1926 Bakı Türkoloji Qurultayı: Türk dünyasının elmi-mədəni birliyinin başlanğıcı

Müasir Azərbaycan dövləti öz suverenliyini tam bərpa etmiş, beynəlxalq aləmdə nüfuzlu aktor və etibarlı tərəfdaş kimi tanınır. Bu keyfiyyətlər Bakını təkcə siyasi və iqtisadi güc mərkəzi deyil, həm də elm, mədəniyyət və beynəlxalq əməkdaşlıq mərkəzinə çevirir. Ölkənin son illərdə ev sahibliyi etdiyi çoxsaylı qlobal əhəmiyyətli tədbirlər bu reallığı əyani şəkildə təsdiqləyir. Tarixi perspektivdən baxdıqda, Bakının bu rolu yeni deyil. 100 il əvvəl – XX əsrin əvvəllərində də şəhər türk dünyası və Şərq xalqları üçün mühüm elmi-mədəni mərkəz statusuna malik idi. Bu ənənənin ən parlaq təzahürlərindən biri 1926-cı il fevralın 26-dan martın 6-dək Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultaydır. Sovet hakimiyyətinin qurulmasından qısa müddət sonra, siyasi və akademik fəaliyyətin ciddi məhdudiyyətlərə məruz qaldığı bir dövrdə təşkil olunan bu qurultay türk xalqlarının ortaq elmi-mədəni problemlərinin müzakirəsi üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edirdi. 

1925-ci ilin avqustunda SSRİ Xalq Komissarları Şurası Ümumittifaq Türkoloji Qurultayının çağırılması haqqında qərar qəbul etdi. İlk dəfə qurultayın çağırılması məsələsi hələ bir il əvvəl Azərbaycan SSR hökuməti tərəfindən SSRİ rəhbərliyinə təqdim edilmişdi. SSRİ hökumətinin Türkoloji Qurultayın çağırılması barədə qərarından altı ay əvvəl latın əlifbasına keçilməsi məsələlərinin həll edilməsi zərurəti 1-ci Azərbaycan Yerli Diyarşünaslıq Qurultayında və SSRİ Elmlər Akademiyasında və Ümumittifaq Şərqşünaslıq Birliyində qaldırılmışdı. 

SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə Qurultayın çağırılmasına hazırlıq üzrə təşkilat komissiyası yaradıldı. Təşkilat komissiyasının tərkibinə Səməd Ağamalıoğlu (sədr), M. Pavloviç, Həbib Cəbiyev, Aleksandr Samoyloviç, Cəlaləddin Qorxmazov, Q. Broydo, Tyuryakulov, Zifeld, Fitred, Bəkir Çobanzadə, Aşmarin, Odabaş, Novşirvano, Əhməd Baytursunov, Yusifzadə seçildilər.

Qurultayda ümumilikdə 131 nəfər nümayəndə iştirak etmişdir (bunlardan 20 nəfəri beynəlxalq elm ictimaiyyətinin görkəmli təmsilçiləri idi). 9 gün ərzində 17 iclas keçirilmiş, türk xalqlarının dili, tarixi, etnogenezi, etnoqrafiyası, ədəbiyyatı və mədəniyyəti ilə bağlı 38 məruzə dinlənilmiş və geniş müzakirələr aparılmışdır.

Nümayəndə heyətlərinin tərkibi qurultayın geniş coğrafi və elmi əhatəsini əks etdirirdi:

Azərbaycan nümayəndə heyəti isə qurultayın ən fəal və çoxsaylı təmsilçilərindən biri olmuşdur. Qurultaya sədrlik edən Səməd ağa Ağamalıoğlunun rəhbərliyi altında iştirak edən azərbaycanlı alim və ictimai xadimlər arasında Ruhulla Axundov, Həbib Cəbiyev, Bəkir Çobanzadə, Mustafa Quliyev, Fərhad Ağazadə, Hənəfi Zeynallı, Nikolay Aşmarin, Əziz Qubaydullin, Xalid Səid Xocayev, Cabbar Məmmədzadə və başqaları yer almışdır (İ. Həbibbəyli, “Birinci Türkoloji Qurultayın dərsləri və müasir çağırışlar”).

Bu möhtəşəm toplantı türk xalqlarının mədəni inteqrasiyasında tarixi mərhələnin əsasını qoymuş, ortaq əlifba (latın qrafikasına keçid), terminologiya, dil normaları kimi taleyüklü məsələlərin elmi əsaslarla qoyuluşu və həlli yollarının müəyyənləşdirilməsi baxımından müstəsna əhəmiyyət daşımışdır.

