Azərbaycan musiqisi omanlı dinləyici üçün doğmadır - MÜSAHİBƏ

Dünyamızda mədəniyyət artıq təkcə bir xalqın daxili dəyəri deyil, onun beynəlxalq arenadakı kimliyinin əsas göstəricilərindən biridir. Bu mənada Azərbaycan mədəniyyətinin, xüsusilə də musiqisinin xaricdə tanınması və təbliği mühüm strateji əhəmiyyət daşıyır. Zəngin tarixi köklərə söykənən Azərbaycan musiqisi - muğamdan klassik bəstəkarlıq məktəbinə, xalq musiqisindən müasir janrlara qədər - milli yaddaşın səsi, xalqın ruhunun ifadəsidir. Bu mədəni irsin dünya miqyasında tanıdılmasında diaspor fəaliyyəti mühüm rol oynayır. Müxtəlif ölkələrdə yaşayan azərbaycanlılar təkcə milli kimliyi qoruyub saxlamaqla kifayətlənmir, eyni zamanda Azərbaycan mədəniyyətini yaşadıqları cəmiyyətlərə təqdim edən canlı körpülərə çevrilirlər. Konsertlər, musiqi festivalları, mədəni gecələr, elmi simpoziumlar və beynəlxalq layihələr vasitəsilə Azərbaycan musiqisi fərqli mədəniyyətlərin diqqət mərkəzinə gətirilir.

Crossmedia.az xəbər verir ki, musiqimizi xaricdə tanıdan azərbaycanlılarımızdan biri də Vüsalə Yusifdir. Vüsalə xanım Omanda yaşayan sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru (2016), pianoçu və pedaqoqdur. O, Bakı Musiqi Akademiyasının fortepiano ixtisası üzrə məzunu (1997–2003), London Music Academy-nin solo piano ifaçılığı üzrə LRSM ve FRSM lisenziyasının sahibidir (2012). Respublika və beynəlxalq müsabiqələrin laureatı olan Vüsalə xanım Yaponiya, Sinqapur, Almaniya, Böyük Britaniya (Kembric), Türkiyə, Tailand, Oman və Rusiya da daxil olmaqla bir sıra ölkələrdə solo konsertlərlə, eləcə də beynəlxalq konfranslarda gənc alim-tədqiqatçı kimi Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığına həsr olunmuş təqdimatlarla çıxış etmişdir. Eyni zamanda Vüsalə xanım 2019-cu ildə hazırladığı layihə əsasında Azərbaycan bəstəkarlarının fortepiano əsərlərini tədris proqramına daxil etmişdir. Bu repertuar Omanlı tələbələr tərəfindən böyük maraq və rəğbətlə qarşılanmışdır. Hazırda Dövlət Orkestrinin nəzdində fəaliyyət göstərən kollecdə fortepiano və musiqi nəzəriyyəsi fənlərini tədris edir. Fəaliyyəti barədə Vüsalə xanıma bəzi suallar ünvanlanladıq. Həmin suallar əsasında hazırladığımız müsahibəni sizlərə təqdim edirik.

-Fortepiano ifaçılığı ilə sənətşünaslıq elmini bir arada aparmaq sizə nə qazandırdı? Hansı biri digərini tamamladı?

-2011-ci ildə Sultan Qaabos Universitetindən iş dəvəti aldığım vaxtda Bakı Musiqi Akademiyasının doktoranturasına qəbul olundum. Bu mərhələ mənə sənətşünaslıq elmi baxımından çox şey qazandırdı. Çünki fortepiano ifaçılığı əsasən konsert fəaliyyəti, müxtəlif əsərlərin ifası və pedaqoji işlərlə məhdudlaşır. Sənətşünaslıq isə daha geniş anlayışdır. Mən Sultan Qaabos Universitetində müəllim kimi fəaliyyətə başlayanda, hələ fortepiano şöbəsinin rəhbəri olmamışdan əvvəl universitet tərəfindən müxtəlif elmi konfranslara dəvət olunurdum. Daha dəqiq desəm, xarici ölkələrdə keçirilən konfranslara müraciət edirdik. Əgər məqaləmiz qəbul olunurdusa, Sultan Qaabos Universiteti bütün xərcləri qarşılayırdı və biz müxtəlif ölkələrdə keçirilən elmi tədbirlərdə iştirak edirdik. Hətta mənim üçün çox əhəmiyyətli olan Kembric Universitetinin Sosial Elmlər Kollecində keçirilən konfransda Qara Qarayevin yaradıcılığı haqqında məruzə ilə çıxış etmişəm. Azərbaycanı təmsil etmək mənim üçün böyük qürurdur. Bu günə qədər orada çıxış edən ilk və yeganə azərbaycanlı olmuşam. Sənətşünaslıq elmi mənim üçün yeni və daha geniş yollar açdı. Hazırda da elmi fəaliyyətimi davam etdirir, müxtəlif mövzular üzərində araşdırmalar aparır və beynəlxalq konfranslarda iştirak etməyə çalışıram.

