Mədəniyyət

Vətən həsrəti ilə yaşayan şair: Almas İldırım

Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatında taleyi ilə seçilən, şeiri ilə mübarizə aparan simalardan biri də Almas İldırımdır. Bu gün Almas İldirimin anım günüdür. Belə ki, onun həyatı bir şair ömründən daha çox, siyasi basqıların, sürgünlərin və didərginliyin tarixidir. Almas İldırım üçün poeziya sadəcə yaradıcılıq deyil, Vətənə sədaqətin ifadəsi idi. Məhz bu sədaqət onu ömrü boyu rahat buraxmadı.

Almas İldırım 1920-ci illərin ortalarında artıq gənc yaşlarından ədəbi mühitdə tanınmağa başlamışdı. Bakı Dövlət Universitetinin Şərq fakültəsində təhsil alması, yerli mətbuatda müntəzəm çıxış etməsi onun gələcəyindən böyük ümidlər verdiyini göstərirdi. “9 Yanvar”, “Mayıs gözəlinə”, “Düşmən”, “Dağlara vida” kimi şeirləri gənc şairin milli ruhlu mövqeyini açıq şəkildə ortaya qoyurdu. Lakin bu yolun təhlükəli olacağı çox çəkmədi ki, məlum oldu. 1927-ci ildə yazdığı və Türkiyədə dərc olunan “Dağlar” şeiri Almas İldırımın taleyində dönüş nöqtəsinə çevrildi. Şeirdə dağlar sadəcə təbiət təsviri deyildi. Onlar işğal altında olan Vətənin rəmzi, susaraq ağlayan xalqın səsi idi. Məhz bu məna sovet ideoloqlarını narahat etdi. Şairə qarşı ittihamlar, izləmələr və təzyiqlər bundan sonra açıq mərhələyə keçdi.

Almas İldırım açıq şəkildə hiss edirdi ki, “öz yurdunu sevən şair” olmaq artıq cinayət kimi qəbul olunur. Dost bildiklərinin bir hissəsi ondan uzaqlaşdı, bəziləri isə açıq şəkildə mövqeyini dəyişdi. O, bu xəyanət hissini də şeirlərində gizlətmədi. Çıxış yolu tapmayan şair dərdini dağlarla bölüşdü. Dağlar onun üçün sığınacaq, sirdaş və səssiz şahid idi.

1927-ci ildə universitetdən uzaqlaşdırılan Almas İldırım Dağıstana sürgün edilir. Bu sürgün zahirən yumşaq görünsə də, əsl məqsəd onu milli mühitdən ayırmaq, siyasi baxımdan təsirsiz hala salmaq idi. Dərbənddə keçirdiyi illər ərzində müəllimlik edir, yerli mətbuatda yazılar dərc etdirir. “Dağıstan füqərası” qəzeti və “Məarif yolu” jurnalı onun yaradıcılığında mühüm yer tutur.

Bu dövrdə yazılan şeirlərdə imperiya rejiminə qarşı dərin nifrət açıq şəkildə hiss olunur. Xüsusilə “On bir il əvvəl” şeiri zahirən inqilabi mövzuya toxunsa da, alt qatında imperiya zülmünün ifşası dayanır. Şair burada əsarət altında əzilən xalqların ağrısını poetik dillə ifadə edir, zorakılıq üzərində qurulan rejimlərin müvəqqəti olduğunu vurğulayır.

Dağıstan dövrü Almas İldırım üçün həm yaradıcılıq baxımından məhsuldar, həm də daxili mübarizələrlə dolu mərhələ idi. O, senzura ilə açıq qarşıdurmadan qaçsa da, şeirlərində işğal faktını gizlətmirdi. Anasına yazdığı mənzum məktublarda belə Vətənin “şimaldan baxan düşmən” tərəfindən əsarətə alındığını açıq deyirdi. Bu cür misralar o dövr üçün ciddi risk demək idi.

1930-cu ildə Bakıda çap olunan “Dağlar səslənirkən” kitabı isə onun vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı. Kitab satışdan yığışdırıldı, mətbuatda kəskin tənqidlər başladı. Şair yenidən Bakıya çağırıldı, lakin burada da çox saxlanılmadı. 1931-ci ildə bu dəfə Türkmənistana – Aşqabada sürgün edildi.

Aşqabadda Almas İldırım yenə də mühitə tez uyğunlaşır, mətbuatda fəal çıxış edir. Dağlara həsr etdiyi şeirlər burada da davam edir. “Kopet dağları”na ünvanlanan misralar şairin dəyişməz ruh halını göstərir: harada olursa olsun, Vətən həsrəti onun qəlbini tərk etmir. “Nerdə mənim öz yuvam?” sualı bu dövr poeziyasının əsas xəttinə çevrilir.

Bu illərdə Almas İldırım şəxsi həyatında da mühüm hadisələr yaşayır. Zivər xanımla ailə qurur, Azər adlı oğlu dünyaya gəlir. Lakin ailə səadəti də siyasi basqıların kölgəsində qalır. Onun haqqında yazılan ifşaedici məqalələr, “müsavatçı əlaqələr” ittihamı vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Şair çıxış yolunu mühacirətdə görür. 1933-cü ilin iyununda ailəsi ilə birlikdə gizli şəkildə Aşqabaddan ayrılır. Beləliklə, Almas İldırımın sürgün həyatı mühacirətə çevrilir. Bu artıq geri dönüşü olmayan yol idi.

Almas İldırımın bütün yaradıcılığı göstərir ki, o, şair olmağı özü seçməmişdi, sanki bu missiya onun taleyinə yazılmışdı. O, şairliyinin bədəlini sürgünlə, yoxsulluqla və Vətəndən ayrı düşməklə ödəyib. Amma bir şeyi itirməyib – azadlıq ideyasını.

Bu gün Almas İldırımın adı Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatında sözündən dönməyən, mövqeyindən geri çəkilməyən şair kimi xatırlanır. Onun şeirləri təkcə keçmişin yox, həm də milli yaddaşın bir hissəsidir.

Nə üçün? (Almas İldirım)

Mən artıq nə yazım yurduma dair,

Düşmən zəhər saçır, dostlar gizlənir.

Bilməm öz yurdunu sevən bir şair

Nə üçün bir cani kimi izlənir?

Gizli yol kəsmədim, qaçaq olmadım,

Sakit bir həyatı pоzmadım mən ki,

Heç kimə qanlı bir bıçaq оlmadım,

Heç bir qətlə fərman yazmadım mən ki...

Bəs neçin qəribəm bu doğma eldə,

Məhbəsmi dörd yanım, mən ki bоğuldum...

Məlun bir zamanda, məhkum bir ildə