Birinci Türkoloji Qurultay həm də Bakının – hələ bir əsr əvvəl də türk dünyasının elmi-mədəni paytaxtı kimi çıxış etməsinin parlaq sübutudur. Bu tarixi hadisə müasir Azərbaycanın qlobal mədəniyyət və elm mərkəzi kimi rolunun dərin tarixi köklərini bir daha təsdiqləyir. 1926-cı il Bakı forumuna müxtəlif Avropa ölkələrindən həmin dövrdə beynəlxalq miqyasda türkologiya elminin aparıcı simaları sayılan 24 nəfər xarici alim dəvət olunmuşdu. Onların sırasında “Orhun-Yenisey” abidələrinin sirrini açan məşhur Danimarka türkoloqu V.Tomsen, Armin Vamberi ilə birlikdə macar türkologiya məktəbinin yaradıcısı kimi tanınan Dyula Nemet, fransız şərqşünası, türk dilinin qrammatikasına dair bir sıra dərsliklərin, elmi-tədqiqat əsərlərinin müəllifi Jan Deni və başqaları vardı. Bütünlükdə, güclü türkoloji məktəb və tədqiqat ənənələrinə malik Almaniya, Türkiyə və Macarıstandan 5-7, İtaliya, Danimarka, İsveç və Finlandiyadan isə ən azı bir nəfərin gəlişi gözlənirdi (Vilayət Quliyev).

Ədəbiyyat, tarixşünaslıq və dil məsələləri başda olmaqla Türkoloji Qurultayı bir neçə aspektdən, mövzu palitrasına uyğun şəkildə təhlil etmək olar. 

Türkoloji qurultayda qaldırılan dil məsələsi:

Bu tədbir sovet türk xalqlarının dil, ədəbiyyat, tarix və mədəniyyətinin öyrənilməsində dönüş nöqtəsi olmuş, eyni zamanda latın əlifbasına keçid kimi siyasi qərarların qəbul edildiyi məkan kimi tarixə düşmüşdür.

Fuad Köprülüzadənin (Mehmed Fuad Köprülü) çıxışı və arqumentləri:

Qurultayda Türkiyədən iştirak edən görkəmli türkoloq Mehmed Fuad Köprülü (Köprülüzadə) türk dilinin islamdan əvvəlki tarixi inkişafını vurğulayan çıxış etmişdir. O, qeyd edirdi ki: Türk dili islamın qəbulundan (VIII əsr) xeyli əvvəl bir sıra ləhcələrə parçalanmışdı. Sənədlərin çatışmazlığı səbəbindən bu ləhcələri dəqiq təsnif etmək hələ mümkün deyil. Orxon abidələrinin (VIII əsr, Göktürk dövrü) dili artıq işlənmiş, ədəbi dil nümunəsi idi – bu, türk dilinin islamdan əvvəlki ədəbi ənənəsinin sübutudur. İslamdan əvvəl müxtəlif əlifbalar (məsələn, Orxon runik əlifbası) mövcud idi və bəzi ləhcələr “ədəbi dillər” statusuna malik idi. Sasani dövrünə aid türk dilində yazılı əsərlərin mövcudluğuna dair tarixi dəlillər var (bu mövzunu Köprülü öz əsərlərində – “Türk ədəbiyyatında ilk mütəsəvviflər” və “Türk ədəbiyyatı tarixi”ndə ətraflı işıqlandırmışdır).

Köprülü daha sonra oğuz ləhcəsinin müsəlman erasının VIII əsrdən etibarən iki qrupa ayrıldığını bildirmişdir:

• Şərqi oğuz (Azəri ləhcəsi) – VIII əsrdən formalaşmağa başlamışdır.

• Qərbi oğuz (Anadolu türkcəsi) – Monqol istilasından əvvəl artıq ədəbi məhsullar verməyə başlamış və səkkiz əsr ərzində ərəb-fars ədəbiyyatı ilə rəqabət apara biləcək minlərlə elmi və bədii əsər yaratmışdır.

Bu fikirlər Köprülünün klassik əsərlərində (xüsusilə “Türk Edebiyatı Tarihi”ndə) geniş yer alır: o, Orxon yazıtlarını türk ədəbi dilinin ən qədim nümunəsi kimi qiymətləndirir və Anadolu türkcəsinin Xarəzm və Mərkəzi Asiyadan gələn ənənələrə söykəndiyini vurğulayır. Qurultay materiallarında (tutanaklarda) bu tezislər əks olunmuşdur və Köprülünün çıxışı türk dilinin qədimliyini və müstəqilliyini sübut edən əsas arqumentlərdən biri kimi qəbul edilir.