-LRSM kimi yüksək beynəlxalq lisenziyanı qazanmaq yolunda ən çətin mərhələ nə idi?

-LRSM və ABRSM adlı çox nüfuzlu beynəlxalq musiqi platformaları mövcuddur. Bu qurumların dünyanın bir çox ölkəsində, o cümlədən Omanının Maskat şəhərində də şöbələri var. Onların hamısı vahid şəbəkə şəklində fəaliyyət göstərir və London Royal Music Academy ilə birbaşa əlaqəlidir.Mən Omana, Maskat şəhərinə gəldiyim zaman Bakı Musiqi Akademiyasını artıq bitirmişdim. Təhsilimi Avropa–Bakı İxtisas Proqramı çərçivəsində almışdım. Avropadakı musiqi təhsili sistemi, xüsusilə fortepiano və ümumilikdə nəzəri biliklər mənim üçün həmişə çox maraqlı olub. Daha sonra belə bir imkanın olduğunu eşitdim ki, həmin akademiyaya müraciət etmək olar. Qeyd etdiyim kimi, məndə LRSM vardı və bundan əlavə FRSM dərəcəsi də mövcuddur. FRSM artıq magistr səviyyəsinə bərabər tutulur. Mən bu proqramlara onlayn qaydada müraciət etdim və imtahanda iştirak etmək istədiyimi bildirdim. Mənə tələblər göndərildi və 55 dəqiqəlik bir proqram ifa etdim. Bu hissə mənim üçün çətin deyildi, əksinə çox maraqlı idi. Çətinlik daha çox başqa bir məqamla bağlı idi. Həmin dövr 2012-ci il idi, mən isə 2011-ci ildə Omana gəlmişdim. İngilis dilində gündəlik səviyyədə danışa bilirdim, lakin LRSM imtahanlarının tərkibində “Viva Voce” adlanan xüsusi bir şifahi imtahan da var idi. Bu imtahanda müəllim istənilən sualı verə bilərdi və bu suallar yalnız musiqi ilə məhdudlaşmırdı. Heykəltəraşlıq, rəssamlıq, təsviri incəsənət və ümumiyyətlə incəsənətin müxtəlif sahələri ilə bağlı suallar verilə bilərdi və onlara ingilis dilində cavab vermək tələb olunurdu. Məhz bu hissə mənim üçün ən çətin mərhələ idi. Buna baxmayaraq, çox ciddi hazırlaşmışdım. Yadımdadır ki, xüsusilə ingilis dilində həddindən artıq çox ədəbiyyat oxumuşdum. İmtahanın qalan hissələri isə normal keçmişdi: 55 dəqiqəlik proqramı ifa etdim, üzdən oxuma bacarığımız yoxlanıldı – çox çətin bir müasir bəstəkarın əsəri idi. Bundan əlavə, 4000 sözlük dissertasiya yazmışdıq. Mən dissertasiyanı əvvəlcə ana dilimdə yazıb, daha sonra tərcümə edərək təqdim etmişdim. Amma Viva Voce imtahanı canlı şəkildə olduğu üçün, orada suallara anında cavab vermək lazım idi. İmtahan prosesi çox maraqlı idi. Üç professor Muscat şəhərinə gəlmişdi və imtahanlar burada keçirilirdi. Həmin professorlar London Royal Music Academy-nin müəllimləri idi. O dövrdə – 2012-ci ildə – pandemiya anlayışı yox idi və onlayn imtahan sistemi tətbiq olunmurdu. Yəni professorlar şəxsən özləri gəlib imtahan götürürdülər. Nəticədə dörd imtahanın hamısından keçərək ümumilikdə 97 bal topladım və diplomumu əldə etdim. Bu mənim üçün çox böyük bir şərəf və sevinc idi. Avropa diplomuna sahib olmaq mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Baxmayaraq ki, bəzən mənə sual verirlər: “LRSM sizə doğrudan da lazım idimi?” Mən bu suala həmişə “bəli” cavabını verirəm. Çünki bu, mənim üçün sadəcə bir diplom deyil, həm də böyük bir təcrübə və yeni biliklər qazandığım bir mərhələ idi.

