Azərbaycan–NATO əməkdaşlığı: regional təhlükəsizlikdən qlobal sülhə doğru
Azərbaycanın xarici siyasi kursunda Avroatlantik strukturlarla əməkdaşlıq məsələsi müstəqilliyin ilk illərindən etibarən strateji prioritetlərdən biri kimi müəyyən edilmişdir. Bu kontekstdə Şimali Atlantika Alyansı (NATO) ilə tərəfdaşlıq xüsusi və çoxşaxəli yer tutur. Müstəqilliyin ilk illərindən etibarən Azərbaycan öz təhlükəsizlik arxitekturasını qurarkən beynəlxalq hərbi-siyasi strukturlarla əməkdaşlığı prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirmişdir. 1992-ci ildə Şimali Atlantika Əməkdaşlıq Şurasına üzvlüklə başlayan bu yol 1994-cü il mayın 4-də Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən “Sülh naminə tərəfdaşlıq” Çərçivə Sənədinin imzalanması ilə strateji xarakter almışdır. Bu sənəd hərbi əməkdaşlıq aktı olmaqla yanaşı, Azərbaycanın Qərb dəyərlərinə, beynəlxalq təhlükəsizlik standartlarına və müasir ordu quruculuğu prinsiplərinə sadiqliyinin rəsmi bəyanı idi.
Bu münasibətlərin analitik mənzərəsinə nəzər saldıqda görürük ki, Azərbaycan NATO üçün sadəcə coğrafi baxımdan əhəmiyyətli tərəfdaş deyil, həm də siyasi və hərbi resursları ilə beynəlxalq sülhə real töhfə verən aktordur. Otuz ildən artıq davam edən bu əlaqələr bir neçə fundamental sütun üzərində dayanır: siyasi dialoq, sülhməramlı əməliyyatlar, hərbi islahatlar və enerji təhlükəsizliyi. Xüsusilə sülhməramlı missiyalarda iştirak Azərbaycanın Alyans daxilindəki etibarlılığını zirvəyə daşımışdır. Kosovoda, İraqda və uzunmüddətli Əfqanıstan missiyasında Azərbaycan hərbçilərinin nümayiş etdirdiyi peşəkarlıq Bakının beynəlxalq təhlükəsizlikdəki “təhlükəsizlik istehlakçısı”ndan “təhlükəsizlik ixracatçısı”na çevrildiyini sübut etdi. 2021-ci ildə Kabil hava limanının təhlükəsizliyini son ana qədər qoruyan və ərazini tərk edən sonuncu müttəfiq qüvvələrdən olan Azərbaycan hərbçiləri bu tərəfdaşlığın ən kritik sınağından uğurla çıxdılar.
Münasibətlərin hərbi-texniki tərəfi isə ordunun modernləşdirilməsi və NATO standartlarına uyğunlaşdırılması prosesini əhatə edir. Azərbaycanın 2004-cü ildən qoşulduğu Fərdi Tərəfdaşlıq üzrə Əməliyyat Planı müdafiə sektorunda şəffaflığın artırılması, demokratik nəzarət mexanizmlərinin qurulması və ordunun idarəetmə strukturunun yenilənməsi üçün geniş imkanlar açdı. Burada ən mühüm amil Türkiyə hərbi modelinin əsas götürülməsidir. NATO-nun aparıcı üzvlərindən olan Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik Azərbaycan ordusunun Alyans standartlarına inteqrasiyasında “körpü” rolunu oynadı. 44 günlük Vətən müharibəsi və sonrakı lokal antiterror tədbirləri göstərdi ki, Azərbaycan ordusu müasir döyüş taktikasını, yüksək texnoloji silahların idarə olunmasını və çevik komandanlıq strukturunu məhz bu beynəlxalq standartlar çərçivəsində mükəmməl mənimsəmişdir.
Geosiyasi baxımdan Bakının NATO siyasəti zərgər dəqiqliyi ilə hesablanmış balans üzərində qurulub. Azərbaycan bir çox tərəfdaş ölkələrdən fərqli olaraq, Alyansa üzvlüklə bağlı rəsmi iddia irəli sürmür, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığı ən yüksək səviyyədə saxlayır. Bu mövqe Azərbaycanın həm Rusiya ilə strateji münasibətlərini qorumasına, həm də Qoşulmama Hərəkatındakı neytral statusunu saxlamasına imkan verir. NATO rəsmi Bakını Avropanın enerji təhlükəsizliyinin, xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizinin qorunmasında əvəzolunmaz tərəfdaş kimi tanıyır. Alyansın 2006-cı il Riqa, 2008-ci il Buxarest və sonrakı zirvə görüşlərinin bəyannamələrində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün, suverenliyinin və sərhədlərinin toxunulmazlığının dəstəklənməsi bu strateji əhəmiyyətin diplomatik təsdiqidir.
Hazırkı mərhələdə münasibətlər yeni təhdidlərə – kiberhücumlar, enerji infrastrukturunun fiziki və texnoloji mühafizəsi, habelə regional kommunikasiyaların təhlükəsizliyi istiqamətinə yönəlir. Ötən ilin noyabr ayında NATO-da akkreditə olunmuş 15 ölkənin səfirlərinin Bakıya səfəri Alyansın Cənubi Qafqazda formalaşan yeni reallıqlara – Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tam bərpa etməsindən sonra yaranan təhlükəsizlik mühitinə verdiyi önəmin göstəricisidir. Rəsmi Bakı NATO ilə münasibətlərini heç bir dövlətə qarşı deyil, yalnız milli maraqları, regional sabitliyi və qlobal sülhü dəstəkləmək məqsədilə inkişaf etdirir. Bu praqmatik yanaşma Azərbaycanı Şərq ilə Qərb arasında hərbi-siyasi dialoqun ən etibarlı mərkəzlərindən birinə çevirmişdir. Cənubi Qafqazın yeni geosiyasi reallıqları fonunda bu əlaqələrin gələcək inkişafı regionda davamlı sülhün qarantı olmaqla yanaşı, Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki müstəqil və prinsipial mövqeyini daha da gücləndirəcəkdir.
12:15 04.05.2026
Oxunuş sayı: 57
