Əbu-Dabi səfəri: sakit diplomatiyanın önəmli mesajı

Bəzən tarixdə elə səfərlər olur ki, onların əhəmiyyəti səsləndirilən bəyanatlarda deyil, zamanlamasında, məkanında və kontekstində gizlənir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin fevralın əvvəllərində Əbu-Dabiyə etdiyi səfər də məhz bu qəbildəndir. Bu, regionda gərginliyin artdığı, İran ətrafında hərbi ssenarilərin açıq şəkildə müzakirə olunduğu, ABŞ-nin faktiki olaraq “zərbə hazırlığı” ritorikasına keçdiyi bir mərhələdə baş verdi. Və məhz buna görə də bu səfər sadəcə diplomatik hadisə deyil, strateji mesajdır.

Əbu-Dabidə keçirilən “Sülh Qalxanı – 2026” birgə əməliyyat-taktiki hərbi təlimləri ilk baxışda klassik antiterror təlimi təsiri bağışlaya bilər. Amma diqqətlə baxdıqda, burada nümayiş etdirilən ssenarilər – yaşayış məntəqələrində iğtişaşların yatırılması, sabotajın qarşısının alınması, girovların azad edilməsi, dənizdə nəzarətin bərpası – təsadüfi seçilməyib. Bu, XXI əsrin asimmetrik müharibə reallıqlarıdır. Dövlətlər artıq bir-birinə tankla hücum etmir, daxildən destabilizasiya edir, terror, sabotaj, enerji və nəqliyyat xətlərinin hədəfə alınması üzərindən mübarizə aparır. Azərbaycan bu təlimlə açıq şəkildə göstərir ki, o, regionda baş verə biləcək xaotik ssenarilərə hazırdır.

Region niyə yenidən qızışır?

Bu sual bu gün təkcə Yaxın Şərqi yox, Cənubi Qafqazı, Orta Asiyanı və bütövlükdə Avrasiya təhlükəsizlik sistemini düşündürən əsas sualdır. Və bu sualın mərkəzində, istəsək də-istəməsək də, bir dövlət dayanır: İran.

İran artıq klassik mənada sabit dövlət deyil, amma hələ də dağılmış dövlət də deyil. Bu aralıq vəziyyət isə tarix boyu ən təhlükəli mərhələ olub. Çünki belə dövlətlər ya kəskin və idarəolunan transformasiyaya gedir, ya da idarəolunmayan şəkildə partlayaraq ətraf regionları da öz içinə çəkir. İran bu gün məhz bu kritik xəttin üzərində dayanıb.

Daxildə sosial narazılıqlar, iqtisadi çökmə, ideoloji legitimliyin aşınması, elita daxilində parçalanma; xaricdə isə sanksiyalar, hərbi təzyiq, regional münaqişələrdə aktiv iştirak – bütün bunlar İranı uzunmüddətli gərginlik rejiminə salıb. ABŞ-ın son aylarda İrana qarşı ritorikanı açıq şəkildə sərtləşdirməsi, “qırmızı xətlər” dilindən “əməliyyat ehtimalı” dilinə keçməsi artıq sadəcə diplomatik təzyiq deyil, psixoloji-hərbi hazırlıq mərhələsidir.

Bu proses paralel olaraq Körfəz ölkələrinin davranışlarında da özünü göstərir. BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı və digər regional oyunçular təhlükəsizlik arxitekturalarını yenidən qurur, hərbi uyğunluğu artırır, qeyri-klassik təhlükələrə – sabotaj, iğtişaş, terror, enerji infrastrukturlarına hücum ssenarilərinə hazırlaşırlar. İsrail isə artıq pərdəarxası oyunçu yox, açıq və sərt mövqe tutan aktora çevrilib. Yəni region status-kvo mərhələsini geridə qoyub.

Bu şəraitdə əsas sual budur: İranla bağlı mümkün ssenarilər reallaşarsa – istər hərbi zərbə, istər daxili destabilizasiya, istərsə də elita daxili qarşıdurma – bu proseslərin dalğası hara qədər yayılacaq?

