Zərdabi yalnız qəzet yaratmadı, bir dövr yaratdı
Bu gün Azərbaycan xalqının mənəvi xəritəsində əbədi bir ulduzun doğum günüdür. 1837-ci ilin iyun ayında Göyçay torpağında dünyaya göz açan bir körpə sonradan millətin düşüncəsini oyadan, sözün gücünü kəşf etdirən bir günəşə çevriləcəkdi. Bəli, bu gün Azərbaycan dünyəvi elminin, maarifçilik hərəkatının, milli teatrının, xeyriyyəçilik fəaliyyətinin və ən əsası, milli mətbuatımızın banisi Həsən bəy Zərdabinin 189-cu ildönümüdür.
Azərbaycan xalqının ictimai-siyasi, mədəni və mənəvi tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların fəaliyyəti yaşadıqları əsrlə məhdudlaşmır. Onlar zamanın divarlarını aşır, gələcək nəsillərin düşüncə tərzinə, dünyagörüşünə və milli şüuruna işıq salır. Həsən bəy Zərdabi də elə o nəhəng simalardan biridir. O, ömrünü xalqının maariflənməsinə, savadsızlığın və cəhalətin zülmətini dağıtmağa, milli düşüncənin təməlini qoymağa həsr etmiş bir maarif fədaisi idi. O, yalnız jurnalist və alim deyildi - o, müəllim idi, ictimai xadim idi, təbiətşünas idi və ən əsası, xalqın gələcəyi üçün yanaraq çalışan bir ürək idi.
Həsən bəy Səlim bəy oğlu Məlikov 1837-ci ilin iyun ayında Göyçay qəzasının Zərdab kəndində bəy nəslində dünyaya gəldi. Onun mənsub olduğu Məlikovlar nəsli bölgədə savadıyla, hörmətiylə tanınırdı. Tale elə gətirdi ki, o, doğulduğu kəndin adını özünə təxəllüs seçdi və “Zərdabi” adı Azərbaycan tarixinə qızıl hərflərlə yazıldı.
İlk hərfləri Zərdabın torpağında tanıdı. Burada ərəb və fars dillərinin sirrini öyrəndi. Elmə olan susuzluğu onu Şamaxıya, rus-tatar məktəbinə apardı. Orada onun beynində yeni pəncərələr açıldı.
1852-ci ildə Tiflis I Dövlət Gimnaziyasının qapıları onun üzünə açıldı. Gimnaziyada rus və Avropa elmi, fəlsəfəsi, ictimai fikri ilə tanış oldu. Yüksək nəticələrlə bitirib, elmin ən böyük ocaqlarından birinə - Rusiyaya yollandı.
1861-ci ildə Moskva Universitetinin Fizika-riyaziyyat fakültəsinin təbiət elmləri şöbəsinə daxil oldu. 1865-ci ildə ali təhsilini başa vuraraq təbiət elmləri üzrə alimlik dərəcəsi aldı. O, Moskva Universitetində təhsil alan ilk azərbaycanlı təbiətşünas alimlərdən biri kimi tarixə düşdü. Amma universitetin ona verdiyi ən böyük dərs düsturlar deyildi. O illərdə Həsən bəy anladı ki, elmi və mətbuatı birləşdirən qüvvə cəmiyyətləri dəyişdirə bilər. Bu kəşf onun bütün ömrünün yol xəritəsi oldu.
Universitetdən sonra Həsən bəy dövlət idarələrində çalışdı. Amma gördüyü ədalətsizliklər, rüşvətxorluq, xalqın dərdinə laqeyd baxan məmurlar onun ürəyinə ağır gəldi. Qələmi kağızda yox, sinifdə, xalqın yanında daha faydalı olacağını başa düşdü.
1869-cu ildə Bakıya gəldi və Realnı Gimnaziyada təbiət elmləri müəllimi oldu. Onun üçün müəllimlik sadəcə dərs demək deyildi. Bu, millətin gələcəyini yoğurmaq idi. Şagirdlərinə elm verməklə yanaşı, onların sinəsində milli düşüncə, vətəndaş məsuliyyəti alovlandırırdı. Kasıb ailələrin uşaqlarını öz övladı kimi görüb, onların təhsil alması üçün əlindən gələni edirdi.
Həsən bəy bilirdi ki, kitab qədər, məktəb qədər teatr da xalqı oyadan bir güzgüdür. 1873-cü il martın 22-də o, sevimli şagirdi Nəcəf bəy Vəzirovla birlikdə Mirzə Fətəli Axundzadənin “Lənkəran xanının vəziri” komediyasını səhnəyə qoydu.
Bu tamaşa sadəcə gülüş doğurmadı. Bu, Azərbaycan milli teatrının ilk nəfəsi idi. Tamaşadan əldə olunan gəlir yoxsul tələbələrin təhsilinə getdi. Səhnə ilə məktəb, sənət ilə maarif bir-birinə qovuşdu.
