Gündəm,Siyasi

Bakıda bir araya gələn Türk və İslam dünyası: İlham Əliyevin mesajlarının siyasi mənası

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sentyabrın 15-də Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyev, TDT-nin Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının üzvləri və müşahidəçiləri, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul etməsi Bakının son illərdə formalaşdırdığı mühüm siyasi-diplomatik xəttin davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Görüşdə TDT üzv ölkələri ilə yanaşı, Gürcüstan, Suriya və Şimali Qafqazın dini rəhbərlərinin də təmsil olunması tədbirə yalnız dini deyil, daha geniş regional məna qazandırıb.

Əslində, burada iki müxtəlif istiqamətin bir platformada birləşməsi diqqət çəkir: Türk dünyası və İslam dünyası. Prezident İlham Əliyevin də çıxışında vurğuladığı kimi, Azərbaycan bu iki coğrafiyanın kəsişməsində yerləşən ölkədir. Bu baxımdan Bakıdakı görüş sırf dini rəhbərlərin toplantısı çərçivəsində deyil, Azərbaycanın özünü regional əlaqələndirici platforma kimi təqdim etdiyi siyasi-mədəni məkan kimi də nəzərdən keçirilə bilər.

Türk dünyası ilə İslam dünyasının kəsişməsində Azərbaycan

İlham Əliyevin çıxışındakı əsas tezislərdən biri Azərbaycanın Türk dünyası və Qafqaz arasında xüsusi mövqeyinə diqqət yetirilməsi idi. Dövlət başçısı Azərbaycanı TDT-yə üzv yeganə Qafqaz ölkəsi kimi təqdim edərək Türk dünyası ilə Qafqaz coğrafiyasının əlaqələndirici məqamlarına diqqət çəkdi. Onun fikrincə, müxtəlif ölkələrdən dini liderlərin Bakıda bir araya gəlməsi “birliyin nümunəsi”dir və belə görüşlər dostluq və qardaşlıq münasibətlərini gücləndirməklə yanaşı, dünyaya mesaj verir.

Burada Azərbaycanın xarici siyasətində son illərdə daha aydın görünən bir xətt özünü göstərir: Bakı Türk dünyası ilə əməkdaşlığı yalnız siyasi və iqtisadi müstəvidə məhdudlaşdırmır. Nəqliyyat, enerji, təhlükəsizlik, humanitar əlaqələr və mədəniyyətlə yanaşı, dini-mənəvi əlaqələr də bu əməkdaşlığın elementlərindən birinə çevrilir.

TDT Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyev də çıxışında Türk dünyasında 60-dan çox sahədə əməkdaşlıq aparıldığını və dinin də həmin istiqamətlərdən biri olduğunu bildirib. Bu, dini diplomatiyanın TDT daxilində ayrıca əməkdaşlıq sahəsi kimi formalaşmaqda olduğunu göstərən mühüm məqamdır.

Yəhya Bakuvi amili: tarixdən müasir diplomatiyaya

Görüşün digər mühüm tərəfi TDT Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının toplantısının Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransı ilə eyni vaxtda keçirilməsidir.

İlham Əliyev bu iki tədbirin paralel keçirilməsini təsadüfi hesab etmədiyini bildirib və XV əsr Azərbaycan mütəfəkkiri Seyid Yəhya Bakuvinin irsini xüsusi vurğulayıb. Prezident Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Yəhya Bakuvi, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli kimi şəxsiyyətlərin Azərbaycan xalqının dünya mədəniyyətinə verdiyi töhfələri xatırladaraq onların irsinin yalnız Azərbaycan üçün deyil, İslam dünyası üçün də əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib.

Bu yanaşmada mühüm siyasi-mədəni mesaj var. Yəni Azərbaycanın təqdim etdiyi modeldə tarix yalnız keçmişin xatırlanması deyil, müasir əlaqələrin qurulması üçün platformadır. Yəhya Bakuvinin irsi bu mənada Azərbaycanı Türk və İslam dünyasının ortaq tarixi-mədəni yaddaşında yerləşdirən simvollardan biri kimi təqdim olunur.

Başqa sözlə, Bakı dini liderləri yalnız bugünkü problemləri müzakirə etmək üçün deyil, həm də ortaq tarixi-mədəni kodlar ətrafında bir araya gətirir.

