20 Yanvar Faciəsi: Bir xalqın azadlığının doğuşu

1990-cı ilin qış gecələrindən biri Azərbaycan xalqının yaddaşına əbədi olaraq qara ləkə kimi həkk olundu. Sovet imperiyasının son nəfəsində Bakının küçələri tankların gurultusu ilə lərzəyə gəldi, qan axdı, azadlıq nəğmələri qışqırıqlara qarışdı. Bu, sadəcə bir hərbi əməliyyat deyildi; bu, bir xalqın iradəsini sındırmağa yönəlmiş vəhşi və planlı bir kampaniya idi. Lakin 20 Yanvar faciəsi, əksinə, Azərbaycanın müstəqillik yolunda dönməz bir mərhələyə çevrildi. Bu məqalədə hadisənin tarixi fonu, qanlı gedişi və uzunmüddətli təsirləri araşdırılaraq, həmin gecənin həm kədərli, həm də qəhrəmanlıq dolu hekayəsi açılır.

 Münaqişənin kökü

1980-ci illərin sonlarında Sovet İttifaqı daxildən çatlamağa başlamışdı. Mixail Qorbaçovun perestroyka və qlasnost siyasətləri imperiyanı xilas etmək cəhdi olsa da, əslində millətlərarası gərginlikləri daha da kəskinləşdirdi. Azərbaycanda bu gərginliyin əsas mərkəzi Qarabağ münaqişəsi idi. Ermənistan SSRİ Ali Sovetinin Qarabağı öz büdcəsinə daxil etməsi və oradakı erməni əhaliyə səsvermə hüququ verilməsi Azərbaycan xalqında ciddi etiraz dalğası yaratdı. Bu, sadəcə ərazi iddiası deyil, yüzillərlə davam edən etnik və siyasi ziddiyyətlərin yenidən alovlanması idi.

Bakıda və ölkənin digər şəhərlərində kütləvi mitinqlər başlandı. Xalq hərəkatı önə çıxdı, sərhəd məftilləri söküldü, hökumət binaları nəzarətə götürüldü. Azərbaycan xalqı açıq şəkildə azadlıq tələb edirdi – Sovet idarəçiliyindən, mərkəzi Moskvadan asılılıqdan qurtulmaq istəyirdi. Bu proses Qorbaçov üçün ciddi təhlükə idi. O, guya erməni azlığını qorumaq bəhanəsi ilə hərbi müdaxiləyə qərar verdi. Lakin əsl məqsəd Azərbaycanın müstəqillik hərəkatını boğmaq idi.

1990-cı il yanvarın 19-da SSRİ Ali Sovetinin Prezidiumu Bakıda fövqəladə vəziyyət elan etdi. Lakin bu qərar faktiki olaraq formal xarakter daşıyırdı. Xalq küçələrdə idi, şüarlar səsləndirir, azadlıq tələbi irəli sürürdü. Məhz bu gərgin atmosferdə, soyuq bir qış gecəsində tariximizin ən faciəli səhifələrindən biri yazıldı.

Qanlı gecə

Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə, gecə yarısına yaxın Bakıya 26 minə yaxın Sovet qoşunu yeridildi. Tanklar, zirehli texnika və ağır silahlarla təchiz olunmuş bu qüvvələr “Zərbə” adlı əməliyyata başladı. SSRİ müdafiə naziri Dmitri Yazovun əmri ilə hərəkət edən qoşunlar mülki əhaliyə qarşı misli görünməmiş vəhşilik törətdi.

Küçələrdə, yaşayış evlərində, nəqliyyat vasitələrində, hətta xəstəxanaların yaxınlığında belə atəş açıldı. Qadınlar, uşaqlar, yaşlı insanlar – heç kimə rəhm edilmədi. Rəsmi məlumatlara görə, 131–170 nəfər həlak oldu, 700–800 nəfər isə yaralandı. Qeyri-rəsmi rəqəmlər isə daha ağır itkilərdən xəbər verir.

Həmin gecənin şahidi olan hekayələr insanın qanını dondurur. Bir ana övladını qorumaq üçün öz bədənini sipər edir, bir gənc tankın qarşısına çıxaraq “Azadlıq!” deyə hayqırır, bir həkim güllə səsləri altında yaralıları xilas etməyə çalışır. Sovet ordusu qəsdən rabitə xətlərini kəsdi, televiziya və informasiya vasitələrini sıradan çıxardı ki, dünya bu cinayətdən xəbər tutmasın. Lakin xalq susmadı. İnsanlar əllərində olan imkanlarla müqavimət göstərdi, barrikadalar qurdu.

Bu, sadəcə bir repressiya deyildi; bu, bir xalqın ruhunu sındırmaq cəhdi idi. Amma Azərbaycan xalqı qan içində olsa belə, baş əymədi. Faciədən sonra minlərlə insan şəhidlərin dəfni üçün küçələrə axışdı, qırmızı qərənfillərlə xiyabanları bəzədi və bir ağızdan and içdi: “Bu qan yerdə qalmayacaq".

