Müharibənin kölgəsində Naxçıvan: İranın qəribə hücumu və regionu silkələyən suallar

Yaxın Şərq və Cənubi Qafqazın siyasi səması son günlər qəribə və paradoksal hadisələrin şahidinə çevrilib. ABŞ və İsrailin ağır bombardmanları altında qalan, hərbi və siyasi sistemində ciddi sarsıntılar yaşayan İran gözlənilməz bir addım ataraq Azərbaycanın Naxçıvanı dronlarla hədəfə aldı. Bu hadisə ilk baxışda taktiki hərbi epizod kimi görünə bilər. Lakin hadisənin zamanlaması, seçilmiş hədəf və regiondakı böyük geosiyasi proseslərin fonu onu sadə hərbi hadisədən çox daha geniş mənalı siyasi mesaj kimi təqdim edir.

Əslində burada əsas sual təkcə budur: İran niyə Naxçıvanı vurdu? Daha dərin sual isə bundan ibarətdir: İran bu addımı atmaqla regionu hansı ssenariyə sürükləmək istəyir?

Çünki hadisənin baş verdiyi məqam təsadüfi deyil. İranın hərbi infrastrukturu İsrail və ABŞ zərbələri ilə ciddi zədələnmiş, siyasi rəhbərlik daxilində parçalanma əlamətləri güclənmiş, iqtisadi sistem isə faktiki iflic vəziyyətinə düşmüşdü. Belə bir şəraitdə hər hansı dövlət üçün məntiqi davranış strategiyası münaqişənin genişlənməsinin qarşısını almaq olardı. Lakin Tehran tam əks istiqamətdə addım atdı.

Bu paradoksun arxasında bir neçə mümkün motiv dayanır.

Birincisi, İran daxilində hakimiyyətin faktiki daha dərin parçalanması ehtimalıdır. Son illər İran siyasi sistemində mərkəzləşdirilmiş idarəetmənin olmadığı haqqında məlumatlar getdikcə artır. Xüsusilə SEPAH daxilində müxtəlif fraksiyaların mövcudluğu və bu qrupların bəzən bir-birindən asılı olmadan hərəkət etməsi artıq beynəlxalq analitik mərkəzlərdə də geniş müzakirə olunur. Bu baxımdan, Naxçıvana edilən hücumun birbaşa dövlət strategiyası yox, müəyyən radikal hərbi qruplaşmanın təşəbbüsü olması ehtimalı da istisna edilmir.

İranın siyasi sistemində tarixən belə hallara rast gəlinib. İnqilab Keşikçiləri Korpusu uzun illər ərzində yalnız hərbi struktur deyil, həm də paralel siyasi güc mərkəzi kimi fəaliyyət göstərib. Bu strukturun bəzi fraksiyalarının regionda gərginliyi artırmaqda maraqlı olduğu məlumdur. Belə vəziyyətdə Naxçıvana edilən hücum İran daxilindəki güc mübarizəsinin xarici siyasət müstəvisində təzahürü kimi də qiymətləndirilə bilər.

Lakin hadisənin başqa, daha təhlükəli izahı da mövcuddur.

Bu hücum regionda böyük müharibənin qığılcımını yaratmaq üçün düşünülmüş siyasi təxribat ola bilər.

Naxçıvanın seçilməsi bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Çünki Naxçıvan təkcə Azərbaycanın bir bölgəsi deyil. Bu region Türkiyə ilə birbaşa sərhədi olan strateji məkan və eyni zamanda Şuşa Bəyannaməsinin təhlükəsizlik mexanizmlərinin potensial tətbiq sahəsidir. Naxçıvana hücum avtomatik olaraq Türkiyənin də təhlükəsizlik gündəminə daxil olur. Başqa sözlə, bu zərbə yalnız Azərbaycana deyil, dolayısı ilə Ankara-Bakı strateji ittifaqına yönəlmiş mesaj kimi də oxuna bilər.

Bu məqamda Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın dərhal Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə telefon danışığı aparması və Ankaranın Azərbaycanın yanında olduğunu açıq şəkildə bəyan etməsi hadisənin regional təhlükəsizlik sisteminə necə təsir etdiyini göstərdi. Bu fakt, Şuşa Bəyannaməsinin real geosiyasi mexanizmə çevrildiyini də nümayiş etdirdi.

Burada daha bir mühüm sual ortaya çıxır.

İran bu addımı atmaqla Türkiyə ilə qarşıdurma riskini niyə artırmaq istəyir?

