Gündəm,Sosium
Milli dövlətçiliyin memarı – Əlimərdan bəy Topçubaşov
Əlimərdan bəy Topçubaşov Azərbaycanın çoxəsrlik dövlətçilik tarixində milli mənliyin, siyasi iradənin və diplomatik zəkanın rəmzi kimi həkk olunub. O, elə bir dövrdə meydana çıxmışdı ki, xalqın milli kimliyi həm çar Rusiyasının repressiv caynaqlarında, həm də dini mövhumatın qaranlığında boğulurdu. Ə. Topçubaşovun dövlətçilik siyasəti ilk növbədə maarifçilikdən və milli özünüdərkdən başlayırdı. Peterburq Universitetində aldığı mükəmməl hüquq təhsili ona sadəcə qanunları deyil, imperiyanın daxilində millətinin hüquqlarını necə qorumağın yollarını öyrətmişdi. “Kaspi” qəzetinə rəhbərlik etdiyi illər əslində bir dövlətin gələcək ideoloji sütunlarının qurulması mərhələsi idi. O, mətbuatı bir xalqın səsi halına gətirərək Azərbaycanın öz tarixi, ədəbiyyatı və dili olan bir millət olduğunu rusdilli oxucu kütləsinə və çar administrasiyasına qəbul etdirirdi. Bu onun dövlətçilik strategiyasının “yumşaq gücü” idi.
Onun siyasi fəaliyyətinin ən parlaq səhifələrindən biri olan Rusiya Dövlət Dumasındakı Müsəlman fraksiyasının liderliyi Ə.Topçubaşovu təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Rusiya türklərinin və müsəlmanlarının şəksiz rəhbərinə çevirmişdi. Burada o, ilk dəfə olaraq Azərbaycanın muxtariyyət və öz müqəddəratını təyin etmə hüququnu ən yüksək kürsülərdən səsləndirdi. Bu, təsadüfi bir çıxış deyil, sistemli bir dövlətçilik planının tərkib hissəsi idi. Ə.Topçubaşov çox yaxşı başa düşürdü ki, müstəqil dövlət qurmaq üçün ilk növbədə hüquqi baza və beynəlxalq legitimlik lazımdır. Buna görə də, 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan ediləndə onun Parlament sədri seçilməsi xalqın öz savadlı və təcrübəli oğluna olan etimadının təzahürü idi. Baxmayaraq ki, o, Parlamentin Bakıdakı açılışında fiziki olaraq iştirak edə bilməmişdi, onun mənəvi varlığı və İstanbuldan, Parisdən göndərdiyi siyasi direktivlər Cümhuriyyətin xarici siyasətinin ana xəttini müəyyən edirdi.
Topçubaşovun diplomatik fəaliyyəti dünya diplomatiya tarixinin ən maraqlı və dramatik epizodlarından biridir. Paris Sülh Konfransına rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti ilə birlikdə yola düşərkən qarşısında divar kimi dayanan böyük güclərin soyuqluğu və erməni lobbisinin qarayaxma kampaniyası var idi. Lakin Əlimərdan bəy bir hüquqşünas dəqiqliyi və filosof səbri ilə bu maneələri bir-bir aşmağa başladı. Onun Parisdə hazırladığı memorandumlarda Azərbaycanın müstəqilliyi sadəcə siyasi bir tələb kimi deyil, tarixi zərurət kimi əsaslandırılırdı. ABŞ prezidenti Vudro Vilsonla görüşü zamanı nümayiş etdirdiyi qətiyyət və milli qürur Azərbaycanın dünya xəritəsində de-fakto tanınmasına aparan yolu açdı. O, Avropa paytaxtlarında Azərbaycanın demokratik, hüquqi və dünyəvi bir dövlət qurmaq əzmini sübut etdi. Ə.Topçubaşovun siyasəti “milli mənafe hər şeydən üstündür” prinsipinə söykənirdi və o bu yolda hətta ən çətin kompromislərə gedərkən belə Azərbaycanın suverenliyini müzakirə mövzusu etmirdi.
Azərbaycan tarixində Əlimərdan bəy Topçubaşovun önəmi həm də onun bir körpü rolunu oynamasındadır. O, klassik şərq mədəniyyəti ilə mütərəqqi qərb dəyərlərini öz şəxsiyyətində birləşdirən nadir simalardan idi. Onun dövlətçilik baxışı dar millətçilik çərçivəsindən uzaq, beynəlxalq hüquqa söykənən humanist bir model idi. 1920-ci il işğalından sonra mühacirət həyatı yaşamağa məcbur olsa da, Parisdə keçirdiyi son gününə qədər Azərbaycanın istiqlalı üçün çalışmağı dayandırmadı. Onun mühacirətdəki fəaliyyəti Azərbaycanın müstəqillik ideyasının ölməsinə imkan verməyən məşəl idi. Bu gün müstəqil Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq aləmdəki nüfuzu, onun BMT və digər təşkilatlarda təmsil olunması əslində bir əsr əvvəl Əlimərdan bəyin Parisdə təkbaşına başlatdığı o böyük diplomatik savaşın məntiqi nəticəsidir. O, bizə təkcə bir dövlət deyil, həm də o dövləti dünyada necə ləyaqətlə təmsil etməyin məktəbini miras qoyub. Ə. Topçubaşov Azərbaycanın taleyində millətin dağınıq ruhunu bir araya gətirən hüquqi zəka və diplomatik iradənin təntənəsi, Azərbaycanın keçmişi ilə gələcəyi arasında qırılmaz bir bağ, milli qürurumuzun əbədi pasportudur. O, bizim milli qürurumuzun memarı, dövlətçilik tariximizin sarsılmaz sütunudur.
Bu gün Əlimərdan bəy Topçubaşovun doğum günündə onun zəngin irsini bir daha ehtiramla yad edir, milli dövlətçilik tariximizdə qoyduğu silinməz izə dərin hörmətimizi ifadə edirik.
Nigar Yahyazadə
11:25 04.05.2026
Oxunuş sayı: 147