S.İ. Rudenkonun məruzəsi və dil-etnik bağlılıq haqqında fikirləri:

Leninqrad Etnoqrafiya Muzeyinin direktoru Sergei İvanoviç Rudenko “Türk tayfalarının etnoqrafik tədqiqinin müasir vəziyyəti və yaxın dövr üçün əsas vəzifələri” məruzəsində əlifba islahatını (latın əlifbasına keçid) müdafiə etmiş və dilin mədəniyyət daşıyıcısı rolunu vurğulamışdır:

“Fikir dildə forma alır; dil ideyaların, mədəniyyətin və sivilizasiyanın ötürücüsüdür. Buna görə dil və əlifba məsələləri qurultayda mərkəzi yer tutmalıdır. Lakin dil, mədəniyyət və fiziki tip (irqi tip) bir-birindən müstəqil yaşaya bilər – etnik qrup anlayışında bu unsurlar arasında gözlənilən sıx bağlılıq həmişə mövcud deyil. Dil etnik əlamətlər arasında ən az davamlı olanıdır: eyni irqi mənşəli xalqlar müxtəlif dillərdə danışa, fərqli mədəniyyətlərə mənsub ola bilər; əksinə, müxtəlif irqi və dilli xalqlar eyni məişət tərzini paylaşa bilər. İrqi tiplər və məişət xüsusiyyətləri inadkarlıqla qorunur, dil isə asanlıqla dəyişir və ya itirilir”.

 Rudenkonun bu fikirləri sovet dövrünün materialist-etnoqrafik yanaşmasını əks etdirir: dilin dəyişkənliyini vurğulayaraq, əlifba islahatını (latınlaşdırma) ideoloji və praktiki cəhətdən əsaslandırır. 

I Türkoloji Qurultayda “tarixşünaslıq”

Türkoloji Qurultayın məqsəd və mahiyyəti ümumi türk xalqlarının dil məsələsi olsa da bəzi avropadan gələn etnoqraf və şərqşünaslar öz “arqumentləri” ilə əsassız ittihamlarla çıxışlar etmişdilər. Onlardan biri də “Müasir vəziyyət və türk xalqları tarixinin araşdırılmasının ən yaxın vəzifələri" məruzəsilə çıxış edən akademik Vasili Vladimiroviç Bartold idi.  Belə ki, akademik məruzəsi zamanı dil məsələsini öndə tutaraq bəzi tarixi faktlara toxunub. Bartold çıxışı zamanı deyib ki, tarixi həyatı boyu, bəzi istisnalar olmaqla, türklər öz dillərində tarixi ədəbiyyat yarada bilməyiblər: 

“Köçəri türk tayfalarının tarixi bizə, əlbəttə, daha çox onların mədəni qonşularının məlumatlarından bəllidir, lakin hətta türklərin istila etdikləri ölkələrdə oturaq həyata keçdikləri və türk sülalələrinin hakimiyyəti altında mədəni dövlətlər yarandığı yerlərdə də məğlub edilənlərin mədəniyyətinin təsiri o qədər güclü idi ki, ədəbiyyatın, xüsusilə də nəsrin dili türk dili yox, onların dili olurdu”.

Akademikin məruzədə ifadə etdiyi fikirlər çox sərt və əsassızdır. Bartoldun yanaşması Rus şərqşünaslığının ənənəsinə əsaslanır və türk mənbələrini (Orxon-Yenisey yazıları, Divanü lüğət-it-türk kimi) kifayət qədər qiymətləndirməmişdir. Əvvəla onu qeyd etmək lazımdır ki, köçəri türk tayfalarının oturaq həyata keçdikdən sonra və hətta dövlətlər qurduqdan sonra nəsr dilinin türk yox, fars və ərəb dili olması fikri yanlışdır. Azərbaycan tarixindəki bir çox arqumentlər bu fikri təkzib etməyə əsas verir. Belə ki, biz Qaraqoyunlu dövləti hökmdarı Cahan şah Həqiqinin həm də qələm əhli olduğunu, türkcə divan müəllifi olduğunu bilirik (divanı lirik və mistik şeirlərlə zəngindir, İstanbul və Tehran əlyazmalarında saxlanılır). Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin Quran-i-Kərim kitabını türkcəyə tərcümə etdirdiyi və Ağqoyunlu sarayında əsas dilin türk dili olduğu bir faktdır (diplomatik yazışmalar və məclislərdə türkcə dominant idi). Daha sonra qurulan Səfəvi imperiyası da dövlət dilini türk dili elan etmiş, diplomatik yazışmaları türk dilində aparmış, Şah İsmayıl Xətai də öz əsərlərini məhz türk dilində qələmə almışdı (divanı 100 mindən çox sətirdən ibarətdir, şiə motivləri ilə zəngindir). Azərbaycandan uzaqlaşsaq Zahirəddin Baburun “Baburnamə” adlı türkcə (Çağatay) avtobioqrafik memuarını, Əlişir Nəvainin türkcə yaradıcılığını (“Mühakəmət-ül-lüğəteyn”də türk dilinin farscadan üstünlüyünü sübut etməsi) nümunə gətirə bilərik. Bu faktlar türk dilinin, türk xalqlarının həm ədəbiyyatında mühüm rol oynadığını göstərir, həm də dövlət səviyyəsində, diplomatik danışıqlarda istifadə olunduğunu. Ola bilər ki, bu faktlar Avropa dövlətlərində başqa cür təqdim olunsun və yaxud akademikin araşdırdığı mənbələrdə qərəzli mövqe ortaya qoyulsun. Amma hər bir halda bu mövqedən çıxış edərkən bütün faktları ən incə detalına qədər araşdırmaq daha yaxşı olardı.