Çünki Ankara regionun ən güclü hərbi aktorlarından biridir və NATO üzvüdür. Türkiyənin mümkün hərbi müdaxiləsi İran üçün strateji baxımdan son dərəcə ağır nəticələr doğura bilər. Bu səbəbdən, bəzi analitiklər İranın belə bir ssenarini bilərəkdən seçəcəyinə inanmırlar.

Məhz bu nöqtədə hadisənin daha mürəkkəb geosiyasi fonu üzə çıxır.

ABŞ və İsrailin İrana qarşı həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar əsasən hava və raket zərbələri ilə məhdudlaşır. Lakin hərbi tarix göstərir ki, yalnız hava zərbələri ilə böyük dövlətin hərbi-siyasi sistemini tam məğlub etmək çox çətindir. Qəti nəticə üçün quru əməliyyatları tələb olunur. ABŞ isə, uzun illərdir Yaxın Şərqdə quru müharibələrindən uzaq durmağa çalışır. Belə bir şəraitdə İranın region dövlətləri ilə münaqişəyə cəlb edilməsi bəzi böyük güclərin maraqlarına uyğun ssenari kimi görünə bilər.

Əgər Türkiyə və Azərbaycan İranla genişmiqyaslı hərbi qarşıdurmaya girsə, bu müharibə faktiki olaraq İranın quru cəbhəsinin açılması demək olacaq. Bu isə, ABŞ və İsrail üçün strateji üstünlük yarada bilər. Bu səbəbdən, bəzi geosiyasi analitiklər belə bir ehtimal irəli sürürlər: İran daxilində müəyyən qruplar bilərəkdən regionu böyük müharibəyə sürükləyən addımlar ata bilər. Bu isə, artıq yalnız regional yox, qlobal miqyaslı geosiyasi oyunun elementinə çevrilir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Təhlükəsizlik Şurasının iclasında verdiyi açıqlamalar bu kontekstdə xüsusi diqqət çəkir. Dövlət başçısı Azərbaycanın İran əleyhinə heç bir hərbi əməliyyatda iştirak etmədiyini və ərazisinin üçüncü dövlətlər tərəfindən istifadə edilməsinə heç vaxt imkan vermədiyini açıq şəkildə bəyan etdi. Bu bəyanat Azərbaycanın regional münaqişənin genişlənməsində maraqlı olmadığını göstərən mühüm siyasi mesaj idi.

Lakin Naxçıvana hücum eyni zamanda başqa bir həqiqəti də ortaya qoydu: regionda artıq yalnız hərbi balans yox, həm də böyük geosiyasi layihələrin taleyi uğrunda mübarizə gedir.

Naxçıvan sadəcə coğrafi məkan deyil. Bu region Zəngəzur dəhlizi layihəsinin strateji qovşağıdır. Bu dəhliz reallaşarsa, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa quru bağlantısı yaranacaq və Türk dünyasının geoiqtisadi inteqrasiyası sürətlənəcək. İran isə, bu prosesi uzun müddətdir öz milli təhlükəsizliyi üçün risk hesab edir. Bu səbəbdən, Naxçıvanın hədəfə alınması bəzi analitiklər tərəfindən Zəngəzur dəhlizi layihəsinə yönəlmiş siyasi mesaj kimi də şərh olunur.

Beləliklə, Naxçıvana edilən dron hücumu sadə hərbi epizod deyil. Bu hadisə regionun gələcək geosiyasi xəritəsini müəyyən edə biləcək böyük proseslərin bir parçasıdır. Ən təhlükəli məqam isə budur ki, bu hadisə Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz arasında yeni münaqişə xəttinin yaranmasına səbəb ola bilər. Tarix göstərir ki, bəzən böyük müharibələr kiçik hadisələrlə başlayır. Naxçıvan üzərində partlayan dronların səsi də belə bir tarixi dönüşün xəbərçisi ola bilər.

Tehran daxilində görünməyən savaş: SEPAH, daxili qruplar və böyük təxribat ehtimalı

Naxçıvana dron hücumunun arxasında duran səbəbləri anlamaq üçün yalnız regionun geosiyasi mənzərəsinə baxmaq kifayət deyil. Bu hadisəni başa düşmək üçün İranın daxili siyasi mexanizminə baxmaq lazımdır. Çünki son illər İran artıq klassik mərkəzləşdirilmiş dövlət kimi deyil, müxtəlif güc mərkəzlərinin rəqabət apardığı mürəkkəb siyasi sistem kimi fəaliyyət göstərir.

