Bakının görünməyən ruhuna səyahət: Səmanın məftillərlə bölündüyü "Xutor" Elegiyasından - Reportaj

Bakının müasir simasının, parıldayan şüşə binalarının və geniş, işıqlı prospektlərinin cəmi bir neçə addımlığında, zamanın sanki öz axarını qəsdən yavaşlatdığı, hər kərpicində bir sükut pıçıltısı gizlənən sirli bir dünya başlayır. Bəli, bura Xutordur. Paytaxtın mərkəzində yerləşən, amma şəhərin səs-küylü, mexaniki ritminə inad olaraq öz daxili səmimiyyətini və həqiqətini qoruyan o əfsanəvi, bir az da kədərli məhəllə. Xutora daxil olduğun an sanki bir zaman tunelindən keçirsən; arxada qalan çoxmərtəbəli nəhənglər uzaqlaşır və səni divarları yaşanmışlıqdan yorulmuş, amma hələ də dik duran alçaqboylu evlərin mürəkkəb labirinti qarşılayır.

Məhəllənin adı — "Xutor" sözünün mənşəyi rus dilindən gəlir və kiçik, təcrid olunmuş yaşayış məskəni, fərdi təsərrüfat sahəsi mənasını verir. Tarixən bu ərazilər Bakının neft sənayesinin sürətli inkişafı dövründə, XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində formalaşmağa başlayıb. O vaxtlar şəhər mərkəzindən kənarda yerləşən bu torpaqlar əsasən neft mədənlərində çalışan işçilərin və müxtəlif yerlərdən gələn insanların özləri üçün tikdikləri kiçik, sığınacaq tipli evlərlə məskunlaşmışdı; rəsmi planlardan uzaq, sadəcə sağ qalmaq və yuva qurmaq instinkti ilə yaradılmış bir "adacıq" idi.

Xutor heç vaxt dövlət memarlarının xətkeşi ilə çəkilməyib; bura insanların ehtiyacları, ailələrin genişlənməsi və qonşuluq münasibətləri sayəsində orqanik bir canlı kimi böyüyüb. Məhz buna görə də küçələr düz deyil, evlər həndəsi dəqiqliklə tikilməyib, hər künc bir insanın öz əli ilə qoyduğu daşdan, hər tin bir taleyin izindən xəbər verir. Bu sistemsizlik əslində Xutorun ən böyük vizual musiqisidir, çünki burada hər bir kərpicin, hər bir eyvanın arxasında bürokratik bir qərar yox, bir nəslin bütöv hekayəsi gizlənir.

Məhəllənin hər döngəsində insanı heyrətə salan bir səmimiyyət var; burada binalar bir-birinə elə sıx söykənib ki, sanki illərin ağır yükünü birgə daşımaq üçün əlbir olublar. Girişdən başlayan o kələ-kötür yollar, çatlamış asfalt və hər addımda rast gəlinən su gölməçələri buranı "ideal şəhər" obrazından çıxarıb həqiqi, nəfəs alan bir məkana çevirir. Burada hər şey olduğu kimidir — bəzəksiz, makiyajsız və dürüst, eynilə illərlə eyni qonşuluqda qocalmış, üzündəki hər qırışda bir xatirə gizlənən sakinlərin siması kimi.

Xutorun özünəməxsus səması var və bu səma Bakının heç bir yerində belə dramatik görünmür. Başını yuxarı qaldıranda gördüyün mənzərə nəhəng bir hörümçəyin toxuduğu mürəkkəb tora bənzəyir; yüzlərlə elektrik məftili, internet kabelləri və qaz boruları göy üzünü min bir hissəyə parçalayır. Bu məftillər sadəcə texniki xətlər deyil, onlar Xutorun görünməyən sinir sistemidir; sanki qonşu evlərin bir-birinə ötürdüyü pıçıltıları, axşamüstü dəmlənən çayın ətrini və məhəllə uşaqlarının səs-küyünü bir-birinə bağlayan gizli rabitə vasitəsidir.