Görkəmli tarixçi bir sıra hallarda bilavasitə cəmiyyət tarixi məsələlərindən kənara çıxıb türklərin mədəniyyət, mənəviyyat tarixinə nüfuz etməyə çalışarkən birtərəfli, əsassız mülahizələr irəli sürmüş, məsələn, demişdir:

"İslamı qəbul edəndən sonra türklər müsəlman dindarlığının sadiq müdafiəçilərinə çevrildilər. Qərbdə bərbərlər kimi, Şərqdə də türklər çox vaxt dinin ehkamlarının müdafiəçisi və onların pozulmasına görə qisasçılar rolunda çıxış edirdilər. Müsəlman türklərin müsəlman ölkələrinə qarşı istilaçı yürüşlərinə bu ideya ilə bəraət qazandırıldı. Mahmud Kaşğari belə bir rəvayət danışır: guya Allah peyğəmbərə deyib ki, "Mənim Şərqdə türklər adlanan qoşunum var, hər hansı bir xalqa qəzəblənəndə türkləri onların üstünə göndərirəm". İslama olan səmimi sədaqətləri üzündən, bərbərlər kimi, türklər də bəzən maddi, mənəvi və mədəni nailiyyət əleyhinə yönəlmiş dini irticanın alətinə çevrilirdilər".

Akademik Nizami Cəfərov “Birinci Türkoloji Qurultayda tarixşünaslıq məsələləri” adlı məqaləsində Bartoldun iddialarına cavab olaraq qeyd edir ki,

- birincisi, türklərin bərbərlərlə müqayisəsi heç yerinə düşmür;

- ikincisi, İslamı qəbul etməzdən min il əvvəldən də türklərdə hərb sənəti inkişaf etmişdi. Odur ki, onların (türklərin) İslam bayrağı altında "kafirlər"ə qarşı yürüşlərini dinə sədaqətin təzahürü kimi qiymətləndirmək özünü doğrultmur...

- üçüncüsü, V.V.Bartold ziddiyyətə yol verir: əgər türklər "müsəlman ölkələrinə qarşı istilaçı yürüşlər" edirdilərsə (və buna məşhur "hədis" haqq qazandırmaqla onların "qisasçılığ"ına dini don geyindirirdisə), onda "dindarlığın sadiq müdafiəçisi" nə deməkdir?

- İslamın qəbulundan sonra da türklər öz epik həyatlarını müəyyən sosial-etnoqrafik fərqlərlə (məsələn, şəhərləşmənin güclənməsi) davam etdirmiş, heç zaman "dini irticanın aləti"nə çevrilməmişlər...

- dördüncüsü, orta əsrlər türk cəmiyyətində heç də bütün təbəqələrin müsəlman dindarı olub, gecə-gündüz İslama sədaqətlə ibadət etdiyini düşünmək illüziyadır.

