İqtisadiyyat

Sahibkar satış edir, bank qazanır - Gözə görünməyən xərc

Azərbaycanda sahibkarlardan nağdsız ödənişləri qəbul etmək, POS-terminal və mobil POS vasitəsilə müştərilərə ödəniş imkanı yaratmaq tələb olunur. Dövlət bu mexanizmi şəffaflığın artırılması və vergi intizamının gücləndirilməsi üçün təşviq edir. Ancaq sahibkarın qarşısında başqa bir problem dayanır: məhsulu özü alır, satışını özü edir, müştərini özü tapır, vergi ödəyir, amma nağdsız ödəniş qəbul etdikdə və öz qazandığı pula çıxış əldə etmək istədikdə banka da əlavə komissiya ödəməli olur.

Ən diqqətçəkən məqam isə odur ki, nağdsız ödənişə görə təxminən 3 faiz komissiya tutulur, vəsaitin nağdlaşdırılması zamanı isə əlavə 2 faiz xidmət haqqı yaranır. Belə olduqda, hər 100 manatlıq satışdan bankın payına ümumilikdə 5 manat düşür.

Burada sual yaranır: öz zəhməti ilə pul qazanan sahibkar niyə dövlətə vergi ödəməklə yanaşı, qazandığı vəsaitə çıxış əldə etmək üçün banka bu qədər komissiya verməlidir?

100 manatlıq satışdan 5 manat bankın payına düşür

Tutaq ki, kiçik sahibkar mağazasında 100 manatlıq məhsul satır. Müştəri ödənişi POS-terminal və ya mobil POS vasitəsilə edir. Sahibkarın tətbiq edilən sadələşdirilmiş vergi dərəcəsi 2 faizdir və həmin satışdan 2 manat vergi hesablanır.

Bununla yanaşı, bankın müqaviləsində 3 faizlik komissiyaya əsasən ödənişə görə daha 3 manat tutulur. Sahibkar həmin vəsaiti sonradan nağdlaşdırarkən əlavə 2 faiz komissiya ödəyir və 100 manatlıq satış üzrə bank xərci daha 2 manat artır.

Nəticədə 100 manatlıq satışın 5 manatı bank komissiyalarına, 2 manatı isə vergiyə gedir. Hələ icarə haqqı, əməkhaqqı, kommunal xərclər, malın alış qiyməti və digər sahibkarlıq xərcləri hesablanmayıb.

Əsas məsələ də budur: sahibkar satışını həyata keçirir, malın və ya xidmətin məsuliyyətini daşıyır, müştəri ilə işləyir, vergi ödəyir. Bank isə əməliyyatın həyata keçirilməsinə görə xidmət haqqı alır. Bank xidmətinin xərc yaratması təbiidir, amma bu xərcin hansı əsasla müəyyənləşdirildiyi və sahibkarın üzərinə nə qədər yük qoyduğu açıq müzakirə olunmalıdır.

Dövlət sahibkarın vergi yükünü azaltmağa çalışır, bank komissiyası isə qalır

Dövlət son illərdə nağdsız ödənişləri artırmaq üçün müxtəlif vergi mexanizmləri tətbiq edir. Məsələn, 2026-cı il yanvarın 1-dən ictimai iaşə fəaliyyəti göstərən ƏDV ödəyicilərinin POS-terminal və mobil POS vasitəsilə əldə etdiyi nağdsız dövriyyənin 50 faizinin üç il müddətinə ƏDV tutulan ümumi dövriyyədən çıxılması nəzərdə tutulub. Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olan iaşə obyektləri üçün isə POS-terminal və mobil POS vasitəsilə nağdsız dövriyyəyə görə vergi dərəcəsinin 8 faizdən 6 faizə endirilməsi tətbiq edilir.

Yəni dövlət nağdsız ödənişlərin artmasında maraqlıdır və bunun üçün sahibkarın vergi yükünü müəyyən qədər azaltmağa çalışır. Lakin bank komissiyaları həmin güzəştlərin təsirini zəiflədə bilər.

