Gündəm

Qürurun adı: 18 Mart Çanaqqala

Ey Türk oğulları! Unutmayın ki, siz yalnız silah və texnika ilə deyil, iradəniz, qəhrəmanlığınız və vətən sevginizlə güclüsünüz.

Bu gün tarixi gündür, bu gün əhəmiyyətli gündür. İllər öncə, 1915-ci il martın 18-i Çanaqqala döyüşlərinin ən kritik günlərindən biri hesab olunurdu.

Həmin gün Birinci Dünya müharibəsinin taleyini dəyişə biləcək böyük dəniz hücumundan əvvəl həm Osmanlı tərəfi, həm də Antanta dövlətləri son hazırlıqlarını tamamlayırdı.

Çanaqqala boğazı uğrunda mübarizə artıq son mərhələyə çatmışdı və hər iki tərəf anlayırdı ki, qarşıdakı saatlar tarix üçün həlledici olacaq.

Birinci Dünya müharibəsi dövründə Britaniya və Fransa rəhbərliyi Osmanlı imperiyasını müharibədən çıxarmaq üçün Çanaqqala boğazını ələ keçirməyi strateji məqsəd kimi müəyyən etmişdi. Planın əsas mahiyyəti müttəfiq donanmasının Dardanel boğazını keçərək, İstanbula doğru irəliləməsi və bununla da, Osmanlı dövlətini kapitulyasiyaya məcbur etməsi idi.

Bundan əlavə, boğazın açılması Rusiyaya Aralıq dənizi vasitəsilə silah və ərzaq göndərilməsini təmin edəcəkdi. Lakin Osmanlı rəhbərliyi bu təhlükəni erkən mərhələdə anlayaraq, boğazın müdafiəsini gücləndirmişdi.

1915-ci ilin fevralından etibarən müttəfiq donanması Çanaqqala boğazına qarşı intensiv artilleriya hücumları həyata keçirirdi. Sahil istehkamlarını zəiflətmək məqsədilə ağır döyüş gəmilərindən istifadə olunurdu. Lakin Osmanlı müdafiə xətti tamamilə sıradan çıxarıla bilməmişdi. Mart ayına doğru müttəfiqlər artıq yekun hücum planını hazırlayırdılar.

18 mart 1915-ci il məhz bu planın son dəfə müzakirə edildiyi və təsdiqləndiyi gün kimi tarixə düşdü. Həmin gün müttəfiq donanmasının komandanlığında dəyişiklik baş verdi.

Səhhətində yaranmış problemlər səbəbindən admiral Sakvil Karden vəzifədən uzaqlaşdı və onun yerinə admiral Con de Robek təyin edildi. Yeni komandan dərhal vəziyyəti qiymətləndirərək boğaza genişmiqyaslı hücum qərarını qüvvədə saxladı və əməliyyatın növbəti gün – 18 martda həyata keçiriləcəyini təsdiqlədi.

18 mart günü Antanta donanmasının əsas döyüş gəmiləri Çanaqqala boğazının girişində mövqe tutmuşdu. Donanmaya Britaniya və Fransa hərbi gəmiləri daxil idi və onların arasında dövrün ən güclü zirehli gəmiləri sayılan “Queen Elizabeth”, “Agamemnon”, “Irresistible”, “Ocean” və “Bouvet” kimi döyüş gəmiləri də var idi.

Həmin gün ərzində bu gəmilərin yerləşmə planı dəqiqləşdirilir, artilleriya atəş sektorları müəyyən olunur və hücumun mərhələləri planlaşdırılırdı.

Müttəfiq komandanlığı hesab edirdi ki, güclü dəniz artilleriyası Osmanlı sahil batareyalarını qısa müddətdə susduracaq və donanma boğazı keçə biləcək.

Eyni vaxtda Osmanlı tərəfi də müdafiə tədbirlərini gücləndirirdi. Çanaqqala boğazının müdafiəsi üçün sahil boyunca yerləşdirilmiş top batareyaları döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirilmişdi.