Əlbəttə Nizami Cəfərovun arqumentləri bir daha Bartoldun əsassız ittihamlarını ortaya qoyur. (Nizami Cəfərov AMEA-nın həqiqi üzvü, görkəmli dilçi-türkoloqdur)

Tarixşünaslığına aid üçüncü məruzə Bakıda çalışan Kazan tatarı, dosent Qaziz (Əziz) Qubaydullin olur. Qubaydullinin qaldırdığı məsələlər bir növ zərurət idi. Dosent qeyd edir ki, məruzəyə başlamazdan əvvəl bir məsələni xüsusi oklara qeyd etməyi zəruri sayıram: 

“Mən yalnız Sovet İttifaqı tərkibində yaşayan türklər tərəfindən yazılmış və Qərbi Avropa tarix elminin müəyyən təsiri altında meydana çıxmış türk-tatar tarixi əsərlərinə toxunacağam. Bu qeydi ona görə vacib hesab edirəm ki, hətta XIX əsrdə belə Rusiyanın türk tayfaları arasında elə tarixçilər mövcud idi ki, onlar öz tarixi əsərlərini və ya xatirələrini köhnə Şərq ənənələrinə təqlid edərək, Qərb tarixi vəsaitlərindən və mənbələrindən istifadə etmədən yazırdılar. Məsələn, Latif Əfəndinin “Şəki xanlığının tarixi”, Hüseyn Əmirxaninin “Bolqarların və Kazanın tarixi” və bir çox özbək əsərləri bu qəbildəndir. Lakin köhnə ərəb-fars ənənələrinin güclü təsiri altında yazmaqla yanaşı, eyni zamanda rus və Avropa mənbələrindən və tarixi əsərlərdən də istifadə edən tarixçilər haqqında, əlbəttə ki, danışacağam (bunlara Bakıxanov, Mərcani, Murad Məkkini aid etmək olar)”.

Tarixçinin məruzəsi Rusiya imperiyası və sonradan Sovet İttifaqı daxilində yaşayan türk xalqlarının (xüsusilə Volqa tatarları, azərbaycanlılar və özbəklər) tarix elminin inkişafını marksist prizmasından təhlil edir. O, mövzunu daraldaraq yalnız Qərbi Avropa və rus təsiri altında yazılmış əsərlərə toxunur, köhnə Şərq ənənələrini (ərəb-fars salnaməçiliyini) isə kənara qoyur. Bu yanaşma Sovet dövrünün ideoloji çərçivəsini əks etdirir: tarix elmi "köhnə feodalizm"dən "müasir kapitalist intibah"a keçid kimi təqdim olunur.

Məruzəçi davam edir ki, Rusiya türkləri arasında tarixi əsərlərin meydana çıxması (Avropa və ya rus tarixşünaslığının təsiri altında) onların intibahı ilə bağlıdır; 

 “Avropa sivilizasiyasının təsiri nəticəsində bu intibah ilk növbədə kapitalizmin daha erkən inkişaf etdiyi və hakim sinfin milli burjuaziya olduğu türk tayfaları arasında başlamışdır. Rusiya türkləri arasında belə bir xalq Volqaboyu tatarlarıdır. Onların qədim Volqa ticarət yolunda yerləşməsi və ruslar vasitəsilə Avropa mədəniyyəti ilə çox erkən təmasda olmaları buna şərait yaratmışdır. Məhz buna görə də XIX əsrin əvvəllərində burada ilk tatar tarixçisi İbrahim Xəlfin meydana çıxmışdır. O, 1822-ci ildə “Çingiz xan və Aksak Teymurun həyatı” adlı anonim tarixi rəvayətlər toplusunu nəşr etdirmiş və bu əsərə tatar əhalisini məhv olmaqda olan tarixi əlyazmaları və tarixi xarakterli xalq ədəbiyyatını toplamağa çağıran olduqca maraqlı bir ön söz əlavə etmişdir. Elə həmin şəxs məşhur şərqşünas professor Frenin rəhbərliyi altında elmi metodlara əsaslanaraq Əbülqazi Bahadır xanın “Türklərin şəcərə ağacı” əsərini 1824-cü ildə nəşr etdirmişdir”.

Tarixçinin ümumi məruzəsinə diqqət etdikdə deyə bilərik ki, XIX əsrdə belə klassik Şərq üslubunda yazılmış əsərləri qeyd edir: Latif Əfəndinin “Şəki xanlığının tarixi”, Hüseyn Əmirxaninin “Mustafad əl-əxbar fi əhval Kazan və Bulqar” əsəri ilə "Bulqarizm" ideyasını inkişaf etdirmişdir (Volqa Bulqarları ilə Kazan xanlığının əlaqəsini vurğulayır). Bu ənənə Volqa tatarlarının "Bulqarizm" ideyasının köklərini göstərir – yəni, özlərini Qızıl Orda "tatarları"ndan fərqləndirərək, qədim Bulqar xanlığına bağlamaq cəhdi. XIX əsrin sonlarında bu fikir *Şıxabəddin Mərcani* kimi alimlər tərəfindən inkişaf etdirilmişdir; o, Volqa Bulqarları ilə müasir tatarların tarixi davamlılığını sübut edərək, milli şüuru gücləndirmişdir.

