Hüseyn Cavidin “Peyğəmbər” əsərində ilahi eşq və vəhdət fəlsəfəsi
Hüseyn Cavid XX əsr Azərbaycan romantizminin aparıcı nümayəndələrindən biri kimi öz yaradıcılığında fəlsəfi, dini və estetik ideyaların sintezini yüksək bədii səviyyədə təqdim etmişdir.
Onun “Peyğəmbər” pyesi zahirən Məhəmməd peyğəmbərin peyğəmbərlik missiyasını və islamın yayılma prosesini əks etdirsə də, əsərə daha geniş fəlsəfi kontekstdən yanaşdıqda burada bəşəriyyətin mənəvi inkişafı, xeyirlə şərin mübarizəsi, nəfsin tərbiyəsi, ilahi eşq və insanın Tanrıya qovuşma arzusu kimi dərin ideyaların ifadə olunduğu müşahidə edilir.
Pyesdə səslənən:
“Qadın gülərsə bu ıssız mühitimiz güləcək,
Sürüklənən bəşəriyyət qadınla yüksələcək” -
misraları müəllifin qadına verdiyi yüksək dəyəri və onun cəmiyyətin mənəvi dirçəlişindəki rolunu açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu fikir, həmçinin, dövrün sosial-mədəni kontekstində qadın azadlığı ideyasının bədii ifadəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Əsərin əsas fəlsəfi qatlarından biri təsəvvüf ideyaları ilə bağlıdır. Təsəvvüf dünyagörüşünün mərkəzi anlayışlarından olan vəhdətül-vücud konsepsiyası pyesdə müxtəlif obrazların dili ilə ifadə olunur.
Xüsusilə, Mələyin söylədiyi:
“Dinlə həp kainatı, seyr eylə,
Hər günəş ondan iştə bir şölə,
Hər üfüq zərrə, hər küçük yarpaq
Sana söylər bu rəmzi pək parlaq” -
misralarında kainatdakı bütün varlıqların vahid ilahi mənbədən qaynaqlandığı ideyası irəli sürülür. Burada hər zərrənin bütövün bir hissəsi olması fikri vəhdətül-vücud fəlsəfəsinin əsas mahiyyətini təşkil edir.
Eyni ideyanın davamı olaraq Mələyin - “Bən sənim, sən də bən, şaşırma, əvət!” - ifadəsi ilahi varlıqla insan arasında ontoloji bağlılığı, yəni yaradılanla Yaradanın mənəvi vəhdətini simvolizə edir. Bu yanaşma insanın Tanrının bir təcəllası olması fikrini ön plana çıxarır.
Bu məqam Azərbaycan fəlsəfi fikrinin tanınmış nümayəndəsi Səlahəddin Xəlilov tərəfindən də qeyd olunmuş, o, əsərdə Mələyin Peyğəmbərə müraciətlərində vəhdətül-vücud fəlsəfəsinin açıq təsirini vurğulamışdır.
Pyesdə “yıldız” və “qönçə” kimi simvollar da xüsusi semantik yük daşıyır. Bu obrazlar ilahi nurun təcəssümü kimi çıxış edərək, Peyğəmbərin Tanrı ilə əlaqəsini, onun ilahi missiyasını və mənəvi işığını ifadə edir. Peyğəmbər obrazı isə Tanrının yer üzündəki təcəssümü kimi təqdim olunur və onun fəaliyyəti ilahi iradənin təzahürü kimi verilir.
Əsərdə Peyğəmbərin dilindən səslənən:
“Bəncə dünyada ən sevimli dilək,
Ona qoşmaq, onunla birləşmək” -
misraları birbaşa olaraq ilahi eşq və vəhdətə qovuşma ideyasını ifadə edir.
Bu fikrə cavab olaraq Mələyin:
“Mərdivənlər yapıb könüllərdən,
Parla, yüksəl vücudi-mütləqə sən!” –
sözləri isə insanın mənəvi kamilləşmə yolu ilə “vücudi-mütləq”ə - yəni sonsuzluq və əbədiyyətə yüksəlməsini simvolizə edir. Burada “könüllərdən qurulan mərdivən” metaforası insan sevgisinin və mənəvi dəyərlərin ilahi yüksəlişin əsas vasitəsi olduğunu göstərir.
Digər tərəfdən, əsərdə “gecə” və “qaranlıq” obrazları da məcazi məna daşıyır. Onlar insanın cəhalət halını, ilahi nurdan uzaqlığını ifadə edir.
Bu baxımdan qaranlığın yarılması və nurun təzahürü insanın həqiqətə, yəni Haqqa qovuşmasının simvoludur. Bu yanaşma da Səlahəddin Xəlilov tərəfindən qeyd edilmiş və əsərin fəlsəfi qatının mühüm elementi kimi dəyərləndirilmişdir.
Pyesdə Peyğəmbər obrazı yalnız dini lider kimi deyil, həm də yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik humanist şəxsiyyət kimi təqdim olunur.
Onun Xəttab oğlu ilə münasibətində bağışlama, mərhəmət və sevgi prinsipləri ön plana çıxır. Peyğəmbər ona qarşı düşmən mövqedə olan şəxsi iman gətirdikdən sonra əfv edir və bununla da islamın zorakılıq deyil, sevgi dini olduğunu nümayiş etdirir.
Eyni zamanda, əsərdə Peyğəmbərin fiziki gücdən istifadəni məhdudlaşdırması, Əliyə qılınc qaldırmağa icazə verməməsi də diqqətəlayiqdir. Bu yanaşma islamın mahiyyətinin zor deyil, mənəvi təsir və sevgi üzərində qurulduğunu göstərir.
Əsərin kulminasiya nöqtələrindən biri olan:
“Nerdə parlarsa haq, şərəf, vicdan,
Eyilik, doğruluq, gözəllik, inan,
Orda var sevgi, orda var iman:
Orda var şübhəsiz böyük Yaradan!” -
misraları Hüseyn Cavidin fəlsəfi dünyagörüşünün ümumiləşdirilmiş ifadəsi kimi çıxış edir. Burada sevgi, iman, vicdan və həqiqət anlayışları bir-biri ilə sıx bağlı şəkildə təqdim olunur və bu dəyərlərin mövcud olduğu məkanın ilahi varlığın təcəssümü olduğu vurğulanır.
Nəticə etibarilə, “Peyğəmbər” pyesi yalnız dini mövzulu bədii əsər deyil, eyni zamanda, dərin fəlsəfi məzmun daşıyan, təsəvvüf ideyalarını, ilahi eşq konsepsiyasını və insanın mənəvi kamilləşmə yolunu əks etdirən çoxqatlı bir sənət nümunəsidir. Hüseyn Cavid bu əsəri vasitəsilə insanı sevgi, mərhəmət və mənəvi saflaşma yolu ilə ilahi həqiqətə yaxınlaşmağa çağırır.
10:05 24.03.2026
Oxunuş sayı: 50