Formal olaraq İranın ali siyasi rəhbəri dini lider institutudur. Lakin real hakimiyyət bir neçə paralel struktur arasında bölüşdürülür: dini rəhbərlik, hökumət, parlament, təhlükəsizlik aparatları və ən əsası SEPAH – İnqilab Keşikçiləri Korpusu.

SEPAH artıq sadəcə hərbi qurum deyil. Bu struktur İranın iqtisadiyyatının böyük hissəsinə, strateji sənaye sektorlarına, neft ticarətinə və regiondakı bütün hərbi əməliyyatlara nəzarət edən siyasi imperiyaya çevrilib. Onun daxilində isə müxtəlif ideoloji və siyasi qruplaşmalar mövcuddur. Məhz bu səbəbdən, bir çox analitiklər son hadisələri İran daxilindəki hakimiyyət mübarizəsinin nəticəsi kimi də qiymətləndirirlər.

Bu mübarizənin iki əsas xətti var.

Birinci xətt ideoloji radikallar və praqmatik dövlətçilər arasında gedir. Radikal qanad İranın regionda hərbi qarşıdurmaları genişləndirməklə öz ideoloji mövqelərini gücləndirməyə çalışır. Onlar üçün İranın təhlükəsizliyi yalnız ekspansiya və münaqişə yolu ilə təmin edilə bilər.

Praqmatik qanad isə, İranın iqtisadi və siyasi sabitliyinin qorunmasını əsas prioritet hesab edir. Bu qrup regionda geniş müharibənin İran dövlətinin mövcudluğunu təhlükə altına sala biləcəyini anlayır.

İkinci xətt isə daha mürəkkəb və təhlükəli mübarizədir. Bu, İran daxilində xarici təsirlərlə bağlı şübhələrin olduğu qruplaşmalar arasında gedən gizli qarşıdurmadır.

İran siyasi elitasında uzun illərdir belə bir inam mövcuddur ki, Qərb kəşfiyyat xidmətləri – xüsusilə ABŞ və İsrail – İranın təhlükəsizlik strukturlarına sızmağa çalışır. Son illərdə İranın nüvə proqramına qarşı həyata keçirilən sabotaj əməliyyatları, yüksək səviyyəli siyasi, hərbi və elmi şəxslərin müəmmalı şəkildə öldürülməsi bu şübhələri daha da gücləndirib.

İran daxilində bəzən belə bir paradoksal vəziyyət yaranır: müxtəlif güc mərkəzləri bir-birini xarici kəşfiyyatlara işləməkdə ittiham edir. Belə bir mühitdə hərbi qərarların koordinasiyası da zəifləyə bilər. Bu isə, bəzi regional hərbi əməliyyatların mərkəzi siyasi rəhbərliyin tam nəzarəti olmadan həyata keçirilməsi ehtimalını artırır.

Naxçıvana edilən dron hücumu da bu kontekstdə qiymətləndirilir. Çünki belə bir hücum İran üçün strateji baxımdan son dərəcə riskli addımdır. Azərbaycan və Türkiyə ilə eyni vaxtda qarşıdurmaya girmək İran üçün hərbi baxımdan demək olar ki, intihar deməkdir.

Türkiyə regionun ən güclü ordularından birinə malikdir. Azərbaycan isə son illərdə hərbi modernizasiya sahəsində böyük irəliləyiş əldə edib və Türkiyə ilə faktiki hərbi ittifaq qurub. Bu səbəbdən, İranın belə bir addımı şüurlu strateji qərar kimi görünmür. Məhz burada başqa ehtimal ortaya çıxır. Bəzi analitiklər hesab edir ki, regionda gərginliyin artması İran daxilindəki radikal qrupların maraqlarına uyğun ola bilər. Çünki müharibə şəraiti hakimiyyət daxilində mövqelərin yenidən bölüşdürülməsinə səbəb ola bilər. Tarixdə belə nümunələr çoxdur. Böhran və müharibə şəraiti bəzən daxili siyasi rəqibləri zəiflətmək üçün istifadə olunur.

Lakin hadisənin daha mürəkkəb versiyası da mövcuddur. Əgər İran daxilində bəzi qruplar xarici kəşfiyyatların təsiri altına düşübsə, regionda böyük müharibəyə səbəb ola biləcək təxribatların həyata keçirilməsi də mümkündür. Bu ssenaridə məqsəd İranı regional müharibəyə sürükləmək və nəticədə dövlətin daxili sistemini çökdürmək ola bilər. Bu ehtimal bir çoxlarına konspirativ görünə bilər. Lakin Yaxın Şərq siyasətində belə əməliyyatların tarixən mövcud olduğu da faktdır.