-Azərbaycan diasporası xaricdə milli mədəniyyətimizin tanıdılmasında hansı vasitələrdən daha effektiv istifadə edir?

-Mən bir qədər uzaq keçmişə qayıtmaq istəyirəm. 1994-cü il idi, mənim 16 yaşım var idi. Bakıda, Elmlər Akademiyasının binasında bir qurultay keçirilirdi — Yeni Azərbaycan Partiyasının qurultayı. Yaşım rəsmi iştirak üçün uyğun olmasa da, bu tədbir mənim üçün son dərəcə maraqlı idi. Valideynlərimlə birlikdə oraya getmiş və qurultayda iştirak etmişdim. Həmin gün Ulu Öndər Heydər Əliyevin çıxışı oxundu, video görüntülər nümayiş etdirildi. Yadımdadır ki, çıxışda Azərbaycan mədəniyyətinin ölkə hüdudlarından kənarda tanıdılması üçün ciddi işlər görülməsinin vacibliyi xüsusi vurğulanırdı. Bu, 1994-cü il idi - mən cəmi 16 yaşında idim. Amma həmin fikir mənim yaddaşımın bir küncündə həmişə qaldı. Sonralar kollec təhsilimi başa vurdum, ümumilikdə bütün təhsil mərhələlərindən keçdim və 2011-ci ildə artıq bu mövzu üzərində daha dərindən düşünməyə başladım. Mənə görə, mədəniyyət - xüsusilə musiqi - üzdə olan, birbaşa insanın yaddaşına hopan bir sənət növüdür. Ona görə də musiqi vasitəsilə tanıtım daha tez baş tutur və daha qalıcı olur. Düşünürəm ki, Azərbaycan diasporu xaricdə mədəniyyətimizi tanıtmaq üçün ən effektiv vasitələrdən biri kimi məhz musiqidən istifadə etməlidir. Məsələn, mən fortepiano şöbəsinin müdiri olduğum dövrdə Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərini rəsmi şəkildə tədris proqramına daxil etdim. Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Üzeyir Hacıbəyli və Fikrət Əmirovun əsərləri bu proqramın əsas hissəsinə çevrildi. Bununla yanaşı, Fikrət Əmirovun uşaq albomunu ingilis dilində yenidən nəşr etdirdim. Albomdakı əsərlərin adları ingilis dilinə uyğunlaşdırıldı, bəstəkar haqqında qısa məlumat əlavə olundu və kitab çoxaldılaraq müəllimlərə və kitabxanalara təqdim edildi. Bu cür işlər qalıcıdır. Konsertlər əlbəttə ki, çox vacibdir, amma onlar bitdikdən sonra zamanla unudula bilər. Halbuki məqalələr, beynəlxalq konfranslarda iştirak, tədris proqramlarına daxil edilən əsərlər tarixdə qalır. Bunlar mədəni yaddaşa yazılan işlərdir. Eyni yanaşmanı təsviri sənət sahəsində də görmək mümkündür. Məsələn, Avropa rəsm qalereyalarında Azərbaycan rəssamlarının əsərlərinin müvəqqəti deyil, daimi ekspozisiyada yer alması çox önəmlidir. Eləcə də Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərinin simfonik orkestr repertuarlarında, kitabxanalarda daimi mövcudluğu böyük əhəmiyyət daşıyır. Məncə, diaspor fəaliyyətində əsas məqsəd məhz bu cür qalıcı və davamlı layihələrə üstünlük vermək olmalıdır. Çünki mədəniyyət anlıq təsir yox, uzunömürlü iz buraxmalıdır.

-Uzun illər Maskatda fəaliyyət göstərən bir mütəxəssis kimi, Oman cəmiyyətində Azərbaycan musiqisi və ümumilikdə Azərbaycan mədəniyyətinə marağı necə xarakterizə edərdiniz?