İslam həmrəyliyi: şüardan praktiki əməkdaşlığa

Prezidentin çıxışında ən mühüm istiqamətlərdən biri İslam həmrəyliyi məsələsi idi. İlham Əliyev Azərbaycanın İslam həmrəyliyini “əməli-praktiki addımlarla” gücləndirməyə çalışdığını bildirib. O, Azərbaycanın İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və ICESCO xətti ilə müxtəlif tədbirlərə ev sahibliyi etdiyini, 2017-ci ildə Bakıda keçirilmiş IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarını isə sadəcə idman yarışı deyil, “böyük birlik bayramı” kimi qəbul etdiklərini xatırladıb.

Bu məqam xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki Azərbaycanın İslam dünyası ilə münasibətlərində yumşaq güc elementləri artıq uzun müddətdir görünür. Bakı müxtəlif beynəlxalq dini, mədəni və humanitar tədbirlərə ev sahibliyi etməklə özünü müsəlman ölkələri arasında dialoq platformalarından biri kimi təqdim edir.

2027-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün Azərbaycanda keçirilməsi də bu kontekstdə əhəmiyyət daşıyır. İlham Əliyev həmin sammitin Azərbaycan üçün birləşdirici və barışdırıcı rol oynamaq imkanını vurğulayıb və müsəlman ölkələri arasında mövcud qarşıdurmaların aradan qalxmasına ümid etdiyini bildirib.

Beləliklə, 15 sentyabr görüşünü 2027-ci ildə keçiriləcək İƏT Zirvə Görüşünə gedən prosesin mühüm siyasi-mənəvi mərhələlərindən biri kimi də nəzərdən keçirmək mümkündür.

Dini liderlərin mesajı: sülh və əməkdaşlıq

İlham Əliyevin çıxışında dini liderlərin ictimai-siyasi proseslərdəki roluna da ayrıca diqqət yetirilib. Prezident qeyd edib ki, müsəlman dini liderlərin hər bir sözü müsəlman icmaları üçün əhəmiyyətlidir və bu sözlər sülhə, əməkdaşlığa, əmin-amanlığa və barışığa istiqamətlənərsə, bunun regionlarda sülh mühitinə təsiri ola bilər.

Bu yanaşma dini institutların yalnız dini məsələlərlə məhdudlaşmayan ictimai roluna işarə edir. Xüsusilə müharibələrin, məzhəb və dini qarşıdurmaların müşahidə edildiyi Yaxın Şərq və digər regionlarda dini liderlərin sülh və dialoq çağırışları mühüm sosial təsir vasitəsi ola bilər.

TDT çərçivəsində belə bir mexanizmin formalaşması isə Türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın yalnız siyasi institutlar səviyyəsində deyil, cəmiyyətlərin mənəvi və dini institutları arasında da dərinləşməsinə şərait yarada bilər.

Qarabağ: dini diplomatiyanın yaddaş xətti

Görüşün ən mühüm siyasi istiqamətlərindən biri də Qarabağ məsələsinin gündəmə gətirilməsi idi.

Prezident dini liderlərin Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşaya səfər edəcəklərini bildirərək onları həm işğalın nəticələri, həm də regionda aparılan bərpa və quruculuq işləri ilə tanış olmağa dəvət edib.

Burada dini diplomatiya ilə Qarabağ məsələsinin yaddaş diplomatiyası bir-birinə bağlanır. Xüsusilə Ağdam məscidinin seçilməsi simvolik baxımdan əhəmiyyətlidir. Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə konfransın Ağdam məscidində davam etdirilməsinin nəzərdə tutulduğunu, həmçinin Xocalının ziyarət ediləcəyini bildirib. İlham Əliyev isə Ağdam məscidinin tarixini və onun bərpasının 2021-ci ildən başladığını qeyd edib. Prezidentin sözlərinə görə, işğal zamanı dağıdılmış və ya yarıdağıdılmış 12 məscid artıq bərpa edilib və bu proses davam etdirilir.

Beləliklə, Qarabağa səfər dini liderlər üçün yalnız tarixi məkanlara baş çəkmək deyil, həm də Azərbaycanın müharibə, dini irs və bərpa siyasəti barədə öz mövqeyini birbaşa göstərmək imkanı yaradır.

“Sülh var, amma yaddaş qalır”

İlham Əliyevin çıxışının başqa bir xətti Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin hazırkı mərhələsi ilə bağlı idi. Prezident sülh prosesinin getdiyini və onun uzunmüddətli olacağına ümid etdiyini bildirib. Eyni zamanda, keçmişdə törədilmiş hadisələrin unudulmayacağını vurğulayıb.