İranın öz tarixində də buna bənzər hadisələr baş verib. 1980-ci illərdə İran-İraq müharibəsi zamanı müxtəlif fraksiyalar arasında rəqabət dövlətin hərbi strategiyasına ciddi təsir göstərmişdi. Bu gün isə, vəziyyət daha mürəkkəbdir. Çünki İran eyni anda bir neçə cəbhədə təzyiq altındadır: ABŞ və İsrailin hərbi əməliyyatları, iqtisadi sanksiyalar, daxili sosial narazılıq və regional geosiyasi təcrid. Belə bir şəraitdə hər hansı radikal addım dövlətin sabitliyini daha da sarsıda bilər.

Bununla belə, Naxçıvana hücumun seçilmiş hədəfi də təsadüfi deyil. Naxçıvan yalnız Azərbaycanın bir bölgəsi deyil. Bu ərazi Türkiyə ilə birbaşa sərhədə malik strateji regiondur. Həm də gələcəkdə Türk dünyasını birləşdirə biləcək Zəngəzur dəhlizinin əsas qovşaqlarından biridir. Bu səbəbdən, Naxçıvana zərbə vurmaq yalnız hərbi deyil, həm də siyasi və psixoloji mesaj kimi qiymətləndirilir. Bu mesaj həm Bakıya, həm Ankaraya, həm də regionda formalaşan yeni geosiyasi layihələrə yönəlmiş ola bilər.

Lakin hadisənin ən mühüm tərəfi başqa bir reallığı göstərdi. Azərbaycan və Türkiyə arasında təhlükəsizlik ittifaqı artıq formal sənəd deyil. Bu ittifaq real geosiyasi faktora çevrilib. Naxçıvana hücumdan dərhal sonra Türkiyənin reaksiyası və beynəlxalq dəstəyin sürətlə formalaşması regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının yarandığını göstərdi. Bu isə, İran üçün strateji dilemma yaradır. Tehran bir tərəfdən regiondakı təsirini qorumaq istəyir, digər tərəfdən isə, Türkiyə və Azərbaycanla açıq müharibədən çəkinməyə məcburdur. Bu dilemmanın necə həll olunacağı isə, Yaxın Şərq və Cənubi Qafqazın gələcək siyasi xəritəsini müəyyən edə bilər.

Müharibə başlasa nə olar? Türkiyə–Azərbaycan faktoru və Güney Azərbaycanın taleyi

Bu müharibənin mərkəzində 40 milyondan çox türk əhalisinin yaşadığı Güney Azərbaycan faktoru dayanır. İranın demoqrafik strukturu çoxmillətli olsa da, ölkənin ən böyük etnik qrupu azərbaycanlılardır. Təbriz, Urmiya, Ərdəbil, Zəncan və digər bölgələrdə yaşayan milyonlarla azərbaycanlı tarixən mərkəzi hakimiyyətlə mürəkkəb münasibətlərə malik olub. Son onilliklərdə dil hüquqları, mədəni kimlik və iqtisadi bərabərsizlik məsələləri bu regionlarda ciddi narazılıqlar yaradıb. Bu səbəbdən, hər hansı böyük regional münaqişə zamanı Güney Azərbaycanın reaksiyası İran üçün strateji problemə çevrilə bilər.

Tarixdə belə hadisələr çox olub. Dövlətlər xarici müharibəyə girərkən daxili etnik və siyasi problemlər bəzən daha da kəskinləşir. Əgər Türkiyə və Azərbaycan orduları İran ərazisinə daxil olarsa, Tehran üçün ən böyük təhlükə məhz cəbhə xəttində deyil, ölkənin içində yarana bilər. Çünki belə bir vəziyyətdə Güney Azərbaycanda müxtəlif siyasi və milli hərəkatların aktivləşməsi ehtimalı artar. Bu ehtimalı İran hakimiyyəti də yaxşı anlayır.

Məhz buna görə, Tehran uzun illərdir Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərində xüsusi həssaslıq nümayiş etdirməyə çalışırdı. Lakin son hadisələr göstərir ki, region artıq əvvəlki sabitlik dövründə deyil. Yaxın Şərqdə gedən böyük müharibə, İranın daxili siyasi böhranı və qlobal güclərin geosiyasi rəqabəti regionu yeni mərhələyə aparır. Bu mərhələdə ən təhlükəli ssenari münaqişənin çoxsaylı aktorların iştirak etdiyi böyük regional müharibəyə çevrilməsidir. Belə bir müharibəyə başqa qüvvələr də cəlb oluna bilər.