Bu xaosun tam ortasında isə məhəllənin ən səmimi "azadlıq bayraqları" dalğalanır — ağappaq mələfələr, rəngli paltarlar və körpə geyimləri. Hər bir eyvandan və ya pəncərə önündən asılmış bu paltar ipləri Xutorun hələ də canlı olduğunun, burada həyatın hər çətinliyə rəğmən davam etdiyinin ən böyük vizual sübutudur. Külək bu paltarları yellətdikcə, onlar sanki keçən hər kəsə salam verir, bura müasir şəhərin soyuq, beton sükutunun hələ daxil ola bilmədiyi bir "ev" olduğunu pıçıldayır.

Məhəllənin küçələrini gəzdikcə başa düşürsən ki, burada "məsafə" anlayışı yoxdur; bir evdə bişən soğan qovurmasının qoxusu bütün küçənin ortaq iştahasına çevrilir. Qonşunun pəncərəsi o birinin qapısına elə yaxındır ki, gizli saxlanılan bir sirr belə tapılmır, hər kəs bir-birinin həm kədərinə, həm də sevincinə şahiddir. Şəkillərdə görünən o dar keçidlər insanın ruhuna qəribə bir nostalji toxuyur, sanki uşaqlıqda qaçdığımız o tozlu küçələr, köhnə Bakının ruhu hələ də bu dar dalanlarda özünə sığınacaq tapıb.

Divarların üzərindəki rəng palitrası isə zamanın rəngsazlığı ilə yaranmış bir sənət əsəridir; bir döngədə günəşdən solmuş, tozlu çəhrayı bir divar səni qarşılayırsa, digər tində ümidi simvolizə edən nanə rənginə boyanmış bir evlə qarşılaşırsan. Bu rənglər insanların öz boz dünyasını bir az da olsa rəngləndirmək, həyata qarşı dirənmək cəhdidir. Suvaqların tökülməsi, daşların aşınması burada bir qocalıq əlaməti deyil, əksinə, bu məhəllənin nə qədər fırtınalara, nə qədər tarixi dəyişikliklərə şahidlik etdiyinin daş yaddaşıdır.

Kadrların birində uzaqdan boylanan narıncı-boz rəngli müasir göydələn bu mənzərəyə sanki bir yad cisim, bir işğalçı kimi daxil olur. O nəhəng şüşə bina Xutorun balaca, alçaqboylu evlərinə yuxarıdan aşağı bir az təkəbbürlə baxır, sanki öz "texnoloji üstünlüyünü" nümayiş etdirir. Amma Xutor o göydələnin gətirdiyi soyuq həndəsəyə öz isti divarları və hər küncündə gizlənən səmimi xaosu ilə cavab verir, "mən hələ buradayam və mən səndən daha dərinsən" deyir.

Məhəllənin hər küncündə rast gəlinən divar yazıları, tələsik qeyd olunmuş telefon nömrələri və uşaqların çəkdiyi o yarımçıq ürək rəsmləri Xutorun ən dürüst "sosial mediası"dır. İnsanlar hisslərini virtual aləmə yox, bu qədim divarlara həkk ediblər; sanki bu daşların yaddaşına güvənirlər. Bu yazılar zamanın içində bir iz qoymaq istəyidir; bəlkə də, bir neçə ildən sonra söküləcək bu divarların gələcəyə göndərdiyi sonuncu, səssiz harayıdır.

Xutorda həyatın özünəməxsus, heç yerə tələsməyən bir ritmi var; burada küçənin ortası ilə ağır addımlarla gedən nurani sakinləri görmək müasir sivilizasiyanın dəli sürətinə verilmiş ən gözəl cavabdır. Onlar bu küçələrin həqiqi sahibləridir, hər daşın haradan gəldiyini, hər pəncərənin arxasında kimin gəlin köçdüyünü, kimin köçüb getdiyini bilirlər. Onların addımları məhəllənin nəbzini tutur, keçmişin kölgələri ilə bu günün işığı arasında canlı bir körpü rolunu oynayır.

