Autizmli uşaqlarda gizli həqiqət: inkişafın taleyini bəzən terapiya yox, ailənin psixoloji durumu müəyyən edir
Cəmiyyətdə autizmli uşaqlara yanaşma çox vaxt yalnız tibbi və pedaqoji tərəfdən qiymətləndirilir. Diaqnoz, terapiya və reabilitasiya kimi mərhələlər ön plana çəkilsə də, prosesin ən vacib hissələrindən biri çox zaman kölgədə qalır- ailənin psixoloji vəziyyəti və uşağın böyüdüyü emosional mühit. Halbuki uşağın inkişafı təkcə mütəxəssis kabinetlərində deyil, gündəlik ev həyatında, valideynin münasibətində və xüsusilə ananın emosional sabitliyində formalaşır.
Qazaxıstanlı psixoloq Dinara Jumabayeva Crossmedia.az-a açıqlamasında autizmli uşaqların psixoloji reabilitasiyası, ailə dəstəyi və anaların emosional vəziyyətinin bu prosesdəki roluna toxunub. Onun sözlərinə görə, autizmli uşaqlarla bağlı danışarkən çox vaxt diaqnoz, terapiya üsulları, reabilitasiya proqramları və mütəxəssis dəstəyi ön plana çıxarılır. Halbuki uşağın inkişafında yalnız psixoloq, loqoped, defektoloq və davranış terapevtlərinin işi deyil, ailənin ümumi psixoloji mühiti də mühüm rol oynayır:
“Autizmli uşağın inkişaf yolu yalnız reabilitasiya mərkəzində, terapiya otağında və ya mütəxəssis kabinetində başlamır. Bu yol ilk növbədə ailədə, uşağın özünü necə hiss etməsində, xüsusilə də ananın emosional vəziyyətində başlayır. Uşaq üçün ən yaxın insan çox zaman anadır. Məhz onun baxışı, münasibəti və daxili sakitliyi uşağa "mən olduğum kimi qəbul edilirəm" hissini verə bilir”.
Psixoloq bildirib ki, Qazaxıstanda son illərdə autizmli və xüsusi ehtiyaclı uşaqlar üçün reabilitasiya, psixoloji-pedaqoji dəstək və inklüziv təhsil istiqamətində müəyyən addımlar atılır. Müxtəlif şəhərlərdə autizm mərkəzlərinin, reabilitasiya müəssisələrinin, korreksiya kabinetlərinin və inklüziv təhsil imkanlarının genişlənməsi bu sahədə mühüm irəliləyiş kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin onun fikrincə, bu proses yalnız uşağa yönəlmiş xidmətlərlə məhdudlaşmamalıdır.
Dinara Jumabayeva qeyd edib ki, autizmli uşaqların valideynləri, xüsusilə analar da psixoloji dəstəyə ehtiyac duyurlar:
“Autizmli uşağı böyüdən ailələr çox vaxt uzunmüddətli stress, yorğunluq, günahkarlıq hissi, sosial təcrid və gələcəklə bağlı narahatlıq yaşayırlar. Xüsusilə analar bəzən özlərini tək, anlaşılmamış və kifayət qədər güclü olmadıqlarını düşünürlər. Bu məqamda ananı günahlandırmaq yox, ona dayaq olmaq lazımdır. Çünki ana dəstək almadıqda, öz daxili gərginliyini və narahatlığını istəmədən uşağa da ötürə bilər”.
Psixoloqun sözlərinə görə, autizmli uşaqlar ətrafdakı emosional mühiti çox həssas şəkildə hiss edirlər. Onlar yalnız deyilən sözləri deyil, böyüklərin daxili vəziyyətini, evdəki münasibət formasını və özlərinə yönələn gözləntiləri də duyurlar. Uşaq daim müqayisə edildiyini, ondan “başqa cür” olması gözləndiyini hiss etdikdə bu, onun psixoloji təhlükəsizlik hissinə təsir göstərə bilər:
“Biz çox zaman müqayisə mədəniyyətinin içində böyümüşük. Kim daha yaxşı oxuyur, kim daha bacarıqlıdır, kim daha sakitdir, kim daha uğurludur -bu müqayisələr sonradan valideynlik münasibətlərinə də keçir. Amma autizmli və ya inkişaf xüsusiyyəti olan uşaq üçün bu müqayisə daha ağır yaşanır. O, sadəcə sözləri eşitmir, həm də "məndən narazıdırlar", "məni başqa cür görmək istəyirlər" hissini yaşayır. Halbuki belə uşağın ən çox ehtiyac duyduğu şey qəbul, sevgi və güvən hissidir”,- Dinara Jumabayeva vurğulayıb.
Onun fikrincə, autizmli uşaqlarla işdə əsas məqsəd uşağı “başqalarına bənzətmək” olmamalıdır. Əsas məqsəd uşağın fərdi inkişaf ritmini anlamaq, onun potensialını üzə çıxarmaq və ona uyğun dəstək sistemi qurmaqdır. Hər uşaq eyni sürətlə inkişaf etmir, eyni formada ünsiyyət qurmur və dünyanı eyni şəkildə qəbul etmir. Buna görə də ailə və mütəxəssislər uşağın fərqli ifadə formasını anlamağa çalışmalıdırlar.
Psixoloq bildirib ki, autizmli uşaqlarla bağlı ictimai yanaşmanın da dəyişməsinə ehtiyac var. Bu uşaqlar “problem” kimi deyil, fərqli inkişaf xüsusiyyətlərinə malik uşaqlar kimi qəbul edilməlidir. Onların məktəbdə, ailədə, ictimai məkanlarda və sosial həyatda daha rahat iştirak edə bilməsi üçün yalnız tibbi və pedaqoji xidmətlər deyil, həm də cəmiyyətin baxışı dəyişməlidir.
D.Jumabayeva analarla aparılan psixoloji işin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib:
“Biz autizmli uşaqlarla bağlı reabilitasiya proqramlarından danışırıqsa, analarla işi də bu prosesin ayrılmaz hissəsi kimi görməliyik. Ana özünü qəbul etməyə, özünü günahlandırmamağa və uşağı müqayisəsiz sevməyə başladıqda evdəki psixoloji atmosfer dəyişir. Bu dəyişiklik uşağın davranışına, ünsiyyətinə və inkişafına da təsir edir. Güclü ana heç vaxt yorulmayan ana deyil. Güclü ana dəstək alan, duyğularını ifadə edə bilən və uşağının yanında daha sakit dayana bilən anadır”.
Psixoloq sonda bildirib ki, autizmli uşağın ən böyük ehtiyacı yalnız terapiya və məşğələlər deyil, həm də sevgi, qəbul və psixoloji təhlükəsizlikdir. Bu hiss isə ilk növbədə ailədən başlayır:
“Əgər uşaq "mən olduğum kimi dəyərliyəm", "məni sevirlər", "mən bu ailədə təhlükəsizəm" hissini yaşayırsa, onun inkişafı üçün daha sağlam psixoloji zəmin yaranır. Reabilitasiya yalnız metodika deyil, həm də münasibətdir. Autizmli uşağın inkişafında ailənin sevgisi, ananın daxili sakitliyi və cəmiyyətin anlayışlı münasibəti çox böyük rol oynayır.
Fatimə
14:36 02.05.2026
Oxunuş sayı: 57