Pakistan artıq Azərbaycan və Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq formatına malikdir. Pakistanın baş naziri tərəfindən Bakıya verilən dəstək mesajı bu əlaqələrin nə qədər ciddi olduğunu bir daha göstərdi. Pakistan dünyanın ən böyük ordularından birinə və nüvə silahına malik dövlətdir. Onun regiondakı münaqişələrdə siyasi və ya hərbi rol oynaması qlobal güclər balansını dəyişə bilər.

Digər tərəfdən, İran daxilində kürd faktorunun da aktivləşməsi ehtimalı mövcuddur.

ABŞ uzun illərdir Yaxın Şərqdə kürd qrupları ilə əməkdaşlıq edir. Suriyada və İraqda formalaşmış kürd hərbi strukturları artıq region siyasətinin mühüm aktorlarına çevrilib. Belə bir vəziyyətdə İran daxilində də müxtəlif etnik və siyasi hərəkatların aktivləşməsi mümkündür. Bu isə, İran üçün çoxcəbhəli böhran deməkdir.

Lakin bu ssenarinin reallaşması yalnız İran üçün deyil, Azərbaycan və Türkiyə üçün də ciddi risklər yaradar. Böyük regional müharibə iqtisadi əlaqələri, enerji marşrutlarını və beynəlxalq ticarəti ciddi şəkildə zədələyə bilər.

Xüsusilə enerji və logistika layihələri ilə bağlı strateji mövqedə olan Azərbaycan üçün belə bir müharibə həm də iqtisadi təhlükəsizlik məsələsinə çevrilə bilər. Məhz buna görə, Bakı və Ankara indiyədək son dərəcə ehtiyatlı siyasi xətt yürütməyə çalışıblar.

Prezident İlham Əliyevin açıqlamaları da bunu göstərir. Azərbaycan İran əleyhinə hərbi əməliyyatlarda iştirak etmədiyini və ərazisinin üçüncü dövlətlər tərəfindən istifadə edilməsinə icazə verməyəcəyini açıq şəkildə bəyan edib. Bu mövqe regionda münaqişənin genişlənməsinin qarşısını almağa yönəlmiş siyasətin göstəricisidir.

Lakin Naxçıvana hücum yeni reallıq yaratdı. Artıq regionun siyasi gündəmində belə bir sual açıq şəkildə səslənir: İran regionu böyük müharibəyə sürükləmək istəyirmi?

Bu sualın cavabı hələ tam aydın deyil. Lakin bir həqiqət artıq aydın görünür. Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərq tarixinin ən həssas geosiyasi mərhələlərindən birinə daxil olur.

Yeni geosiyasi xəritə: İranın taleyi və regionun gələcək ssenariləri

Son illər dünya siyasətində baş verən dəyişikliklər göstərir ki, beynəlxalq sistem sürətlə yeni güc balansına doğru hərəkət edir. ABŞ, Çin, Rusiya və regional güclər arasında rəqabət artıq yalnız iqtisadi və diplomatik sahədə deyil, həm də nəqliyyat dəhlizləri, enerji marşrutları və hərbi təsir zonaları üzərində gedir. Cənubi Qafqaz isə bu böyük geosiyasi oyunun mərkəzi meydanlarından birinə çevrilib. Bu regionda artıq üç böyük strateji layihə toqquşur.

Birincisi, Qərbin dəstəklədiyi enerji və logistika marşrutlarıdır. Bu layihələrin əsas məqsədi Avropanı Rusiya və İran tranzitindən mümkün qədər az asılı vəziyyətə salmaqdır.

İkincisi, Türkiyənin və Türk dünyasının təşəbbüsü ilə formalaşan yeni nəqliyyat və ticarət xəritəsidir. Bu xəritənin mərkəzində isə Orta Dəhliz və Zəngəzur marşrutu dayanır.

Üçüncüsü isə, İran və Rusiyanın regionda mövcud təsir balansını qorumaq cəhdləridir.

Məhz bu üç strateji xəttin kəsişmə nöqtəsi Cənubi Qafqazdır.