Məhz bu nöqtədə Azərbaycan kimi dövlətlər üçün məsələ abstrakt geopolitika yox, birbaşa milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir. Çünki İran ətrafında baş verəcək hər hansı ciddi silkələnmə klassik dövlətlərarası müharibə formasında olmayacaq. Bu, daha çox sərhədlərdən sızma, qeyri-nəzarətli silahlı qruplar, ideoloji radikallaşma, nəqliyyat və enerji xətlərinə təhdid, daxili sabitliyi hədəfləyən asimmetrik təsirlər formasında özünü göstərəcək.

Belə bir vəziyyətdə əsas sual artıq “müharibə olacaqmı?” deyil. Əsas sual budur: gərginlik partlayarsa, biz hansı mövqedə olacağıq – hazırlıqsız müşahidəçi, yoxsa öncədən mövqeyini müəyyənləşdirmiş aktor?

Əbu-Dabi səfəri, məhz bu suala verilmiş cavabdır.

Bu səfər göstərir ki, Bakı regiondakı prosesləri kənardan seyr etmir. Azərbaycan başa düşür ki, İran mərkəzli proseslər təkcə İranın problemi deyil; bu, bütöv regionun təhlükəsizlik balansını dəyişdirən faktordur. Ona görə də Azərbaycan bu mərhələdə açıq eskalasiya ritorikasına qoşulmur, amma eyni zamanda sakit şəkildə təhlükəsizlik mövqelərini möhkəmləndirir.

Əbu-Dabidə keçirilən birgə hərbi təlimlər, məhz İran ssenarilərinin mümkün nəticələrinə hazırlıqdır: iğtişaşlar, terror təhlükəsi, dəniz və logistika xətlərinə nəzarət, daxili sabitliyə yönələn qeyri-klassik təhdidlər. Bu, bir dövlətin müharibə istədiyini yox, xaos istəmədiyini göstərir.

Yəni Əbu-Dabi səfəri müharibəyə çağırış deyil, müharibənin regiona daşınmasının qarşısını almaq üçün atılmış strateji addımdır. Bu, Azərbaycanın regional gərginlik fonunda seçdiyi mövqedir: nə avantürizm, nə də passivlik – önləyici təhlükəsizlik və balanslı güc siyasəti.

ABŞ İrana zərbə endirsə, Azərbaycan üçün real risklər nədir?

Bu sual ilk baxışda uzaq görünə bilər. Amma geopolitikada məsafə anlayışı artıq xəritə ilə ölçülmür. İranla bağlı hərbi və ya yarı-hərbi ssenari reallaşarsa, onun təsiri birbaşa sərhəddən keçməyə də bilər – təsir dalğa formasında yayılacaq.

Birinci risk təhlükəsizlik riskidir. İran daxilində mərkəzi hakimiyyət zəifləyərsə, bu boşluğu klassik ordu yox, qeyri-dövlət aktorları dolduracaq: silahlı qruplar, ideoloji şəbəkələr, radikal dini-siyasi strukturlar. Bu cür aktorlar üçün sərhəd anlayışı formal xarakter daşıyır. Onların əsas hədəfi dövlətlərarası müharibə yox, daxili sabitliyi sarsıtmaqdır. Azərbaycan kimi sabitlik üzərində inkişaf modelini quran dövlətlər üçün bu, ən həssas təhlükədir.

İkinci risk nəqliyyat və enerji xətləri ilə bağlıdır. İran mərkəzli eskalasiya təkcə İran ərazisini yox, Xəzər hövzəsini, Körfəz–Qara dəniz əlaqəsini, Orta Dəhlizi də təsir altına sala bilər. Azərbaycanın regional rolu artıq yalnız istehsalçı yox, tranzit və təhlükəsizlik təminatçısı roludur. Bu rolun zəifləməsi üçün bir neçə lokal destabilizasiya kifayətdir.

Üçüncü risk ideoloji təsirdir. İranın zəifləməsi o demək deyil ki, onun ideoloji təsir mexanizmləri dərhal yox olacaq. Əksinə, mərkəz zəiflədikcə periferiyada daha aqressiv ideoloji davranışlar ortaya çıxa bilər. Bu isə informasiya mühiti, dini diskurs və sosial şəbəkələr üzərindən aparılan səssiz mübarizə deməkdir.

Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan üçün İran ssenarisi “kənar münaqişə” deyil. Bu, dolayı, amma real təhlükələr paketidir. Məhz buna görə Bakı bu mərhələdə emosional bəyanatlar yox, praktik hazırlıq yolunu seçir.

İran zəifləyərsə, Cənubi Qafqazda hansı yeni xəritə yarana bilər?

İran uzun illər regionda paradoksal rol oynayıb: bir tərəfdən destabilizasiya mənbəyi, digər tərəfdən isə status-kvonun “dondurucu elementi” olub. Yəni İran zəif idi, amma hələ ayaqda idi. İndi isə sual fərqlidir: İran əvvəlki kimi bu rolu oynaya biləcəkmi?

Əgər İran daxildən ciddi şəkildə parçalanarsa və ya mərkəzi hakimiyyət regional proseslərə nəzarəti itirərsə, Cənubi Qafqazda üç proses paralel gedə bilər.

Birincisi, regional güclər daha açıq mövqe tutmağa başlayacaq. Türkiyənin rolunun artması, Körfəz ölkələrinin iqtisadi və təhlükəsizlik baxımından daha fəal olması, Rusiya və Qərbin regiona yanaşmasında korrektələr qaçılmazdır. Bu, boşluq dövrüdür və boşluqlar həmişə rəqabət doğurur.

İkincisi, Ermənistanın davranışı dəyişə bilər. İran faktoru zəiflədikcə Ermənistanın manevr imkanları daralır və bu ölkə daha açıq şəkildə Qərb–Rusiya oxları arasında seçimə məcbur qalır. Bu isə Cənubi Qafqazdakı balansları yenidən qurur.

Üçüncüsü, Azərbaycan üçün həm risk, həm də fürsət pəncərəsi açılır. Risk ondan ibarətdir ki, qeyri-sabitlik yayılır. Fürsət isə ondan ibarətdir ki, sabit və proqnozlaşdırılan aktor kimi Azərbaycanın dəyəri yüksəlir. Məhz bu nöqtədə Bakı yalnız hərbi yox, diplomatik və iqtisadi gücünü də düzgün balanslamalıdır.

BƏƏ ilə əməkdaşlıq niyə məhz indi dərinləşir?

Əbu-Dabi təsadüfi seçim deyil. BƏƏ bu gün regionda emosional yox, hesablanmış təhlükəsizlik siyasəti aparan nadir aktorlardandır. Onlar yaxşı anlayırlar ki, qarşıdakı mərhələnin əsas təhlükəsi klassik müharibə yox, qeyri-klassik destabilizasiyadır.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri bu gün sadəcə varlı neft dövləti deyil. O, Yaxın Şərqin ən praqmatik, ən çevik və ən balanslı oyunçularından biridir. ABŞ-la strateji əlaqələri var, İsraillə açıq əməkdaşlıq edir, İranla isə münasibətləri qapıları tam bağlamadan saxlayır. Yəni BƏƏ bölgədə geosiyasi körpü dövlətdir.

Azərbaycanın BƏƏ ilə hərbi, enerji və siyasi əməkdaşlığı dərinləşdirməsi bir şeyi göstərir: Bakı regional təhlükəsizlik məsələlərində tək mərkəzə bağlı qalmaq istəmir. Bu, çoxvektorlu siyasətin yeni mərhələsidir. Əgər dünən bu siyasət daha çox enerji və diplomatiya üzərindən qurulurdusa, bu gün təhlükəsizlik və hərbi uyğunluq üzərindən də qurulur.

Azərbaycanla BƏƏ arasında keçirilən birgə təlimlərin ssenarilərinə diqqət yetirəndə bu açıq görünür: terrorçu qruplar, sabotaj, yaşayış məntəqələrində iğtişaşlar, dəniz mühitində nəzarət, girovların azad edilməsi. Bunlar dövlətlərarası müharibə yox, post-münaqişə xaos ssenariləridir.