Bu yanaşma iki paralel mesajı birləşdirir: sülhə hazır olmaq və tarixi yaddaşı qorumaq.

Azərbaycanın rəsmi mövqeyində son illərdə bu iki xətt paralel şəkildə təqdim edilir. Qarabağ münaqişəsinin başa çatmasından sonra əsas məsələ yalnız hərbi nəticələrin deyil, həmin nəticələrin siyasi və diplomatik müstəvidə möhkəmləndirilməsi, eyni zamanda keçmişin yaddaşda saxlanılmasıdır.

Dini liderlərin Qarabağa səfəri də bu baxımdan əlavə əhəmiyyət qazanır. Çünki məscidlərin dağıdılması, dini irsin qorunması və bərpası məsələləri İslam dünyasının nümayəndələri üçün xüsusi həssaslıq daşıyan mövzulardır.

Azərbaycanın regional “körpü” funksiyası

Görüşün tərkibinə nəzər saldıqda daha geniş bir coğrafi mənzərə yaranır: Mərkəzi Asiya, Türkiyə, Azərbaycan, Şimali Qafqaz, Gürcüstan və Suriya nümayəndələri eyni platformada təmsil olunublar. Rəsmi məlumata görə, nümayəndə heyətinə Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə, Özbəkistan, Türkmənistan və Şimali Kiprin dini qurumlarının rəhbərləri ilə yanaşı, Gürcüstan və Suriya dini rəhbərləri, Şimali Qafqaz nümayəndələri və beynəlxalq İslam qurumlarının təmsilçiləri də daxil olub.

Bu coğrafiya Azərbaycanın öz xarici siyasətində vurğuladığı bir xüsusiyyəti — müxtəlif regional platformaları birləşdirən məkan olmaq iddiasını — nümayiş etdirir.

Türk dünyası ilə Qafqaz, Qafqazla İslam dünyası, İslam dünyası ilə beynəlxalq təşkilatlar arasında əlaqələrin Bakıda eyni platformada kəsişməsi Azərbaycanın diplomatik imkanlarını genişləndirən amil kimi təqdim olunur.

Burada söhbət yalnız siyasi vasitəçilikdən getmir. Mədəniyyət, din, tarix və humanitar əlaqələr də həmin əlaqələndirici funksiyanın tərkib hissəsinə çevrilir.

Bakının mesajı: birlik, dialoq və yaddaş

15 sentyabr görüşünün ümumi mənzərəsi göstərir ki, tədbirin gündəliyində üç əsas anlayış önə çıxıb: birlik, dialoq və yaddaş.

Birlik — Türk dövlətləri və İslam dünyası arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi;

dialoq — dini liderlərin sülh, əməkdaşlıq və qarşılıqlı anlaşma üçün istifadə edə biləcəyi imkanlar;

yaddaş isə Qarabağ müharibəsinin, Xocalının, dağıdılmış dini və mədəni irsin və Azərbaycanın keçmişdə yaşadığı proseslərin unudulmaması deməkdir.

Bu üç istiqamət bir-birindən ayrı deyil. Əksinə, görüşün siyasi məntiqi məhz onların bir-biri ilə əlaqələndirilməsində görünür.

Azərbaycan bir tərəfdən özünü Türk dünyasının ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir, digər tərəfdən İslam dünyası ilə əlaqələrini dərinləşdirir, üçüncü istiqamətdə isə Qafqazın dini və mədəni məkanında əlaqələndirici rolunu önə çıxarır.

Bu baxımdan İlham Əliyevin sentyabrın 15-dəki görüşdə səsləndirdiyi fikirlər yalnız dini toplantının gündəliyi ilə məhdudlaşmır. Çıxışın bütövlükdə məzmunu Azərbaycanın xarici siyasətində Türk dünyası, İslam həmrəyliyi, regional dialoq və Qarabağın postmüharibə reallıqlarının vahid siyasi-mədəni çərçivədə təqdim edildiyini göstərir.

Ən mühüm məqam isə budur: Bakı dini liderlərin görüşünü təkcə dini tədbir kimi deyil, tarix, mədəniyyət, regional əməkdaşlıq və sülh gündəliklərinin kəsişdiyi diplomatik platforma kimi təqdim edir. 2027-ci ildə İƏT Zirvə Görüşünün Azərbaycanda keçirilməsi fonunda bu xəttin daha da genişlənməsi gözlənilir.

Müşahidəçi

🖨 Çap et

16:50 16.09.2026

Oxunuş sayı: 66