Bu kontekstdə Naxçıvanın əhəmiyyəti daha da aydın görünür. Naxçıvan potensial olaraq Asiya ilə Avropa arasında yeni logistika qovşağına çevrilə bilər. Zəngəzur dəhlizi layihəsi reallaşarsa, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa quru bağlantısı yaranacaq. Bu isə, Türk dünyasının geosiyasi inteqrasiyasını sürətləndirəcək və regionun iqtisadi xəritəsini dəyişəcək. İran isə, bu prosesi uzun müddətdir strateji təhlükə kimi qiymətləndirir.

Tehranın əsas narahatlığı yalnız iqtisadi deyil. Bu layihə həm də ideoloji və siyasi təsir balansını dəyişə bilər. Çünki Türkiyə və Azərbaycan arasında güclənən strateji əlaqələr regionda yeni siyasi blokun formalaşmasına gətirib çıxara bilər. Bu səbəbdən, İranın Naxçıvana hücumu həm də bu geosiyasi proseslərə yönəlmiş mesajdır.

Lakin hadisələrin inkişafı göstərir ki, Tehran bu məsələdə ciddi strateji dilemma ilə üz-üzədir.

Bir tərəfdən İran regiondakı təsirini qorumaq istəyir. Digər tərəfdən isə, ölkə daxili siyasi və iqtisadi böhranla üzləşib. Son illərdə İran iqtisadiyyatı sanksiyalar, valyuta böhranı və sosial narazılıq səbəbindən ciddi sarsıntı keçirir. Gənc nəsil arasında narazılıq artır, sosial etirazlar vaxtaşırı yenidən alovlanır. Bu şəraitdə böyük regional müharibə İran üçün son dərəcə riskli addım ola bilər.

Tarix göstərir ki, daxili sabitliyi zəif olan dövlətlər üçün xarici müharibə bəzən gözlənilməz nəticələr doğurur. Belə vəziyyətdə ən çox müzakirə olunan ssenarilərdən biri İranın siyasi sistemində köklü dəyişikliklərin baş verməsi ehtimalıdır.

ABŞ və İsrailin hazırkı strategiyası İranın hərbi infrastrukturu və raket imkanlarını zəiflətməkdir. Bu strategiyanın məqsədi birbaşa rejim dəyişikliyi deyil, İranın regional təsir imkanlarını minimuma endirmək ola bilər. Lakin belə bir proses uzunmüddətli perspektivdə İran daxilində siyasi transformasiyalara gətirib çıxara bilər. Əgər Tehran daxili böhranları idarə edə bilməsə, ölkədə müxtəlif regional və etnik hərəkatların güclənməsi ehtimalı da artar. Bu isə, İranın gələcək siyasi strukturunun necə olacağı ilə bağlı yeni suallar yaradır.

İranın gələcəkdə federativ və ya daha çox regional muxtariyyətlərə əsaslanan modelə keçə biləcəyini ehtimal edirlər. Digərləri isə, ölkənin parçalanma riskinin də istisna edilmədiyini qeyd edirlər. Lakin belə ssenarilər yalnız İran üçün deyil, bütün region üçün ciddi nəticələr doğura bilər. Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz artıq kifayət qədər mürəkkəb və həssas təhlükəsizlik sisteminə malikdir. Bu sistemdə baş verən hər hansı kəskin dəyişiklik domino effekti yarada bilər. Məhz buna görə region dövlətləri üçün ən mühüm məsələ sabitliyin qorunmasıdır.

Azərbaycanın son illərdə yürüdüyü siyasət də məhz bu məqsədə xidmət edir. Bakı bir tərəfdən regional layihələrin mərkəzində yer alır, digər tərəfdən isə, münaqişələrin genişlənməsinin qarşısını almağa çalışır. Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında dəfələrlə vurğulanan əsas prinsip də budur: Azərbaycan öz təhlükəsizliyini qorumağa hazırdır, lakin regionda sabitliyin pozulmasında maraqlı deyil.

Naxçıvana edilən hücum isə göstərdi ki, regionun təhlükəsizlik mühiti artıq köhnə qaydalarla idarə olunmur. Yeni geosiyasi reallıq formalaşır. Bu reallıqda Türk dünyasının siyasi və təhlükəsizlik əməkdaşlığı güclənir, Cənubi Qafqaz qlobal logistika xəritəsinin mühüm hissəsinə çevrilir və region dövlətləri getdikcə daha çox strateji məsuliyyət daşıyır. Bu prosesin nəticəsi nə olacaq – bunu zaman göstərəcək.

Lakin bir həqiqət artıq aydın görünür. Naxçıvan üzərində partlayan dronlar yalnız bir bölgəni deyil, bütün regionun gələcək siyasi taleyini sarsıdan hadisəyə çevrilə bilər.