Boğaz boyunca müxtəlif müdafiə xətləri yaradılmışdı və bu xətlərdə həm artilleriya mövqeləri, həm də mina sahələri yerləşdirilmişdi. Osmanlı hərbi rəhbərliyi yaxşı bilirdi ki, donanmanın qarşısını yalnız sahil topları ilə almaq çətin olacaq, buna görə də mina xəttləri xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.

Bu məqamda ən mühüm rol “Nusret” minadaşıyan gəmisinə məxsus idi. Osmanlı donanmasının bu kiçik, lakin strateji əhəmiyyətli gəmisi 1915-ci ilin mart ayının əvvəlində Çanaqqala boğazında yeni mina xətti yerləşdirmişdi. Həmin minalar düşmən donanmasının gözləmədiyi istiqamətdə yerləşdirilmişdi və bu faktor sonrakı döyüşlərin taleyini dəyişəcəkdi.

Tarixi mənbələr göstərir ki, həmin gün boğaz ətrafında gərgin və həyəcanlı bir atmosfer hökm sürürdü. Osmanlı əsgərləri qarşıdakı hücumun qaçılmaz olduğunu anlayaraq mövqelərdə gecəni döyüş hazırlığı vəziyyətində keçirirdilər.

Sahil istehkamlarında yerləşdirilmiş artilleriya heyətləri topları hazır vəziyyətə gətirmiş, sursat ehtiyatları yenidən yoxlanılmışdı. Eyni zamanda, Gelibolu yarımadasında yerləşən hərbi bölmələr də ehtiyat tədbirləri görürdü.

Bu gün həm də, müttəfiq donanması üçün psixoloji hazırlıq günü idi. Donanma komandirləri və zabitlər son təlimatları alır, hücum planı zabit heyətinə izah edilirdi. Müttəfiqlər hesab edirdilər ki, Osmanlı müdafiəsi artıq zəifləyib və güclü artilleriya atəşi sayəsində boğazı keçmək mümkün olacaq. Bu səbəbdən əməliyyatın uğurlu olacağına dair yüksək nikbinlik mövcud idi.

Lakin hadisələrin sonrakı inkişafı bu hesablamaların yanlış olduğunu göstərdi. 17 martda görülən hazırlıqların ardınca növbəti gün – 18 mart 1915-ci ildə baş verən böyük dəniz döyüşü zamanı müttəfiq donanması ciddi itkilərlə üzləşdi. Mina sahələri və sahil artilleriyası nəticəsində bir neçə böyük döyüş gəmisi batdı və hücum dayandırıldı.

Bununla da, Çanaqqala boğazını yalnız donanma ilə keçmək planı iflasa uğradı. Beləliklə, 18 mart 1915-ci il Çanaqqala döyüşlərinin dönüş nöqtəsinə aparan son hazırlıq günü kimi tarixə düşdü.

Həmin gün həm müttəfiq donanması, həm də Osmanlı müdafiə qüvvələri qarşıdakı həlledici qarşıdurmaya hazırlaşırdı. Bir gün sonra baş verən döyüş isə dünya hərb tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu və Çanaqqala müdafiəsi uzun illər ərzində hərbi strateji müqavimətin simvoluna çevrildi.

Ey Türk əsgəri

Sevə-sevə əsgər oldun vətənə,

Bu torpaqda yatanlara hörmətin sonsuzdur.

Atana layiq olmaqdır tək amalın,

Şərəfli və şanlısan, ey Türk əsgəri.

Yorulmadan növbədə dağ kimi dayanacaqsan,

Lazım gələrsə düşməni gözündən vuracaqsan.

Bu gözəl yurd üçün şəhid də olacaqsan,

Sən ölümdən qorxmazsan, ey Türk əsgəri.

Sakit dəniz kimisən, qəzəblənsən coşarsan,

İldırım kimi düşmənin bağrına enərsən.

“Allah, Allah!” səsləri ilə şir kimi döyüşərsən,