Qubaydulli həmçinin "hibrid" tipli alimləri də qeyd edir: Abbasqulu ağa Bakıxanov (“Gülüstani-İrəm”, 1841 – Şirvan və Dağıstanın tarixi, rus və şərq mənbələrini birləşdirir), Şıxabəddin Mərcani (tatar tarixşünaslığının atası, epigrafika və numizmatikadan istifadə edir), Murad Məkki. Bu alimlər köhnə ənənəni müasir metodlarla yeniləyiblər, milli intibahın əsasını qoyublar.

Türkoloji Qurultayda iştirak edən erməni – Açaryan

Türkoloji Qurultayda Ermənistandan iki nümayəndə iştirak edib ki, onlardan biri də məşhur erməni alimi, professor Hrachya Hakoboviç Acharyan (erməni: Հրաչեայ Աճառեան; rus: Рачия Акопович Аджарян; ing: Hrachia Acharian) idi. Açaryan Osmanlı imperiyasının paytaxtı İstanbulda (Konstantinopol) anadan olmuşdur (8 mart 1876 – 16 aprel 1953). O, yerli erməni məktəbində ilk təhsilini almış, sonra Fransada Paris Sorbonne Universitetində (məşhur dilçi Antoine Meillet ilə) və Almaniyada Strasburq Universitetində (Heinrich Hübschmann ilə) ali təhsil görmüşdür. Bir polyqlot (çoxdilli) alim olan Açaryan ən azı 10 dil bilmişdir, o cümlədən erməni, türk, fars, ərəb, fransız, alman, rus və latın dilləri. O, 1917-ci ildə Parisdə erməni dilinin 13-cü konqresində iştirak edib dilçiliklə bağlı iki hesabat təqdim etmişdir. 1898-cu ildə Qafqaza gəlmiş və dilçilik istiqamətində tədqiqatlar aparmışdır – əvvəl Şuşa (Qarabağ), sonra Təbriz, Nor Bayazet (indiki Kamo), Rostov (Nor Naxçıvan), Tehran və yenə Təbrizdə müəllimlik etmişdir. Türkologiya ilə bağlı iclaslarda türkçədən ermənicəyə və ermənicədən türkçəyə keçən sözlərlə bağlı çoxlu sayda tədqiqatlar aparmışdır. Bir müddət İrəvan (Yerevan) Dövlət Universitetində işləyən (1923-cü ildən professor, 1925-ci ildən Ermənistan Elmlər Akademiyasının üzvü), elmi və pedaqoji tədqiqatlarını davam etdirən Açaryan türk dilinin tədqiqinə mühüm töhfə vermişdir. O, erməni dilçiliyinin atası hesab olunur və 200-dən çox əsər (dictionaries, qrammatikalar, dialekt tədqiqatları) müəllifidir. Stalin repressiyalarında (1937) həbs olunmuş, amma sonradan buraxılmışdır (bu zaman bir gözünü itirmişdir). Hrachya Açaryan 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda məruzələr təqdim etmiş və türk dilindən ermənicəyə 4 mindən çox sözün keçdiyini müəyyənləşdirmişdir. 1902-ci ildə Moskvada Lazarev İnstitutu tərəfindən tam adı “Türk dilindən ermənicəyə keçən sözlər İstanbul erməni xalq ləhcəsinin Van, Qarabağ və Yeni Naxçıvan dialektləri ilə müqayisə edilərkən” olan kitabı çap edilmişdir (erməni: Tʾurkerēn pʾoxaṙeal baṙer hayerēni mēǰ – Polis, Vani, Łarabałi ew Nor Naxiǰewani barbaṙner). Adı çəkilən kitabda və onun 7 cildlik “Erməni dilinin etimoloji lüğəti” (Hayerēn armatakan baṙaran, 1926-1935, Yerevan; 1971-1979-da 4 cildlik yenidən nəşr) kitabında bu barədə geniş şəkildə bəhs edilmişdir. “Türk dilindən ermənicəyə keçən sözlər İstanbul erməni xalq ləhcəsinin Van, Qarabağ və Yeni Naxçıvan dialektləri ilə müqayisə edilərkən” əsərinin yazıldığı vaxtda da - 1902-ci ildə türk dili təsirli bir dil idi və ermənicəyə kifayət qədər söz keçməsi yazılan əsərlərdən də məlum olurdu. Bu kitabda toplanan sözlərin mənşəyi, etimologiyası, erməni dilində səslənmə forması, onun hansı ərazidə hansı formada istifadə edilməsi geniş şəkildə tədqiqa edilərək təqdim edilmişdir. Əsər türk dilindən ermənicəyə keçən sözlərdən bəhs edir. O, erməni dilində olan sözləri toplayaraq İstanbul ağzında danışılan sözləri sistemləşdirmiş və bu sözlərin Van, Qarabağ və yeni Naxçıvan dialektləri ilə müqayisə etmişdir. Acharyanın bu tədqiqatları erməni dilinin türk dilləri ilə qarşılıqlı təsirlərini (əsasən türkdən erməni dilinə) sistemləşdirmişdir və müasir erməni dialektologiyasında əsas mənbələrdən sayılır.

