Bakının yeni dini-geosiyasi xəritəsi: Türk dünyası, Qafqaz və İslam həmrəyliyi

Bakıda sentyabrın ortalarında keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının müsəlman dini idarə rəhbərlərinin toplantısı ilk baxışdan dini tədbir təsiri bağışlaya bilər. Amma Prezident İlham Əliyevin həmin görüşdəki çıxışına diqqətlə baxanda, məsələnin yalnız din xadimlərinin bir araya gəlməsindən ibarət olmadığı görünür. Burada daha geniş bir siyasi xəritənin konturları görünür: Türk dünyası, Qafqaz və İslam dünyası arasında yeni əlaqələndirici məkan yaratmaq cəhdi.

Bu xəritədə Azərbaycan təsadüfi coğrafi nöqtə deyil. Azərbaycan həm TDT-nin üzvüdür, həm Qafqaz dövlətidir, həm də İslam dünyasının bir hissəsidir. Prezident də çıxışında məhz bu üç kimliyin kəsişməsinə xüsusi diqqət yetirir. Daha maraqlısı budur ki, tədbir Seyid Yəhya Bakuvi və Xəlvətiyyə irsi ilə əlaqələndirilir. Beləliklə, siyasi inteqrasiya ilə yanaşı, onun üçün mənəvi və mədəni platforma da təklif olunur.

Burada əsas sual budur: Bakı həqiqətən Türk dünyası daxilində yeni bir İslam həmrəyliyi modeli qurmağa çalışırmı? Əgər belədirsə, bunun sərhədləri haraya qədər gedir?

Məncə, hadisəyə yalnız dini toplantı kimi baxmaq bu prosesin əsas tərəfini görməmək olardı.

Prezidentin çıxışında ən mühüm ifadələrdən biri dünyada və xüsusilə müsəlman aləmində proseslərin narahatlıq doğurması, qarşıdurmaların genişlənməsi və müsəlman ölkələrinin “vahid bir ailə” kimi birləşməsinin zəruriliyi ilə bağlıdır. Burada konkret təhlükələrin adları tam şəkildə sadalanmır. Lakin çıxışın sonrakı hissəsi və son aylarda TDT daxilində dini əməkdaşlığın institusional şəkildə genişlənməsi həmin təhlükələrin istiqamətini anlamağa imkan verir.

Söhbət ilk növbədə regional müharibələrin coğrafiyasının genişlənməsindən gedir. Prezident özü qeyd edir ki, artıq müxtəlif qarşıdurmalarda bir deyil, çoxsaylı dövlətlər iştirak edir və münaqişələrin coğrafiyası genişlənir. Buna görə Türk dünyasını və Qafqazı sülh şəraitində saxlamaq ayrıca məqsəd kimi ortaya qoyulur. Bu, sırf dini təhlükə anlayışı deyil. Bu, klassik təhlükəsizlik anlayışının daha geniş versiyasıdır.

İkinci təhlükə parçalanmadır. Burada “İslam dünyasının parçalanması” yalnız məzhəb fərqliliyi kimi başa düşülməməlidir. Yaxın Şərqdə dövlətlərarası rəqabət, məzhəb qarşıdurmaları, radikal dini ideologiyalar, xarici müdaxilələr və müxtəlif silahlı qrupların meydana çıxması İslam coğrafiyasını parçalı siyasi sistemə çevirib. TDT-nin 2025-ci ildə Bişkekdə keçirilmiş toplantısında da İslam həmrəyliyi, islamofobiya və radikalizmlə mübarizə ayrıca sənədlərdə əksini tapmışdı.

Üçüncü təhlükə isə dini kimliyin siyasi alətə çevrilməsidir. Bu xüsusilə vacibdir. Əgər dini boşluq yaranırsa, onu radikalizm, təriqətçilik və xaricdən gələn ideoloji təsirlər doldura bilər. Buna görə Bakının təklif etdiyi modelin mahiyyətində “dini nəzarətdən çıxarmaq” yox, əksinə, ənənəvi dini institutlar arasında koordinasiyanı artırmaq görünür. 2026-cı ildə TDT çərçivəsində dini məsələlər üzrə dövlət qurumlarının rəhbərlərinin Şuşada ilk görüşünün keçirilməsi də prosesin artıq yalnız simvolik səviyyədə qalmadığını göstərir.

Bu baxımdan, Bakıda keçirilən toplantının ən mühüm nəticələrindən biri məhz institusional xarakter daşıyır. TDT-nin dini idarələri artıq yalnız dini bayramlar və mərasimlər səviyyəsində deyil, ortaq fətvalar, dini təhsil, ədəbiyyat mübadiləsi, gənclərlə iş və radikalizmə qarşı əməkdaşlıq kimi sahələrdə koordinasiyadan danışırlar. 14 sentyabr 2026-cı ildə qəbul edilən Bakı Bəyannaməsində terrorizm, ekstremizm, separatizm, ksenofobiya, islamofobiya, türkofobiya, təkfirçilik və məzhəb ayrı-seçkiliyinə qarşı birgə fəaliyyət ayrıca qeyd olunub.

Bu, artıq “mənəvi birlik” ifadəsindən daha konkret bir şeydir.

