BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası: qlobal etimadsızlıq fonunda sərt mesajlar, sülh iddiaları və regional reallıqlar
Nyu-Yorkda keçirilən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasının ümumi müzakirələri “Etimadı bərpa etmək, transformasiyanı idarə etmək: hamı üçün nəticə verən Birləşmiş Millətlər” şüarı altında baş tutdu. Sessiyanın əsas məqsədi son illərdə dərinləşən qlobal böhranlar — müharibələr, enerji təhlükəsizliyi, çoxtərəfli sistemin zəifləməsi və etimadsızlıq mühitində beynəlxalq əməkdaşlığı canlandırmaq idi. Lakin reallıq göstərdi ki, forum daha çox liderlərin öz mövqelərini sərt şəkildə ifadə etdiyi, mövcud ziddiyyətləri açıq nümayiş etdirdiyi platformaya çevrildi. Gözlənilən “ümumi razılaşma” və ya sistemli islahatlar əvəzinə, fərqli geosiyasi blokların mesajları üstünlük təşkil etdi.
Trampın çıxışı: sülh qurucusu obrazı və İran ultimatumu
ABŞ Prezidenti Donald Tramp sessiyanın ilk günündə ən diqqətçəkən çıxışlardan birini etdi. O, özünü “sülh qurucusu” kimi təqdim edərək, prezidentliyinin ikinci dövründə səkkiz münaqişənin həllinə nail olduğunu bildirdi. Bunlar arasında Kamboca-Tailand, Kosovo-Serbiya, Konqo Demokratik Respublikası-Ruanda, Pakistan-Hindistan, Qəzza və xüsusilə Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi yer alırdı. Tramp şəxsi münasibətlər, ticarət və tarif alətlərindən istifadə etdiyini vurğuladı.
Xüsusilə diqqətəlayiq məqam Trampın Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevdən sitat gətirməsi oldu. ABŞ lideri Əliyevin sözlərini belə xatırlatdı: “Prezident Tramp altı ay ərzində möcüzə yaradıb. Bu, heç kimin mümkün hesab etmədiyi tamamilə möcüzəvi hadisə idi.” Tramp həmçinin Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın da ABŞ prezidentinin şəxsi iştirakı olmadan bu irəliləyişin mümkün olmayacağını qeyd etdiyini bildirdi. Bu sitat həm Azərbaycan-Ermənistan normallaşma prosesinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasını, həm də Trampın regiondakı rolunu vurğulamaq məqsədi daşıyırdı.
Çıxışın əsas hissəsi isə İrana yönəldi. Tramp İranı “terrorun əsas sponsorı” adlandıraraq, ölkənin 51 illik “qan tökülməsi, ölüm və terror” rejiminə son qoymaq lazım gəldiyini dedi. O, açıq ultimatum verdi: “Mən mühüm qərar verməliyəm. İranla onların ölkəni yenidən qurmasına imkan verəcək razılaşma əldə olunacaqmı, yoxsa İslam Respublikasını məhv edəcəyəm və bunu tez edəcəyəm ki, bir daha insanları öldürüb ölkələri dağıda bilməsinlər?” Tramp razılaşmanın ABŞ-dəki ara seçkilərindən sonra mümkün olduğunu, lakin İranın nüvə silahı əldə etməsinə heç vaxt yol verməyəcəyini vurğuladı. Eyni zamanda, ABŞ və İran nümayəndə heyətləri arasında vasitəçilərlə üç saatlıq görüş keçirildiyi məlum oldu. Tramp həmçinin Qrenlandiyada hərbi mövcudluq, Venesuelada dəyişikliklər və Kubanın kommunist hökumətinin “süqutu” haqqında da danışdı (Kuba nümayəndə heyəti zalı tərk etdi).
Trampın çıxışı ABŞ-nin “güc və şəxsi diplomatiya” yanaşmasını əks etdirdi: sülh iddiaları ilə yanaşı, açıq təhdidlər. Bu, BMT-nin çoxtərəfli prinsiplərinə zidd olsa da, Trampın daxili auditoriyasına və müttəfiqlərinə mesaj idi.
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın çıxışı: Qəzza, islahat və “dünya beşdən böyükdür”
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan çıxışında ən sərt tənqidlərdən birini səsləndirdi. O, BMT-nin 81 il əvvəl sülh və təhlükəsizlik üçün yaradıldığını, lakin bu missiyanı yerinə yetirə bilmədiyini (və ya buna imkan verilmədiyini) bildirdi. Son 12 ayda 60-dan çox münaqişə və müharibənin baş verdiyini, Qəzzadan Ukraynaya, Myanmadan Darfura, İrandan Livana qədər 250 min insanın həlak olduğunu qeyd etdi.