Bir tərəfdən sahibkara nağdsız ödənişləri qəbul etmək tövsiyə olunur, digər tərəfdən POS-terminal və mobil POS vasitəsilə həyata keçirilən əməliyyatlara görə bank xidmət haqqı tutur. Üstəlik, sahibkar öz hesabındakı vəsaiti nağdlaşdırmaq istədikdə əlavə komissiya ilə üzləşə bilər.

Belə çıxır ki, dövlət sahibkarı nağdsız ödənişə təşviq edir, bank isə həmin ödəniş mexanizminin istifadəsindən gəlir əldə edir. Bəs bu sistemdə sahibkarın marağı necə qorunur?

Nağdsız ödəniş dövlət üçün şəffaflıq, bank üçün gəlir, sahibkar üçün isə əlavə xərcə çevrilməməlidir.

Sahibkarın qazancı niyə bankın komissiyasına çevrilməlidir?

Bankların xidmət göstərməsi və müəyyən gəlir əldə etməsi normaldır. POS-terminal və mobil POS vasitəsilə ödənişlər zamanı əməliyyatların emalı, təhlükəsizlik, texniki infrastruktur, kart şəbəkələri və hesablaşmalarla bağlı xərclər yaranır. Lakin bu xidmətlərin mövcudluğu sahibkardan tutulan istənilən komissiyanın əsaslandırılmış olması demək deyil.

Əsas sual bankın real xərcləri ilə sahibkardan alınan xidmət haqqı arasında hansı nisbətin olmasıdır. Komissiyanın hansı hissəsi kartı buraxan banka, hansı hissəsi ekvayer banka, hansı hissəsi isə ödəniş sisteminə çatır? Sahibkar bu bölgü barədə nə dərəcədə məlumatlandırılır?

Azərbaycan Mərkəzi Bankı 2026-cı ildə interçeync tariflərinin yuxarı hədlərini 0,25 faiz bəndi azaldıb. Qurumun açıqlamasında məqsədlərdən biri ekvayerlərin xərclərini azaltmaq və bunun nəticəsində təsərrüfat subyektlərinə tətbiq olunan nağdsız ödəniş xidmət haqlarının aşağı salınmasına şərait yaratmaq kimi göstərilib.

Bu qərar bir məqamı ortaya qoyur: nağdsız ödənişlərin qəbulu ilə bağlı xərclərin azaldılması mümkündür və bu məsələ tənzimləyici qurumun da diqqətindədir. Ancaq interçeync tarifinin aşağı salınması bankın sahibkara tətbiq etdiyi komissiyanın avtomatik olaraq eyni həcmdə azalması demək deyil. Ona görə də bankların tarif siyasətinin nəticələri ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Əgər nağdsız dövriyyəni artırılırsa, bankların komissiyaları da bu məqsədlə uzlaşmalıdır. Əks halda, sahibkar üçün nağdsız ödəniş sadəcə yeni xərc mənbəyinə çevrilə bilər.

Kreditə gələndə faiz var, sahibkarın satışında niyə 3 faiz komissiya?

Bank tarifləri ilə bağlı belə bir sualın qoyulması əsaslıdır: bank müştəriyə kredit verərkən öz faiz gəlirini hesablayır, sahibkar isə öz fəaliyyəti ilə qazandığı vəsaiti qəbul edib istifadə etmək üçün niyə yüksək komissiya ödəməlidir?

Sahibkar məhsulun alınmasına və satışına pul qoyur, bazar riskini daşıyır, müştəri ilə münasibətləri qurur, vergi və digər öhdəliklərini yerinə yetirir. Bank isə hər nağdsız əməliyyatdan komissiya əldə edir. Bu şəraitdə bankın tariflərinin sahibkarın fəaliyyətinə təsiri niyə daha ciddi müzakirə olunmasın?