Yəni Bakı və Əbu-Dabi eyni şeyi anlayır: əsas təhlükə tankların toqquşması yox, sabitliyin içəridən sarsıdılmasıdır. Bu baxımdan əməkdaşlıq təkcə hərbi deyil, təhlükəsizlik fəlsəfəsinin uyğunluğudur.

Əbu-Dabi mesajı kimədir?

Bu səfərin əsas mesajı nə ABŞ-a meydan oxumaqdır, nə də İrana qarşı açıq cəbhə almaq. Mesaj daha incədir və daha güclüdür:

Azərbaycan deyir ki, regionda baş verənləri anlayır, ssenariləri oxuyur və qabaqlayıcı mövqe tutur.

Bu, kiçik dövlət refleksi deyil, orta güc davranışıdır. Yəni Bakı nə emosional reaksiya verir, nə də hadisələrin arxasınca sürünür. Əksinə, gərginlik başlamadan əvvəl öz təhlükəsizlik çevrəsini möhkəmləndirir.

Əbu-Dabi səfəri göstərir ki, Azərbaycan üçün əsas prioritet müharibə yox, müharibənin regiona daşınmasının qarşısını almaqdır. Bu isə yalnız güclü ordu ilə yox, doğru tərəfdaşlar və düzgün zamanlama ilə mümkündür.

Səfər çərçivəsində “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə bağlı imzalanan sənəd təsadüfi deyil. Təhlükəsizlik olmadan enerji yoxdur, enerji olmadan isə strateji müstəqillik mümkün deyil. BƏƏ-nin Azərbaycan enerji sektoruna daxil olması o deməkdir ki, Bakı artıq qlobal enerji kapitalını öz təhlükəsizlik konsepsiyasına bağlayır. Bu, çox incə, amma son dərəcə güclü gedişdir.

Prezident İlham Əliyevin Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı ilə təltif olunması və Əbu-Dabidə dini-humanitar liderlərlə keçirdiyi görüşlər, bu səfərin yalnız hərbi və ya enerji gündəmi ilə izah edilə bilməyəcəyini açıq şəkildə göstərir. Burada daha dərin, daha səssiz, amma uzunmüddətli təsir gücünə malik bir xətt var: mədəni-sivilizasion legitimlik quruculuğu.

Müasir geosiyasətdə güc artıq təkcə silahın sayı və enerji resurslarının həcmi ilə ölçülmür. Xüsusilə Yaxın Şərq–Qafqaz–Mərkəzi Asiya xəttində yeni mərhələnin əsas mübarizəsi kim haqlıdır, kim legitimdir, kim sülhü təmsil edir sualı üzərindən gedir. Radikalizm məhz bu boşluqlardan qidalanır: mənəvi legitimliyin aşındığı, dini və mədəni diskursun radikalların inhisarına buraxıldığı məkanlarda.

Azərbaycan bu riski erkən oxuyan dövlətlərdəndir. Bakı anlayır ki, İran ətrafında mümkün ssenarilər təkcə hərbi-siyasi parçalanma yaratmaya bilər; bu proses eyni zamanda ideoloji vakuum yarada bilər. Teokratik modelin zəifləməsi avtomatik olaraq sekulyar sabitlik demək deyil. Əksinə, boşluq radikal qruplar, siyasi-dini avantüristlər və qeyri-dövlət aktorları tərəfindən doldurula bilər.

Əslində Bakı burada çox incə bir mesaj verir: Radikalizmə qarşı cavab yalnız təhlükəsizlik əməliyyatları deyil; alternativ mənəvi nümunədir.

Bu, klassik “yumşaq güc” anlayışından daha dərin bir mərhələdir. Bu, sivilizasion təhlükəsizlikdir. Yəni gələcək böhranların qarşısını tanklarla yox, legitim dəyərlərlə almaq cəhdi.

Regionda gərginliyin artdığı, İran mərkəzli ideoloji təsirlərin dalğalandığı bir vaxtda Azərbaycanın bu xətti gücləndirməsi təsadüfi deyil. Bakı başa düşür ki, sabah sərhədləri qorumaq üçün təkcə ordu yox, daxili ideoloji immunitet də lazımdır. Radikalizm silahla yox, mənəvi alternativlə zəiflədilir.

Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı məhz bu kontekstdə oxunmalıdır. Bu mükafat Azərbaycanın regional güc iddiasını yox, regional sabitlik missiyasını legitimləşdirir. Bu, Bakı üçün təkcə nüfuz deyil, təhlükəsizlik investisiyasıdır. Beləliklə, Əbu-Dabi səfərinin humanitar ölçüsü hərbi təlimlərin kölgəsində qalmamalıdır. Əksinə, bu iki xətt bir-birini tamamlayır: – sərt güc xaosu önləmək üçündür, yumşaq güc isə xaosun ideoloji mənbəyini qurudur. Azərbaycan bu mərhələdə hər ikisini eyni anda işlədən nadir regional aktorlardan biridir. Bu isə onu sadəcə iştirakçı yox, prosesləri oxuyan və yönləndirən dövlət mövqeyinə yaxınlaşdırır.

Əslində bu humanitar-sivilizasion xəttin əsl dəyəri İran sonrası ehtimallar fonunda daha aydın görünür. Çünki regionu silkələyən əsas risk təkcə dövlətlərin zəifləməsi deyil, mənəvi və ideoloji mərkəzin çökməsidir.

İran indiyə qədər özünü yalnız siyasi yox, eyni zamanda dini-mənəvi mərkəz kimi təqdim edirdi. Teokratik sistemin legitimliyi zəiflədikcə bu iddia da dağılır. Amma bu dağılma avtomatik olaraq sükunət yaratmır. Əksinə, sual ortaya çıxır: “Bu boşluğu kim dolduracaq?”

Tarix göstərir ki, belə məqamlarda boşluqları ya radikal dini şəbəkələr, ya da zorakı ideoloji qruplar doldurur. Əfqanıstan, İraq, Suriya nümunələri bunu açıq sübut edir. Dövlət çökürsə, amma yerinə sağlam ideoloji çərçivə qurulmazsa, region uzun illər nəzarətsiz radikallaşma mərhələsinə girir.

Azərbaycan məhz bu təhlükəni öncədən oxuyur.

Bakı başa düşür ki, İran zəifləyərsə və ya post-teokratik mərhələyə keçərsə, regionda “kim İslam adından danışacaq?” sualı ortaya çıxacaq. Və bu sualın cavabı radikalların əlində qalarsa, bu, təkcə İran üçün yox, bütün qonşular üçün təhlükədir.

Bu nöqtədə Azərbaycanın oynadığı rol çox incədir. Bakı özünü alternativ dini lider kimi təqdim etmir. Amma o, göstərir ki, İslam dünyasında radikal olmayan, dövləti dağıtmayan, zorakılığı legitimləşdirməyən bir model mümkündür. Bu modelin əsas xüsusiyyəti ideoloji təzyiq yox, yaşanmış təcrübədir.

Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı bu baxımdan sadəcə bir mükafat deyil. Bu, Azərbaycanın mötədil sivilizasion mövqeyinin beynəlxalq təsdiqidir. Bu təsdiq gələcək böhran ssenarilərində çox mühüm rol oynaya bilər. Çünki böhran zamanı təkcə silaha yox, sözün legitimliyinə də ehtiyac olur.

Radikalizm həmişə özünü “ədalət”, “müqavimət”, “dini borc” dili ilə təqdim edir. Ona qarşı mübarizə yalnız polis və ordu ilə aparıla bilməz. Ona qarşı mübarizə alternativ mənəvi dil tələb edir. Azərbaycan bu dili qurur.

Beləliklə, Əbu-Dabi səfərinin humanitar ölçüsü əslində gələcək böhranlara qarşı səssiz sığortadır. Bu, bugünkü gündəlik xəbərlərin içində itə bilər, amma sabah region silkələnəndə məhz bu cür sivilizasion mövqelər dövlətlərin ayaqda qalmasına kömək edir. Azərbaycan bu mərhələdə təkcə öz sərhədlərini yox, öz mənəvi mövqeyini də möhkəmləndirir. Bu isə onu regionda sadəcə güclü yox, etibarlı aktora çevirir.