 Türkoloji Qurultayda fəaliyyəti

Professor Açaryan məruzədə qeyd edir ki, türk dilinin erməni dilinə təsiri çox böyükdür: 

 “Mən bu məsələyə hələ 1902-ci ildə xüsusi geniş bir əsər həsr etmişəm (“Eçmiədzində nəşr olunan Eminian Etnoqrafik Məcmuə”), burada Konstantinopol, Van, Qarabağ və Don üzərindəki Naxçıvan erməni ləhcələrində türk dilindən alınmış bütün sözləri qeyd etmişəm. Bu cür alınmaların sayı 4000-ə çatır. Konstantinopol türk ədəbi dilinin ərəb və fars sözləri ilə dolu olması kimi, bir çox vilayətlərdə erməni xalq danışıq dili də türk sözləri ilə zəngindir. Tamamilə türk sözlərindən ibarət cümlələrə də rast gəlinir. Türk dilinin erməni dilinə bu təsiri Qərbi Kiçik Asiyada, Kiprdə, Bolqarıstanda, Şərqi Rumelidə, Rumıniyada və Bessarabiya ərazilərində, eləcə də İranın və Zaqafqaziyanın bəzi kəndlərində o həddə çatmışdır ki, ermənilər öz ana dillərini tamamilə itirmişlər. Bu hadisə artıq bir neçə əsr əvvəl baş vermişdir. Polşa erməniləri 1530-cu ildən etibarən erməni dilini unudaraq tatar dilini mənimsəmiş və bu dildə, lakin erməni əlifbası ilə bütöv bir ədəbiyyat yaratmışlar. Hətta dini kitablar da tatar dilinə tərcümə edilmişdir”.

Məruzədən aydın olur ki, Türkoloji Qurultayda iştirak edən ermənini narahat edən əsas məsələ öz dillərinin sıradan çıxma təhlükəsidir. Açaryanın çıxışı qurultayda mübahisələrə səbəb olmuşdur, çünki o, türk dilinin erməni dilinə güclü təsirini vurğulayaraq, erməni dilinin qorunması məsələsini qaldırmışdır. Qurultayın stenoqrafik materiallarında (1926 nəşri) bu məruzə "Türk və erməni dillərinin qarşılıqlı təsiri" mövzusunda qeyd olunur və əsas diqqət türk dilinin erməni dilinə (fonetika, leksika, qrammatika) təsirindədir. Açaryanın bu tədqiqatları erməni dilinin orta əsrlərdən müasir dövrə keçidini (qədim erməni - grabar'dan yeni erməni - aşxarabar'a) izah edir və türk təsirini bu prosesin stimulu kimi qiymətləndirir.

I Türkoloji Qurultay dövr mətbuatında:

Professor Asif Rüstəmlinin yazdığına görə, Türkoloji qurultay işini başa çatdırandan iki gün sonra hökumət ofisiozu - “Kommunist” qəzeti 8 mart 1926-cı il tarixli 57-ci sayında “xaricdən gələn professorlardan” Mehmet Fuad Köprülü (Türkiyə), Əli bəy Hüseynzadə (Türkiyə), Dyula Mesaroş (Macarıstan), Teodor Mentsel (Almaniya) və Paul Vittekin (Avstiya) birgə foto-şəklini dərc etmişdi. Bu simvolik illüstrativ material da azsaylı xarici alimlərin Bakıya daha çox Əli bəyin nüfuzu və təkidi nəticəsində gəldiyini düşünməyə əsas verir.