Pilləkənlərin kənarındakı yaşıl rəngli qaz sayğacları, divarlara bərkidilmiş paslı borular və hər tində rast gəlinən köhnə, dəmir qapılar Bakının itməkdə olan "məhəllə mədəniyyəti"nin son istehkamlarıdır. Bu detallar ilk baxışda səliqəsiz və ya baxımsız görünsə də, əslində onlar bir yaşayışın, bir mübarizənin və fərdi azadlığın izləridir. Burada hər bir detalın hətta divara söykənmiş köhnə taxta kətilin və ya küncə qoyulmuş bir vedrənin belə öz mənası, öz kiçik hekayəsi var.

Məhəllənin hər bir döngəsi yeni bir kəşf, yeni bir vizual şeirdir; bir tərəfdə dar divarlar arasından sızan günəş işığı sanki bir ümid şüası kimi yolu işıqlandırır və toz dənəciklərinin rəqsini göstərir. Digər tərəfdə isə köhnə bir "Vaz" və ya modern bir avtomobil dar küçələrin həndəsi çətinliklərinə meydan oxuyaraq park edilib. Bu mənzərə müasir həyatın Xutorun qədim damarlarına necə zorla yerləşdiyinin, insanların öz rahatlıqlarını bu dar künclərdə belə necə yaratdıqlarının bariz göstəricisidir.

Xutor təkcə binalardan və yollardan ibarət coğrafi bir ərazi deyil, o, bir kollektiv hissdir; orada addımlayarkən duyursan ki, şəhərin həqiqi ruhu mərkəzi bulvarlarda yox, məhz bu dar keçidlərdə gizlənib. Buranın havası belə fərqlidir. Orada həm illərin yığılmış tozu, həm də qonşu həyətdən gələn təzə dəmlənmiş kəklikotu çayının ətri var. İnsanlar burada təkcə yaşamırlar, onlar bir yaddaşı, bir kimliyi, "bura mənimdir" deyən o sarsılmaz aidiyyat duyğusunu çiyinlərində daşıyırlar.

Zaman keçdikcə bu məhəllənin ətrafındakı müasir halqa bir qəfəs kimi daralır, hündürmərtəbəli binalar hər tərəfdən Xutoru sükutla mühasirəyə alır. Amma Xutor təslim olmaq niyyətində deyil; o, öz əyri-üyrü küçələri, rəngli paltarları və divarlardakı nömrələri ilə modernizmin soyuq üzünə hələ də səmimiyyət tüpürür. Bu, sadəcə bir ərazinin yox, bir həyat tərzinin, bir insan səmimiyyətinin yox olmaqla üz-üzə qaldığı böyük və bədii bir elegiyadır. Reportajı bitirib bu dar küçələrdən çıxanda adama elə gəlir ki, sanki uzun və rəngli bir yuxudan ayılmısan və birdən-birə beton soyuqluğuna, ruhsuz şüşələrə qayıtmısan. Arxada qalan o boz və rəngli divarların sükutu, məftillərin pıçıltısı hələ uzun müddət insanın qulağında cingildəyir. Xutor bizə xatırladır ki, şəhərin yaddaşı şüşə binalarda deyil, bu köhnə daşların arasındakı yaşanmışlıqlarda, qonşunun qonşuya verdiyi təmənnasız salamda gizlənir. Son olaraq demək olar ki, Xutor Bakının həm ağrılı yarası, həm də ən səmimi tarixi kitabıdır. Göydələnlər hər gün bir az da yaxınlaşsa, buldozerlərin səsi uzaqdan eşidilsə də, Xutor öz ruhunu o məftillərin arasında son ana qədər qoruyub saxlayacaq. Çünki şəhərin həqiqi mənəvi xəritəsi rəsmi sənədlərdə deyil, bax beləcə, Xutorun günəş altında qarsalanmış daş divarlarında yazılıb və bu yazını silmək üçün sadəcə binaları sökək heç vaxt kifayət etməyəcək.