POS-terminal və mobil POS üçün depozit: sahibkar niyə əvvəlcədən pul bağlamalıdır?

Bəzi bankların POS-terminal və mobil POS xidmətləri üzrə depozit və ya hesabda minimum qalıq tələb etməsi də ayrıca araşdırılmalıdır. Bankların dərc etdiyi tariflərdə depozit məbləğləri və xidmət şərtləri fərqlənir. Bəzi hallarda aylıq xidmət haqqı, aşağı dövriyyəyə görə əlavə ödəniş və ya müəyyən məbləğin hesabda saxlanılması tələbi də mövcuddur.

Burada suallar kifayət qədər konkretdir: depozit hansı riskə görə tələb olunur? Məbləğ necə hesablanır? Vəsait hansı şərtlərlə sahibkara qaytarılır? Sahibkar POS-terminal və ya mobil POS xidmətindən imtina etdikdə pulunu nə vaxt geri ala bilir? Hesabda saxlanılan vəsaitdən bank istifadə edirsə, bunun şərtləri sahibkara necə açıqlanır?

Sahibkar bir tərəfdən nağdsız ödəniş qəbul etmək üçün avadanlıq və ya xidmətə qoşulmalı, digər tərəfdən depozit ayırmalı, hər əməliyyata görə komissiya ödəməli, daha sonra öz pulunu nağdlaşdırarkən əlavə xərc çəkməlidirsə, bu modelin iqtisadi əsaslandırılması aydın olmalıdır.

Kiçik sahibkar üçün dövriyyədən kənarda saxlanılan hər manat əhəmiyyətlidir. Xüsusilə gündəlik mal alışına, icarəyə və digər xərclərə pul ayırmalı olan sahibkarın vəsaitinin əlavə şərtlərlə bağlanması onun maliyyə imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Dövlət POS-terminal və mobil POS tələb edir, sahibkar isə komissiyadan qaça bilmir

Dövlət Vergi Xidmətinin məlumatına görə, POS-terminal quraşdırılması məcburi olan obyektlərdə terminalın quraşdırılmamasına və nağdsız ödənişlərin qəbulundan imtinaya görə maliyyə sanksiyaları tətbiq olunur. 2025-ci ilin yanvar-avqust aylarında aparılan nəzarət tədbirləri zamanı bu sahədə 1 143 qanun pozuntusu aşkarlanıb.

Beləliklə, qanunla müəyyən edilmiş hallarda sahibkar nağdsız ödənişləri qəbul etmədikdə sanksiya riski ilə üzləşir. Qəbul etdikdə isə bank komissiyası və digər xidmət xərcləri ilə qarşılaşa bilər.

Bu, nağdsız ödənişlərin inkişafı üçün arzuolunan modeldirmi? Dövlət bir tərəfdən sahibkardan müəyyən texniki imkanları təmin etməyi tələb edirsə, digər tərəfdən bu imkanların istifadəsinin yaratdığı xərclərin şəffaf və əsaslandırılmış olmasına da diqqət yetirməlidir.

Nağdsız ödənişlər dövlətin vergi nəzarətini asanlaşdırır, nağd pul dövriyyəsini azaldır və alıcı üçün rahatlıq yaradır. Banklar da bu əməliyyatların həyata keçirilməsindən gəlir əldə edirlər. Deməli, sistemin faydası yalnız bir tərəfə aid deyil. Xərclərin ağırlığının isə əsasən sahibkarın üzərinə düşməsi ədalətlilik baxımından müzakirə edilməlidir.

Bank komissiyası və nağdlaşdırma haqqı niyə ayrıca hesablanır?

Sahibkarın narazılığını artıran məsələlərdən biri də eyni vəsaitlə bağlı bir neçə mərhələdə xərc yaranmasıdır. Əvvəlcə müştərinin kartla etdiyi ödənişə görə komissiya tutulur. Daha sonra sahibkar həmin pulu nağdlaşdırmaq istədikdə əlavə xidmət haqqı ilə üzləşə bilər.