Bakı forumunun gedişini diqqətlə izləyən “Krasnıy Krım” qəzeti 3 may 1926-cı il tarixli sayında “Türkoloji qurultayın əks-sədası” adlı məqalə dərc etmişdi. Cağdaş türk cəmiyyətinin türkoloji qurultayın qərarlarını qızğın müzakirə etdiyini vurğulayan anonim müəllif onun işində “görkəmli türk alimlərindən İstanbul universitetinin professorları - Tarix-Filologiya fakültəsinin dekanı Mehmet Fuad Köprülü və əslən Azərbaycandan olan Əli bəy Hüseynzadənin” fəal iştirak etdiyini xatırladaraq hər ikisinin vətənə döndükdən dərhal sonra “Milliyyət”, “Cümhuriyyət”, “Hakimiyyəti-milliyyə” kimi populyar qəzetlərə müsahibələr verib Bakıda bütün türk dünyasının gələcək mədəni tərəqqisi və çağdaş dünya ilə ayaqlaşması baxımından taleyüklü qərarların qəbul edildiyini xüsusi vurğuladıqları bildirilirdi.

Sovet mətbuatının rəsmi məlumatı, habelə qurultay iştirakçılarının məqalə və qeydləri türkoloqların Bakı forumuna qatıla bilməyən bir sıra tanınmış Avropa alimlərinin, mühacir nəşrlərin Türkoloji qurultaydakı elmi müzakirələrə münasibət bildirməsinə təkan vermişdi. Məsələn, uzun müddət Orta Asiyada yaşamış fransız türkoloqu J.Kastane Parisin məşhur “Revue du Monde Musulman” jurnalında “Bakıda 1926-cı ilin mart Türkoloji konqresi” adlı geniş analitik məqalə ilə (1926, cild 63, say 1, s. 15-90) çıxış etmişdi. Müəllif yazısında Azərbaycan paytaxtını yeni “İslam İntibahının” mərkəzi adlandırır, qurultayın qərarlarının sayları Sovetlər İttifaqında 17-25 milyon arasında tərəddüd edən türk-tatar xalqlarının mədəni və siyasi həyatına mühüm təsir göstərəcəyinə diqqət çəkirdi. Maraqlıdır ki, J.Kastane məqaləsinin əlavələr bölməsində özünün ruscadan fransız dilinə tərcüməsində Bakı qəzetlərindən götürülən və Azərbaycanda mədəni quruculuğun nailiyyətlərinə işıq salan bütöv bir silsilə məqalələr yerləşdirmişdi. (Asif Rüstəmli)

Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının dil və mədəni birliyinin əsasını qoymuş, müasir dövrdə TDT çərçivəsində inteqrasiya proseslərinə ilham vermişdir. O, türkologiyanın inkişafında dönüş nöqtəsi olmuş, Azərbaycanı bu sahədə lider mövqeyə çıxarmışdır. Bu gün türk dünyası ortaq tarix, dil və mədəniyyət əsasında daha sıx birləşir – Qəbələ Zirvə Görüşü (2025) kimi tədbirlərdə bu irs yenidən vurğulanır.

Prezident İlham Əliyev bu tarixi ənənəni davam etdirərək, 2025-ci il oktyabrın 22-də “Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Sərəncam imzalamışdır. Bu sənəd 2026-cı il fevralında Bakıda qurultayın 100 illiyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunmasını təmin edir.

Sərəncamda qeyd olunur ki, 2025-ci il oktyabrın 6–7-də Qəbələdə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatı Dövlət Başçılarının 12-ci Zirvə Görüşünün Bəyannaməsində bu yubileyin qeyd edilməsi çağırışı öz əksini tapmışdır. Prezident İlham Əliyev Zirvə Görüşündə də bu məsələni xüsusi vurğulayaraq, “Gələn il birinci Türkoloji Qurultayın keçirilməsinin 100 illik yubileyinin Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində təntənəli şəkildə təşkil olunmasını təklif edirəm” demişdir.

Bu sərəncam və yubiley tədbirləri Azərbaycanın türk dünyasındakı lider rolunu bir daha təsdiqləyir, ulu öndər Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu siyasətin davamıdır. 80 illik (2005), 90 illik (2016) yubileylərdən sonra 100 illik qeyd olunmaqla, Birinci Türkoloji Qurultayın irsi müasir türk birliyinin elmi-mədəni təməli kimi yaşayır və gələcək nəsillərə ötürülür.

Nəticədə, Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının keçmişdən gələn birliyini və gələcək inteqrasiyasını simvollaşdırır. Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 2026-cı ildə Bakıda keçiriləcək təntənəli tədbirlər bu tarixi missiyanı yeni mərhələyə qaldıracaq, türk dünyasının mədəni-mənəvi gücünü bütün dünyaya nümayiş etdirəcəkdir.