-Bilirsiniz, bura Şərqdir. Ümumiyyətlə, Şərq musiqisinin təməlində muğam dayanır. Bu baxımdan Azərbaycan musiqisi Oman dinləyicisinə çox yad deyil. Doğrudur, Oman xalq musiqisi əsasən Afrika musiqisinin təsiri altındadır. Xüsusilə zərb alətlərinin ritmlərində bu təsir aydın hiss olunur və ritmik quruluş bir qədər fərqlidir. Amma ümumi mənzərəyə baxanda Azərbaycan musiqisi omanlı dinləyicilərə çox doğma gəlir. Çünki biz bilirik ki, klassik muğamın ilk professional, səhnə təqdimatı məhz Azərbaycan vasitəsilə dünyaya tanıdılıb. 1906-cı ildən etibarən muğam artıq yalnız xalq mühiti ilə məhdudlaşmayıb, klassik forma alaraq dünyaya açılıb. Bu zəmin üzərində yaranan əsərlər - sonatalar, prelüdlər, instrumental kompozisiyalar - hamısı xalq musiqisindən, muğamdan bəhrələnir. Sadə dillə desək, Azərbaycan musiqisi ürəyə yaxın, cana yaxın bir musiqidir. Ona görə də burada çox böyük maraqla qarşılanır. Mən Sultan Qaboos Universitetində çalışdığım dövrdə tələbələrimin tədris proqramına Azərbaycan musiqisini daxil edəndə, onlar bu əsərləri hər zaman böyük həvəslə ifa edirdilər. Eyni marağı hazırda çalışdığım Dövlət Orkestrində də müşahidə edirəm. Orada təhsil alan omanlı tələbələrə Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərini təqdim edəndə, bu musiqini böyük maraq və sevgi ilə qəbul edirlər. Yaxın zamanlarda Arif Məlikovun “Komdenin göz yaşları” əsərini klarnet üçün işlədik. Omanlı klarnet ifaçısı bu əsəri çox yüksək səviyyədə təqdim etdi. Hazırda Dövlət səviyyəsində keçiriləcək konsertə hazırlaşırıq və ayın 8-də bu əsərin səslənməsi nəzərdə tutulur. Bu da onu göstərir ki, Azərbaycan musiqisi coğrafiya tanımır - harada ürək varsa, yolunu tapır.

-Bu yaxınlarda Leyla Əliyeva paytaxt Maskat şəhərində səfərdə olub. Leyla Əliyevanın Maskat şəhərinə səfərini Azərbaycan-Oman mədəni münasibətləri kontekstində necə qiymətləndirirsiniz?

-Leyla xanım ümumiyyətlə sənətə çox böyük dəyər verən bir insandır. Bunu hamımız bilirik. O, həm də özünün çox gözəl şeirləri ilə bizi hər zaman sevindirir.Mən onun yaradıcılığını, xüsusilə də şeirlərini çox bəyənir və sevirəm. Onun şeirləri dərin fəlsəfi məna kəsb edir. Eyni zamanda düşünürəm ki, bu səfər Azərbaycan–Oman mədəni münasibətlərinə ciddi töhfələr verəcək. Gələcəkdə bir çox birgə layihələrin həyata keçiriləcəyinə inanıram. Bu isə məni çox sevindirir və qürurlandırır.

-Yaponiya, Almaniya, Böyük Britaniya və Yaxın Şərq ölkələrində çıxış edərkən Azərbaycan musiqisinə maraq hansı formada özünü göstərirdi? Azərbaycan bəstəkarlarının fortepiano əsərləri necə qəbul olunurdu?

