Gülüşün arxasındakı həqiqət - “Molla Nəsrəddin” cəmiyyəti necə oyadırdı?
"Molla Nəsrəddin" məcmuəsi birinci nömrədən başlayıb baltanı islam mövhumatının başından elə vurdu ki, adını müsəlman qoyan bəndə, barmaqları ilə qulaqlarını tutub, molladan qaçmağa üz qoydular
7 aprel Azərbaycan mətbuat tarixində xüsusi çəkisi olan günlərdən biridir. Məhz 1906-cı ilin bu tarixində Tiflisdə Molla Nəsrəddin jurnalının ilk nömrəsi çapdan çıxıb.
Bu hadisə sadəcə bir jurnalın yaranması deyil, həm də cəmiyyətin özünə güzgü tutmağa başladığı bir mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. O dövrün ictimai-siyasi vəziyyətini nəzərə alsaq, bu jurnalın meydana çıxması təsadüfi deyildi, əksinə, zamanın tələbi idi.
XX əsrin əvvəllərində insanlar bir çox problemlərlə üz-üzə idi: savadsızlıq geniş yayılmışdı, dini mövhumat cəmiyyətə ciddi təsir göstərirdi, qadınların hüquqları demək olar ki, yox səviyyəsində idi, rüşvət və ədalətsizlik adi hala çevrilmişdi.
Belə bir mühitdə açıq şəkildə tənqid etmək isə heç də asan deyildi. Məhz bu nöqtədə “Molla Nəsrəddin” ortaya çıxaraq fərqli yol seçdi – o, həqiqətləri gülüşün arxasında gizlədərək dedi. Amma bu gülüş sadə əyləncə deyil, düşündürən, bəzən acı həqiqətləri üzə çıxaran bir gülüş idi.
Jurnalın yaradıcısı və əsas ideya müəllifi Cəlil Məmmədquluzadə idi. O, dövrünün ən qabaqcıl ziyalılarından biri kimi anlayırdı ki, xalqı dəyişmək üçün əvvəlcə onu oyatmaq lazımdır.
Bu yolda onunla birlikdə Ömər Faiq Nemanzadə, Mirzə Ələkbər Sabir və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev kimi tanınmış ziyalılar da fəaliyyət göstərirdi. Bu insanlar sadəcə yazı yazmırdılar, onlar cəmiyyətin problemlərini açıb göstərir, insanları düşünməyə vadar edirdilər.
“Molla Nəsrəddin” jurnalını fərqləndirən ən əsas xüsusiyyət onun dili və üslubu idi. Jurnal ağır, çətin anlaşılan ədəbi dildən uzaq idi.
Əksinə, xalqın gündəlik danışıq dilində yazılırdı. Bu isə onu hər kəs üçün əlçatan edirdi. Oxumağı bacarmayanlar belə jurnaldakı karikaturalara baxaraq verilən mesajı anlaya bilirdi.
Karikaturalar jurnalın ən güclü silahlarından biri idi. Bəzən bir şəkil uzun bir məqalədən daha təsirli olurdu. Bu da jurnalın kütlələr arasında sürətlə yayılmasına səbəb olurdu.
Jurnal müxtəlif dövrlərdə fərqli şəhərlərdə nəşr olunub. İlk olaraq Tiflisdə çap olunmağa başlayan jurnal daha sonra Təbriz və Bakıda fəaliyyətini davam etdirib.
Bu coğrafiya göstərir ki, “Molla Nəsrəddin” təkcə Azərbaycan üçün deyil, ümumilikdə Şərq dünyası üçün mühüm bir nəşr idi. Onun təsiri İran, Türkiyə və digər müsəlman ölkələrinə qədər yayılmışdı.
Jurnalın qaldırdığı mövzular bu gün də aktuallığını müəyyən mənada qoruyur. Rüşvət, sosial ədalətsizlik, savadsızlıq kimi problemlər o dövrdə necə müzakirə olunurdusa, bu gün də fərqli formalarda qarşımıza çıxır. Bu baxımdan “Molla Nəsrəddin” sadəcə tarixi bir jurnal deyil, həm də zamanını aşan bir düşüncə məktəbidir.
“Mollanəsrəddinçilik” anlayışı da məhz buradan yaranıb. Bu anlayış cəmiyyətə tənqidi yanaşmağı, problemləri açıq deməyi və susmamağı ifadə edir.
Əslində bu, jurnalistikanın ən əsas prinsiplərindən biridir. Bu baxımdan “Molla Nəsrəddin” müasir Azərbaycan jurnalistikasının bünövrəsini qoyan əsas sütunlardan biri hesab olunur. Bu jurnalın ən böyük gücü onun cəsarətində idi. O dövrdə bir çox mətbuat orqanları ehtiyatla davranırdısa, “Molla Nəsrəddin” açıq danışırdı. O, cəmiyyətin ən ağrılı yerlərinə toxunmaqdan çəkinmirdi.
Bəzən tənqid etdiyi mövzulara görə təzyiqlərlə üzləşsə də, öz yolundan dönmürdü. Bu isə onu sadəcə jurnal yox, bir ideya, bir məktəb səviyyəsinə qaldırdı.
Ə.Haqverdiyev bu barədə öz xatirələrində yazır:
“Mollalar jurnalı yazanları və oxuyanları təkfir edib deyirdilər: bu jurnal gərək bir müsəlmanın evinə girməsin, onu nəinki oxumaq, ələ belə almaq haramdır. Onu maşa ilə götürüb ayaqyoluna atmalıdır...”
Mirzə Cəlil isə öz xatirələrində dini fanatizmi yayıb, insanların tərəqqisinə mane olanların hərəkətlərini bu cür qiymətləndirirdi:
""Molla Nəsrəddin" məcmuəsi birinci nömrədən başlayıb baltanı islam mövhumatının başından elə vurdu ki, adını müsəlman qoyan bəndə, barmaqları ilə qulaqlarını tutub, molladan qaçmağa üz qoydular".
“Molla Nəsrəddin” bu gün də jurnalistlər üçün bir örnəkdir. Çünki o bizə öyrədir ki, həqiqəti demək üçün bəzən gülüş də ən güclü vasitəyə çevrilə bilər.
Fatimə
17:14 07.04.2026
Oxunuş sayı: 109