Tutaq ki, sahibkar 100 manatlıq satış edib, ödənişə görə 3 manat komissiya ödəyib. Sonra hesabındakı vəsaiti nağdlaşdırarkən 2 manat da tutulub. Bu halda bankın iki əməliyyat üzrə ümumi gəliri 5 manat olur. Dövlətin 2 manatlıq sadələşdirilmiş vergi yükünü də əlavə etdikdə, satışın 7 manatı vergi və bank xərclərinə gedir.

Burada əsas sual budur: bank komissiyası artıq ödənişin qəbulu zamanı tutulduğu halda, vəsaitin sahibkarın öz istifadəsinə verilməsi üçün əlavə haqqın hansı iqtisadi əsasları var? Nağdlaşdırma əməliyyatının özünün də xərc yaratması mümkündür. Ancaq bu xərcin məbləği, tətbiq şərtləri və sahibkarın seçim imkanları şəffaf olmalıdır.

Sahibkarın öz pulunu hesabında saxlamaq, başqa hesaba köçürmək və ya nağdlaşdırmaq hüququ var. Bu əməliyyatların hər biri üzrə ayrıca komissiya tətbiq edilirsə, banklar həmin tariflərin əsaslandırılmasını və müştərinin ümumi xərcini aydın göstərməlidir.

Nağdsız ödəniş sahibkarı niyə əlavə xərc qarşısında qoyur?

Məsələ bankların ümumiyyətlə xidmət haqqı almamasından getmir. Söhbət xidmətin real dəyəri, komissiyanın hesablanma qaydası və sahibkarın üzərinə düşən maliyyə yükü arasındakı tarazlıqdan gedir.

Mərkəzi Bankın qarşısında bir sıra suallar dayanır: POS-terminal və mobil POS üzrə komissiyaların sahibkarlara tətbiq olunan yuxarı hədləri daha şəffaf mexanizmlə tənzimlənə bilərmi? Bankların tutduğu xidmət haqlarının hesablanma metodologiyası sahibkarlar üçün açıq olmalıdırmı? Nağdsız ödənişin qəbulu və vəsaitin nağdlaşdırılması zamanı eyni dövriyyəyə düşən ümumi bank xərcləri necə qiymətləndirilir? Depozit tələblərinin əsaslandırılması və geri qaytarılması üzrə vahid şəffaflıq standartları tətbiq edilə bilərmi?

Banklardan da aydın cavab gözlənilir: sahibkardan tutulan komissiya hansı xərclərə əsaslanır, nağdlaşdırma haqqı niyə tətbiq edilir və sahibkarın ümumi xərcini azaltmaq üçün hansı güzəştli tariflər mövcuddur?

Ödəniş infrastrukturunun istifadəsi iqtisadi cəhətdən əlverişli olmalıdır. Əks halda, nağdsız ödənişin üstünlükləri fonunda sahibkarın xərcləri artır, kiçik biznesin qazancı isə daha da azalır.

Sahibkar satış edir, müştəriyə xidmət göstərir, məhsulun məsuliyyətini daşıyır və dövlətə vergi ödəyir. Bank isə ödənişin qəbulu və sonrakı əməliyyatlara görə komissiya tutur. Bu sistemdə bankın qazancı ilə sahibkarın üzərinə düşən yük arasında hansı tarazlığın olduğu açıq şəkildə izah edilməlidir.

Nağdsız ödəniş iqtisadiyyatın inkişafına xidmət etməlidir, sahibkarın qazancını komissiyalarla əridən mexanizmə çevrilməməlidir.

Mövzular:

POS-terminal bank komissiyası nağdsız ödəniş sahibkar xərcləri mobil POS ekvayrinq xidməti

🖨 Çap et

12:30 26.10.2026

Oxunuş sayı: 66