-Yaponiya, Almaniya və Böyük Britaniyanın müxtəlif şəhərlərində keçirilən tədbirlərdə Azərbaycan mədəniyyəti böyük maraqla qarşılanırdı. Mən ümumiyyətlə konfranslara gedərkən özümlə çoxlu materiallar aparıram. Əgər orijinal kitab nüsxələri varsa, bu, əlbəttə ki, daha yaxşıdır. Olmadıqda isə mən özüm surətlər çıxarıram və Qara Qarayevin, Fikrət Əmirovun, Üzeyir Hacıbəylinin əsərlərini özümlə apararaq onları hədiyyə edirəm. Çünki adətən konfranslarda professorlar və dosentlər toplaşır və bir-birilərinə öz ölkələrinə aid simvolik hədiyyələr təqdim edirlər. Bu, kiçik bir kitab da ola bilər, not materialı da. Mən isə Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərini orada iştirak edən pianoçulara və digər musiqi ifaçılarına təqdim edirdim və bunun qarşılığında çox gözəl geri dönüşlər alırdım. Məsələn, Qara Qarayev haqqında Kembric Universitetinin Sosial Elmlər Kollecində çıxış edəndə bu mövzu böyük marağa səbəb olmuşdu. Daha sonra mənə çoxlu suallar ünvanlandı və əlavə ədəbiyyat istəndi. Mən çox istərdim ki, Azərbaycan bəstəkarları haqqında məlumat almaq istəyən xarici mütəxəssislər heç bir dil baryeri ilə qarşılaşmasınlar. Bütün materialların ingilis dilinə tərcümə olunması və kitabxanaların PDF formatında əlçatan olması çox vacibdir. Açıq desəm, bu sahədə müəyyən boşluqların olduğunu düşünürəm. Bunu xaricdə yaşayan bir musiqiçi kimi deyirəm. Eyni zamanda, qeyd etdiyim kimi, beynəlxalq məktəb proqramlarında bəzi xüsusi dərsliklər var və həmin kitablar bir cox Avropa ve umumilikde dunya bestekarlarinin eserleri daxil edilir. Mən istərdim ki, bu siyahılara Azərbaycan bəstəkarları da daxil edilsin. Bu istiqamətdə Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə müəyyən işlər aparıram və ümid edirəm ki, bu təşəbbüs uğurla nəticələnəcək.

-Sultan Qaboos Universitetində fortepiano şöbəsinə rəhbərlik etmək sizə hansı yeni baxış bucaqları qazandırdı?

-Ümumiyyətlə, hər hansı bir şöbəyə rəhbərlik etmək çox məsuliyyətli, çətin və eyni zamanda son dərəcə şərəfli bir missiyadır. Xüsusilə də xarici ölkədə, əcnəbi mühitdə bir müəllim kimi bu vəzifəni icra etmək məsuliyyəti daha da artırır. Mən orada yalnız Vüsalə Yusif kimi deyil, hər zaman Azərbaycan adından çalışmışam. Gördüyüm bütün işlərin - istər tədris prosesində, istər orkestr fəaliyyətində - arxasında bu düşüncə dayanıb. Mənim üçün hər zaman dövlətimin adı öz adımdan öndə gəlib. Həmin dövrdə şöbəmizin və fakültəmizin akkreditasiyadan keçməsi vacib idi və bu məqsədlə tamamilə yeni bir tədris proqramı hazırladıq. Ən böyük qazancım da məhz bu oldu: proqramın sıfırdan qurulması və bütün məsuliyyətin birbaşa mənim üzərimdə olması. Bu proses ərzində müxtəlif beynəlxalq təcrübələr əldə etdim, treninqlərə və ixtisasartırma kurslarına göndərildim. Nəticədə isə həqiqətən unikal bir proqram ortaya qoyuldu. Hazırda da həmin proqram əsasında mənim keçmiş həmkarlarım fəaliyyətlərini davam etdirirlər. Bu, çox maraqlı və yaradıcılıq dolu bir proses idi - təxminən iki-üç il ərzində tam formalaşan bir yol.

-Azərbaycan fortepiano məktəbinin gələcəyini necə görürsünüz?

-Mən gələcəyə çox nikbin baxıram. Bu gün xaricdə fortepiano, skripka və digər alətlər üzrə təhsil alan çox sayda gənclərimiz var. İnanıram ki, onlar geri dönərək Azərbaycan mədəniyyətinə böyük töhfələr verəcəklər. Hazırda ölkə rəhbərliyi tərəfindən mədəniyyətimizə və musiqimizin inkişafına göstərilən diqqəti xüsusi vurğulamaq istərdim. Prezident İlham Əliyevin bu sahəyə olan qayğısı, Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın Azərbaycan muğamının UNESCO-nun Mədəni İrs Siyahısına daxil edilməsi istiqamətində gördüyü monumental işlər mədəni irsimizin qorunması baxımından son dərəcə əhəmiyyətlidir. Xaricdən baxdıqda bu addımlar daha aydın görünür və musiqimizin, mədəniyyətimizin bizə məxsusluğunu sübut edən çox vacib faktorlardır.

Orkestr fəaliyyətimə də toxunmaq istərdim. Son iki ildir ki, dövlət orkestrində çalışıram. Çox uğurlu layihələrimiz və konsertlərimiz olur və bu çərçivədə Azərbaycanı təmsil etmək mənə böyük qürur verir. Gələcək layihələrdə Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərinin orkestr repertuarında daha geniş yer alması üçün əlimdən gələni əsirgəməyəcəyəm.

Sevinc Yarməmmədova