Civə-təyyarələrin “səssiz qatili" : bir damcı metal necə göydə fəlakət yarada bilər?
Aviasiyada təhlükə həmişə partlayışla, alovla və ya qara tüstü ilə gəlmir. Bəzən təhlükə səssiz olur, gözə görünmür və heç bir xəbərdarlıq etmədən hərəkətə keçir. Civə məhz belə təhlükədir. O, nə səs salır, nə də dərhal iz buraxır, amma müasir təyyarələrin bədənini içdən-içə dağıtmaq gücünə malikdir. Elə buna görə də mütəxəssislər civəni təsadüfən “təyyarələrin səssiz qatili” adlandırmırlar.
Müasir təyyarələrin gövdəsi, qanadları və daşıyıcı elementləri əsasən alüminium ərintilərindən hazırlanır. Bu metal yüngüldür, möhkəmdir və normal şəraitdə illərlə xidmət göstərə bilir. Alüminiumu bu qədər davamlı edən əsas səbəb onun səthində öz-özünə yaranan görünməz qoruyucu qatdır. Həmin qat metalı korroziyadan qoruyur və struktur möhkəmliyini saxlayır. Lakin civə bu müdafiəni saniyələr içində sıradan çıxaran nadir maddələrdəndir.
Civə alüminiumla təmas anından etibarən onun qoruyucu qatını məhv edir və birbaşa metalın içinə yol açır. Xüsusilə cızıq, boya qopmuş sahələrdə, pərçim və birləşmə nöqtələrində bu proses daha sürətlə gedir. Civə alüminium atomları ilə birləşərək mexaniki baxımdan tamamilə yararsız bir quruluş yaradır. Metal artıq metal olmur- kövrək, ovulan, boz rəngli bir kütləyə çevrilir. Ən qorxulusu isə budur ki, bu zaman civə “yox olmur”.
Alüminium dağıldıqca civə azad olur və yenidən sağlam sahələrə hücum edir. Yəni bir damcı civə zəncirvari şəkildə bütün konstruksiyanı zəiflədə bilər.
Bu kimyəvi reaksiya səssizdir, amma son dərəcə dağıdıcıdır. Bir neçə saat ərzində alüminium təbəqədə dərin zəifləmə, bəzən isə tam deşilmə baş verə bilər. Əgər həmin hissə gərginlik altındadırsa- məsələn, qanadın daşıyıcı elementi və ya gövdənin yük daşıyan panelidirsə nəticə qəfil çatlama və ani qırılma ola bilər. Üstəlik, bu zədələnmə çox vaxt gözlə görünmür. Səth zahirən sağlam qala bilər, amma metalın içində struktur artıq çökmüş olur.
Məhz bu “gizli dağıntı” civəni bu qədər təhlükəli edir. Təyyarə uçuşa buraxıla, normal işləyə bilər, lakin kritik anda, təzyiq və yük artdıqda zəifləmiş hissə tab gətirməyə bilər. Bu cür hallarda bəzən zədələnmiş detalı təmir etmək mümkün olmur və bütün təyyarə istismardan çıxarılır. Yəni bir damcı civə milyonlarla dəyəri olan hava gəmisini yararsız hala sala bilər.
Civə təhlükəsi təkcə metal üçün deyil, insanlar üçün də realdır. Qapalı kabin və yük bölmələrində civə buxarları sürətlə yayıla bilir. Bu buxarlar pilotlar, texniki heyət və sərnişinlər üçün ciddi sağlamlıq riski yaradır. Civənin əllərə, alətlərə və səthlərə asanlıqla yapışması isə çirklənmənin daha geniş sahəyə yayılmasına səbəb olur. Bu da vəziyyəti nəzarətdən çıxara bilər.
Bütün bu səbəblərə görə civə aviasiyada ən sərt şəkildə qadağan edilən maddələrdən biridir. Təyyarələrdə civə tərkibli cihazlara, hətta klassik civəli termometrlərə belə yer yoxdur. Çünki bu metal nə qədər kiçik görünsə də, təsiri bir o qədər böyük və fəlakətli ola bilər. Civə partlamır, alovlanmır, panika yaratmır. O, səssizcə işləyir. Amma məhz bu səssizlik onun ən qorxulu silahıdır. Alüminiumu içdən dağıdan, möhkəm konstruksiyanı ovulan kütləyə çevirən və uçuş təhlükəsizliyini kökündən sarsıdan bu metal aviasiya üçün görünməyən, lakin ölümcül düşməndir. Elə buna görə də civə haqlı olaraq “təyyarələrin səssiz qatili” adlandırılır.
Fatimə Məmmədova
14:18 04.02.2026
Oxunuş sayı: 565