Qəzza məsələsi çıxışın mərkəzində dayandı. Ərdoğan Qəzzanı “dövrümüzün ən qeyri-insani və utancverici konsentrasiya düşərgəsi” adlandırdı. Son üç ildə 74 min fələstinlinin (əksəriyyəti qadın və uşaqlar) “İsrailin dövlət terrorunun” qurbanı olduğunu, hətta Trampın vasitəçiliyi ilə əldə olunan atəşkəsdən sonra belə 1500-dən çox insanın öldürüldüyünü vurğuladı. Qəzzanın dünyanın ən böyük uşaq qəbiristanlığı və ən yüksək uşaq amputaasiya göstəricisinə malik region olduğunu dedi. O, İsrail nümayəndə heyətinin zalı tərk etməsinə səbəb olan “soyqırım mentaliteti” ifadəsini işlətdi. Fələstin Prezidenti Mahmud Abbasın ikinci ildir vizadan məhrum edildiyini tənqid edərək, Fələstin dövlətini tanımayan ölkələrə müraciət etdi və 1967-ci il sərhədləri əsasında, Şərqi Qüds paytaxt olmaqla müstəqil Fələstin dövlətinin yaradılacağını ümid etdiyini bildirdi. Qəzzanın bərpasına dərhal başlanmasını və İsrailə təzyiqin artırılmasını tələb etdi.
Ərdoğan BMT Təhlükəsizlik Şurasının islahatını yenidən gündəmə gətirdi: “Dünya beşdən böyükdür.” 190-dan çox ölkənin iradəsinin beş ölkənin (daimi üzvlərin) istəyinə bağlı olmasının ədalətsiz olduğunu və etimadı bərpa etmək üçün islahatın zəruri olduğunu vurğuladı. O, həmçinin Suriya, İraq, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Şimali Kipr və digər məsələlərə toxundu, regional mülkiyyət prinsipini müdafiə etdi.
Ərdoğanın çıxışı Türkiyənin ənənəvi mövqeyini — Fələstinə dəstək, BMT islahatı və regional aktivliyi — güclü şəkildə ifadə etdi. Bu, həm daxili, həm də müsəlman dünyası auditoriyasına yönəlmiş mesaj idi.
İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın çıxışı: şikayətlər, güc və etimadsızlıq
İran Prezidenti Məsud Pezeşkian 23 sentyabrda çıxış etdi. O, Nyu-Yorka yola düşməzdən əvvəl və çıxışında İranın mövqelərini “möhkəm müdafiə” edəcəyini, xalqın yaşadığı ədalətsizlikləri və gücünü dünyaya çatdıracağını bildirdi. Sessiyanın “etimad” şüarının praktiki olaraq yoxluğunu tənqid edərək, bəzi güclərin siyasi, hərbi və iqtisadi alətlərlə beynəlxalq hüququ pozduğunu vurğuladı.
Pezeşkian ABŞ-İsrail hücumlarını (xüsusilə Minab və Lamerd şəhərlərində uşaqların həlak olması) “cinayət” adlandıraraq, beynəlxalq birliyin buna göz yumub-yummayacağını soruşdu. İranın dəfələrlə danışıqlar masasına oturduğunu, razılaşmalar imzaladığını, lakin qarşı tərəfin öhdəlikləri pozduğunu qeyd etdi. Nüvə silahı əldə etmək niyyətinin olmadığını, bunun dini fatva ilə bağlı olduğunu bir daha bəyan etdi. Qəzza, Suriya, Yəmən və digər regionlardakı “zülmü” qınadı, güc tətbiqi ilə xalqları boyun əyməyə məcbur etməyin mümkün olmadığını dedi. Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinə dəstək verdiyini də qeyd etdi.
Pezeşkianın çıxışı İranın müdafiə mövqeyini və beynəlxalq sistemə olan etimadsızlığını əks etdirdi. O, İranın “başı dik” çıxdığını və mövqelərini güclü şəkildə müdafiə edəcəyini vurğuladı. Bu, Trampın ultimatumuna cavab mahiyyəti daşıyırdı.
Digər tanınmış liderlər və ümumi mənzərə
Fransa Prezidenti Emmanuel Makron enerji infrastrukturuna zərbələrə moratorium, Ukrayna və Rusiya arasında deeskalasiya çağırışı etdi. Braziliya Prezidenti Luiz İnasiu Lula da Silva və digər liderlər çoxtərəfliliyi müdafiə etdi. Ümumilikdə, çıxışlarda İran münaqişəsi, Qəzza, Ukrayna, BMT islahatı və enerji təhlükəsizliyi əsas mövzular oldu.
Məqsəd və nəticənin gözlənilən olub-olmaması
Sessiyanın elan edilmiş məqsədi etimadı bərpa etmək və BMT-nin effektivliyini artırmaq idi. Lakin nəticələr gözlənilən “vahid iradə” və konkret islahatlar şəklində olmadı. Əksinə, forum geosiyasi parçalanmanı, ABŞ-ın unilateral yanaşmasını, Türkiyənin tənqidi mövqeyini və İranın müdafiə retorikasını daha da aşkar etdi. Trampın Əliyevdən sitat gətirməsi Cənubi Qafqazdakı normallaşmanın beynəlxalq legitimliyini artırdı, lakin İran ultimatumu gərginliyi saxladı. Ərdoğanın Qəzza vurğusu və Pezeşkianın şikayətləri müsəlman dünyasının narazılığını əks etdirdi.
Yekun olaraq, 81-ci sessiya BMT-nin hələ də vacib platforma olduğunu, lakin real güc balansının dəyişdiyini və etimadsızlığın dərinləşdiyini göstərdi. Konkret sülh razılaşmaları və islahatlar üçün isə daha çox ikitərəfli və regional səylər tələb olunacaq. Azərbaycan üçün isə Trampın sitatı mühüm diplomatiya uğuru kimi qiymətləndirilə bilər.
Ayhan
20:44 23.09.2026
Oxunuş sayı: 239
