var: əgər sən malın keyfiyyətini və ömrünü qəsdən aşağı salırsansa, alıcı məcbur qalıb həmin malı daha tez-tez, yenidən alacaq.

Bu məsələ bir neçə sahədə özünü göstərir. Məsələn, avtomobil sənayesindən hamının yadındadır ki, "Mercedes", "BMW", "Volkswagen" kimi nəhənglərin keçən əsrdə istehsal etdiyi maşınlar bu gün də problemsiz işləyir.  Amma son 10-15 ildə istehsal olunan avtonəqliyyat vasitələri çox keyfiyyətsizdir. Həm bahadırlar, həm də keyfiyyətsiz: üstəlik, onların istismar ömrünü süni formada azaldırlar. Bu problem təkcə avtonəqliyyatda deyil, bir çox sahələrdə var.

Biz artıq apriori olaraq qəbul etməliyik ki, bu gün kor-koranə brendlərin arxasınca qaçmaq, onlara inanmaq və güvənib mal almaq düzgün addım deyil. Çünki brendlərin əksəriyyəti, bəlkə də 90%-i istehsalda keyfiyyəti bilərəkdən aşağı salır və məhsulun ömrünü qısaldır. Bu geyimə də aiddir, ayaqqabıya da, parfümeriyaya da, maşınlara və məişət cihazlarına da. Qabaq soyuducular var idi, 25-30 il işləyirdi. İndiki soyuducular, paltaryuyanlar, qabyuyanlar maksimum 5-8 il işləyir. Ondan sonra elə bir yararsız hala düşür ki, istehlakçı məcburiyyət qarşısında yenisini almalı olur.

Biz bu yazını, bu fikirləri analitika kimi başlasaq da, mövzu çox maraqlı olduğu üçün məcburən təkcə analitik deyil, həm də publisistik tərəfə keçdik, insanlara faydalı məlumatlar verdik. Düzdür, bu, sonsuz bir mövzudur; saatlarla yox, günlərlə danışmaq olar. Amma əfsuslar olsun ki, bazar iqtisadiyyatının ən böyük qanunlarından biri olan rəqabət qanununun müsbət tərəfi ilə yanaşı, mənfi tərəfi də mövcuddur. Və bu əsrin əvvəllərindən bəri rəqabətin mənfi tərəfləri özünü daha qabarıq göstərir və hiss olunur. Bununla biz oxucularımıza bir mesaj veririk ki, nə geyim, nə elektron cihaz, nə də hətta qida məhsulu alanda brend adına çox aldanmasınlar. Bu gün artıq brend məfhumu o qədər iflasa uğrayıb ki, bəşəriyyətin böyük hissəsi bunu başa düşüb".

Professor son olaraq Azərbaycan bazarındakı müsbət tendensiyalara da diqqət çəkib.

"Mən sonda, adətən olduğu kimi, fikirlərimi Azərbaycanla əlaqələndirmək istəyirəm. Azərbaycanda bu gün sahibkarların istehsal etdiyi bir çox məhsullar, o cümlədən qida məhsulları və bəzi geyimlər xaricdən gətirilən analoqlarından daha keyfiyyətli, daha üstündür və biz bununla fəxr edirik. O cümlədən, mənim daha yaxşı bələd olduğum sahələrdən biri spirtli içkilər sektorudur. Sizə deyim ki, bizim yerli şərablar, konyaklar, hətta Azərbaycanda istehsal olunan araqlar belə öz keyfiyyətinə görə xarici analoqlarından heç də geri qalmır. Biz çalışırıq ki, bu milli brendlərimiz daha da inkişaf etsin. Hətta iaşə obyektlərində də yeni yerli brendlərimiz yaranır və bu, qürurvericidir.

Vaxtilə çayçılığın inkişafı ilə bağlı yeni proqramın hazırlanması üçün mənim fikirlərimi öyrənmək məqsədilə mənə müraciət olunmuşdu. O zaman birmənalı şəkildə dedim ki, Azərbaycan çayının keyfiyyəti əksər hallarda Çin, Hindistan və Şri-Lanka çaylarından aşağı deyil. Təbii ki, burada orqanoleptika, yəni dad fərqi, insanların fərdi dad seçimi məsələsi var. Sadəcə olaraq, biz bu çayların brendini formalaşdırmalıyıq, bu "brendinq" prosesinə kifayət qədər vəsait ayırmalıyıq. Təbii ki, burada müasir marketinq üsullarına, cürbəcür alətlərdən istifadəyə böyük ehtiyac var. Bunlar hamısı bəlli, klassik üsullardır, amma innovativ formaları da mövcuddur. Məsələn, düzgün strategiya sayəsində bu gün Azərbaycan şərabı və Azərbaycan konyakı MDB ölkələrində ən tanınmış məhsullardan birinə çevrilib. Bu da onu göstərir ki, biz bu sahədə tamamilə düzgün yoldayıq. Düzdür, kəmiyyət baxımından bəzi qonşu ölkələrə uduza bilərik, amma bu heç də o demək deyil ki, 10-15-20 ildən sonra Azərbaycan brendləri keyfiyyəti və şöhrəti ilə onlardan daha çox tanınmayacaq".

Son olaraq deputat öz fikirlərimi təcrübəsini bölüşərək yekunlaşdırıb.

"Türkiyədə milli brendlərə verilən dəyər mənim çox xoşuma gəlir. Mən Türkiyədə olanda və ya xarici ölkələrdə etnik türklərlə görüşəndə görürəm ki, onlar harada olmalarından asılı olmayaraq, çalışırlar ki, ancaq türk brendlərindən istifadə etsinlər, türk restoranlarına getsinlər, türk bərbərlərinə etibar etsinlər və Türkiyə istehsalı olan geyimləri alsınlar. Bu, iqtisadi və mənəvi vətənpərvərliyin çox gözəl bir növüdür və mən bunu ürəkdən alqışlayıram".

Turqut Ansari