 Azadlığın doğuluşu

20 Yanvar faciəsi, bütün ağrısına baxmayaraq, Azərbaycanın müstəqillik mübarizəsini daha da gücləndirdi. Hadisə SSRİ Ali Soveti tərəfindən belə “təcavüz aktı” kimi qiymətləndirildi. Faciədən cəmi bir il yarım sonra, 1991-ci ildə Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini elan etdi və Sovet İttifaqının süqut prosesinə töhfə verdi.

Qorbaçovun bu qanlı qərarı onun beynəlxalq aləmdə formalaşdırılan “sülhsevər lider” imicini ciddi şəkildə zədələdi. Nobel Sülh Mükafatı alsa da, Azərbaycan xalqının yaddaşında o, 20 Yanvarın məsul şəxsi kimi qaldı.

20 Yanvar hadisəsinə  Heydər Əliyev tərəfindən siyasi qiymət verilməsi 

20 Yanvar faciəsi zamanı Heydər Əliyev Azərbaycan SSR rəhbərliyində deyildi; o, artıq 1987-ci ildə SSRİ rəhbərliyindən istefa vermiş və Moskvada yaşayırdı. Lakin bu fakt onun məsuliyyətdən kənarda qalması demək olmadı. 1990-cı il yanvarın 21-də Heydər Əliyev Moskvada Azərbaycanın Daimi Nümayəndəliyinə gələrək mətbuat qarşısında açıq bəyanat verdi və Sovet rəhbərliyinin Bakıda törətdiyi hərbi əməliyyatı qətiyyətlə pislədi. O, 20 Yanvar hadisəsini “Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş ağır cinayət” adlandırdı, SSRİ rəhbərliyini və şəxsən Mixail Qorbaçovun məsuliyyət daşıdığını bildirdi. Bu çıxış Sovet siyasi sistemində nadir və cəsarətli addım idi. Heydər Əliyev ilk dəfə olaraq imperiya daxilində açıq şəkildə mərkəzi hakimiyyətin legitimliyini sorğuladı və 20 Yanvar faciəsinə rəsmi-siyasi qiymət verdi. Sonradan Naxçıvana qayıdaraq siyasi fəaliyyətini davam etdirdi və məhz onun təşəbbüsü ilə 1990-cı ildə Naxçıvan Ali Məclisi 20 Yanvar hadisəsinə hüquqi-siyasi qiymət verən ilk rəsmi qərarı qəbul etdi. Bu mövqe, 20 Yanvarın Azərbaycan xalqının azadlıq mübarizəsində dönüş nöqtəsi kimi tarixə düşməsini təmin etdi.

İlham Əliyevin dövründə 20 Yanvarın dövlət siyasəti səviyyəsində qiymətləndirilməsi

Prezident İlham Əliyevin dövründə 20 Yanvar faciəsinə verilən siyasi qiymət sistemli və ardıcıl dövlət siyasətinə çevrildi. İlham Əliyev 20 Yanvar hadisəsini Sovet imperiyasının Azərbaycan xalqına qarşı törətdiyi cinayət kimi xarakterizə edərək, bu mövqeni həm daxili, həm də beynəlxalq platformalarda daim vurğuladı. Onun çıxışlarında 20 Yanvar təkcə faciə deyil, milli azadlıq iradəsinin təzahürü kimi təqdim olunur. Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə Şəhidlər Xiyabanı dövlət səviyyəsində qorunan müqəddəs məkan statusu aldı, anım mərasimləri, elmi-tarixi araşdırmalar və tədris proqramları vasitəsilə faciənin gələcək nəsillərə ötürülməsi təmin edildi. İlham Əliyev 20 Yanvarı Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji əsaslarından biri kimi təqdim edərək, bu hadisəni 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan qələbə ilə eyni azadlıq xəttinin tarixi mərhələləri kimi qiymətləndirdi. Beləliklə, Heydər Əliyevin başladığı siyasi qiymətləndirmə İlham Əliyevin dövründə milli yaddaşın, dövlət suverenliyinin və tarixi ədalət mövqeyinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi.

Bu gün 20 Yanvar Azərbaycanın milli yaddaşında həm faciə, həm də qəhrəmanlıq simvoludur. Şəhidlər Xiyabanı hər il minlərlə insanın ziyarət etdiyi müqəddəs məkana çevrilib. Bu hadisə xalqı birləşdirdi, milli iradəni möhkəmləndirdi və gələcək nəsillərə mühüm bir dərs verdi: azadlıq qanla qazanılır, lakin heç vaxt unudulmur.

Son Qarabağ zəfəri bu yaranı bir qədər sağaltsa da, 20 Yanvarın dərsi əbədidir – Azərbaycan xalqının iradəsi qırılmazdır.

20 Yanvar sadəcə bir faciə deyil; bu, bir xalqın yenidən doğuluş hekayəsidir. O gecənin qaranlığında parlayan azadlıq işığı bu gün Azərbaycanın müstəqil və parlaq gələcəyini işıqlandırır.

Ayhan