Həsən bəy qadınların təhsilsiz bir millətin gələcəyi ola bilməyəcəyinə inanırdı. Bu inanc onu 1872-ci ildə Tiflisdə təhsil görmüş Hənifə xanım Məlikova ilə birləşdirdi.
Hənifə xanım onun üçün təkcə həyat yoldaşı deyildi. O, fikir yoldaşı, mübarizə dostu idi. Birlikdə uşaqların, xüsusilə qızların təhsil alması üçün gecə-gündüz çalışdılar. Bu mübarizə ailəsindən Pəri, Qəribsoltan, Midhəd və Səfura adlı övladlar dünyaya gəldi.
Həsən bəy Zərdabinin Azərbaycan tarixinə ən böyük töhfəsi ana dilində ilk milli qəzetin yaradılması oldu. O dövrdə xalqın əksəriyyəti savadsız idi, öz dilində söz deyən bir tribunası yox idi. Zərdabi anlayırdı ki, millət elm və informasiya olmadan yaşaya bilməz.
Uzun, əzablı mübarizədən sonra icazə qoparıb 1875-ci il iyulun 22-də “Əkinçi” qəzetinin ilk sayını işıq üzünə çıxardı.
“Əkinçi” Azərbaycan milli mətbuatının beşiyi oldu. Qəzetin səhifələrində elm danışıldı, təhsil çağırıldı, kənd təsərrüfatı öyrədildi, cəmiyyətin yarası göstərildi. Zərdabi xalqın başa düşəcəyi sadə, səmimi dildə yazırdı. Onun məqsədi tək idi: insanları elmə səsləmək, cəhalət və xurafatın zəncirini qırmaq.
Təəssüf ki, 1877-ci ildə “Əkinçi” bağlandı. Cəmi 56 sayı çıxdı. Amma bu 56 say Azərbaycan mətbuat tarixində bir əsrə bərabər dönüş yaratdı.
Qəzet bağlandıqdan sonra Həsən bəyin fəaliyyəti məhdudlaşdırıldı və o, ailəsi ilə birlikdə Zərdaba qayıtmağa məcbur oldu. 1880–1896-cı illər onun üçün sürgün illəri deyildi, səbr və sədaqət məktəbi oldu. Kəndlilərə hüquqi yardım etdi, uşaqlara dərs keçdi, qəzetlərə məqalələr göndərək səsini Bakıya çatdırdı.
1896-cı ildə Bakıya qayıdan Həsən bəy yenidən mübarizəyə qoşuldu. “Kaspi” qəzetində çalışaraq xalqın problemlərini ucadan dedi. Bakı Şəhər Dumasının üzvü kimi şəhərin inkişafı, yeni məktəblərin açılması üçün çalışdı.
1901-ci ildə ilk müsəlman qız məktəbinin açılmasında onun və Hənifə xanımın əməyi danılmazdır.
Uzun illərin ağır əməyi, mübarizəsi Həsən bəyin səhhətini sarsıtsa da, o, son nəfəsinədək qələmini yerə qoymadı. 28 noyabr 1907-ci ildə Bakıda dünyasını dəyişdi. Onun ölümü bütün Azərbaycan ziyalıları və xalqı üçün böyük bir yas oldu.
Həsən bəy Zərdabinin xalqımıza qoyduğu miras bir qəzet, bir məktəb, bir tamaşa ilə ölçülmür. O, bütöv bir maarifçilik hərəkatının bünövrəsini qoydu.
Onun ən böyük xidməti Azərbaycan milli mətbuatının əsasını atması idi. “Əkinçi” xalqın səsi, cəmiyyətin aynası, düşüncənin ilk tribuna oldu. Zərdabi sübut etdi ki, mətbuat təkcə xəbər daşıyıcı deyil, milləti inkişaf etdirən böyük qüvvədir.
Azərbaycan jurnalistikasında xalq qarşısında məsuliyyət, milli mövqe və ictimai xidmət prinsiplərini o formalaşdırdı. Ondan sonra gələn bütün qələmlər onun açdığı yolla getdi.
Zərdabi inanırdı ki, xalqın gələcəyi savadlı, düşünən insanların əlindədir. Buna görə ömrü boyu məktəblər üçün, elmin yayılması üçün vuruşdu. Qadınların təhsil almasının müdafiəçisi olan ilk ziyalılardan biri idi. Hənifə xanımla birlikdə Azərbaycan qadın maarifçiliyinin qapılarını araladılar.
Teatrı da o, xalqın dünyagörüşünü dəyişən bir məktəb kimi gördü.
Bu gün Həsən bəy Zərdabi təkcə ilk milli qəzetin yaradıcısı kimi yox, xalqı üçün ömrünü şam kimi yandırmış böyük fikir adamı kimi xatırlanır.
Onun mirası bizə deyir ki, elmə, biliyə və xalqa xidmət edən insan əsrlərlə yaşayır. Həsən bəy Zərdabinin adı Azərbaycan mətbuatının, maarifçiliyinin və milli düşüncəsinin ən parlaq səhifəsində əbədi qalacaq.
Nigar Xəlilli
12:30 28.06.2026
Oxunuş sayı: 163
