Tarixdə bu gün: 103 il əvvəl yaranan SSRİ və xalqların ağır sınağı
103 il əvvəl, 1922-ci il dekabrın 30-u, dünya tarixində Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı (SSRİ) yaradıldı. Bu federasiya ilkin olaraq Rusiya, Ukrayna, Belarus və Zaqafqaziya (Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan) respublikalarını birləşdirirdi. Daha sonra Özbəkistan, Qazaxıstan, Litva, Latviya, Estoniya, Moldova, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistan da ittifaqa daxil oldu. SSRİ sərhədləri ilə dünyanın ən geniş federasiyalarından biri idi – ərazisi 60 min kilometr, əhalisi isə 293 milyon nəfər təşkil edirdi.
SSRİ dövründə ölkədə elmi və texnoloji sahədə əhəmiyyətli uğurlar əldə olundu. 1954-cü ildə dünyanın ilk Atom Elektrik Stansiyası tikildi, 1961-ci ildə Yuri Qaqarin kosmosa çıxaraq tarixi an yaşatdı. Olimpiya oyunlarında sovet idmançıları 473 qızıl, 376 gümüş və 355 bürünc medal qazandı. Kino, musiqi və mədəniyyət sahəsində də ciddi uğurlar qeydə alındı, “20-ci əsrin dəniz quldurları” filmi 88 milyon izləyici topladı. Metro və digər infrastruktur layihələri isə şəhərlərin inkişafına xidmət etdi.
Lakin SSRİ həm də repressiyalar, senzura və siyasi təzyiqlərlə yadda qaldı. 1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti silah gücü ilə işğal edildi. Minlərlə vətənpərvər gənc güllələndi, mal-qarası və torpaqları əlindən alındı, kollektiv təsərrüfatlara birləşdirildi, milli və dini kimlikləri əzildi. Azərbaycanlı ziyalılar Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad, Musa Cəlil və digər istedadlı şəxslər ya öldürüldü, ya da təqib olundu. 20 Yanvar faciəsi isə Sovet hakimiyyətinin xalqımıza qarşı törətdiyi ən dəhşətli cinayətlərdən sayılır. Qarabağ münaqişəsinin toxumları da məhz bu dövrdə səpildi.
Sovet dövründə türk soyadları rus sonluqları ilə əvəz edildi, əhalinin milli kimliyi sistemli şəkildə dəyişdirildi. Əlifba dəfələrlə yeniləndi, toponimlər ruslaşdırıldı. Məktəbli uşaqlar ağır fiziki işlərə cəlb olunur, kəndlərdə qaz və su kimi əsas xidmətlər uzun müddət təmin edilmirdi. Orduda “dedovşina” adlı zalım sistem hökm sürürdü, ali təhsil isə pulla əldə olunan bir lüksə çevrilmişdi.
SSRİ yalnız azərbaycanlıları deyil, digər xalqları da əhatə edən repressiv siyasət yürüdürdü. 1937–1938-ci illərdə azərbaycanlı ziyalılar “millətçi” damğası ilə məhv edildi. 1944-cü ildə Krım tatarları sürgün edildi, 1930-cu illərdə Qazaxıstanda süni aclıq milyonlarla insanın ölümünə səbəb oldu, Özbəklər isə milli və dini kimliyini qorumağa çalışarkən təqib olundu.
SSRİ-nin rəhbərləri – Lenin, Stalin, Xruşov, Brejnev, Andropov, Çernenko və Qorbaçov – hər biri öz dövründə ölkənin taleyinə təsir göstərdi. Lakin heç bir güc əbədiyyət gətirmir. 1991-ci ilin dekabrında Mixail Qorbaçov istefa verdi, Kreml bayrağı endirildi və SSRİ tarixi sona çatdı. Himnində yazıldığı kimi: “İttifaq dağılmaz, respublikalar azaddır!” – amma reallıq bunun əksini göstərdi.
Beləliklə, SSRİ həm qlobal siyasətə təsiri, həm də xalqların həyatına vurduğu zərbə ilə unudulmaz bir tarixi hadisə olaraq qalır. Azərbaycan isə bu dövrün ən ağır yükünü çəkən xalqlardan biri oldu.
Fatimə Məmmədova
11:50 30.12.2025
Oxunuş sayı: 3167