Amma məsələnin daha maraqlı tərəfi TDT ilə Qafqazın eyni siyasi-dini çərçivədə çəkilməsidir.

Azərbaycanın burada özünəməxsus mövqeyi var. Türk dünyasının Qafqazdakı əsas üzvü Azərbaycandır. Prezident çıxışında Azərbaycanın həm Türk dünyasına, həm Qafqaza aid olduğunu xüsusi vurğulayır. Bu coğrafi fakt siyasi baxımdan çox mühümdür. Çünki Azərbaycan üzərindən TDT-nin institusional təsir dairəsi Mərkəzi Asiyadan Qafqaza qədər uzanan xətt əldə edir.

Bu xəttin dini komponenti də artıq görünür.

Bakıda TDT ölkələrinin dini liderləri ilə yanaşı Gürcüstan, Suriya, Dağıstan, Çeçenistan və Şimali Qafqazın digər nümayəndələrinin iştirak etməsi təsadüfi protokol genişlənməsi kimi görünmür. Burada siyasi dövlət sərhədləri ilə dini-mədəni əlaqələrin sərhədləri arasında fərq yaranır.

Bu fərq xüsusilə Rusiya məsələsində diqqətəlayiqdir.

Çünki Şimali Qafqazın Dağıstan və Çeçenistan kimi subyektlərinin dini nümayəndələrinin Bakıda TDT dini platformasında iştirak etməsi Moskvanın siyasi suverenliyinə qarşı açıq çağırış demək deyil. Belə nəticəyə gəlmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Əksinə, Azərbaycan özü uzun müddətdir Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi vasitəsilə regionun dini əlaqələrini tarixi çərçivədə təqdim edir. Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin məlumatına görə, onun institusional əhatə dairəsi Azərbaycanla yanaşı Gürcüstan, Ermənistan və Şimali Qafqazın bir sıra ərazilərindəki müsəlman dini təşkilatlarını da əhatə edən tarixi struktur kimi təqdim olunur.

Ona görə burada daha incə bir mexanizm var: siyasi sərhədlərə toxunmadan mədəni-dini əlaqə məkanı yaratmaq.

Bu, Rusiyaya qarşı “növbəti siqnal” kimi oxuna bilərmi? Geosiyasi siqnal baxımından, bəli, müəyyən məna daşıya bilər. Amma bunu Rusiyaya qarşı siyasi layihə adlandırmaq üçün faktiki əsas yoxdur. Daha doğru ifadə budur: Azərbaycan Qafqazda özünün tarixi, dini və mədəni əlaqələrindən istifadə edərək əlavə regional kommunikasiya kanalları yaradır.

Bu, xüsusilə bugünkü dəyişən geosiyasi şəraitdə əhəmiyyətlidir. Çünki Qafqaz artıq yalnız Rusiya–Qərb rəqabətinin sərhəd zonası deyil. Türkiyə, Mərkəzi Asiya, İran, Avropa, Çin və Körfəz ölkələrinin maraqları da burada kəsişir. Belə şəraitdə Azərbaycan üçün yalnız hərbi və iqtisadi əlaqələr kifayət etmir. Mədəni və dini diplomatiya da əlavə təsir vasitəsinə çevrilir.

Məhz burada Seyid Yəhya Bakuvi məsələsi ortaya çıxır.

Bakuvi adının bu tədbirlə yanaşı çəkilməsi sadəcə tarixi şəxsiyyətə ehtiram kimi izah edilə bilər. Amma bunun daha dərin siyasi-mədəni tərəfi də var.

Xəlvətiyyə Azərbaycanın dini-mədəni tarixində xüsusi yeri olan sufi ənənələrindən biridir. Elmi mənbələr Xəlvətiyyənin Azərbaycanda formalaşdığını və Seyid Yəhya Şirvaninin fəaliyyəti ilə sistemli təriqət formasına gəldiyini göstərir. Sonradan bu ənənə Anadoluya, Osmanlı coğrafiyasına, Balkanlara və İslam dünyasının başqa hissələrinə yayıldı.

Bu fakt Bakuvini maraqlı siyasi-mədəni simvola çevirir.

Çünki onun irsi yalnız “Azərbaycanın dini tarixi” daxilində qalmır. Xəlvətiyyə geniş coğrafiyada yayılmış transregional sufi şəbəkəsi olub. Bu səbəbdən Bakuvi üzərindən Azərbaycan öz dini-mədəni irsini Türk dünyası və daha geniş İslam coğrafiyası ilə bağlaya bilir.

Deməli, Bakuvi seçimi təsadüfi olmaya bilər. Amma bundan “İslam birliyinin təməlində Xəlvətilik dayanacaq” nəticəsini çıxarmaq da düzgün olmaz.

Daha real ehtimal başqadır: Xəlvətiyyə siyasi birlik üçün ideoloji təriqət kimi deyil, ortaq mənəvi dil kimi istifadə edilə bilər.

Bu fərq çox vacibdir.

Çünki müasir dövlətlərarası sistemdə konkret bir sufi təriqətini bütün İslam dünyasının təşkilati modeli kimi irəli sürmək real görünmür. İslam dünyasının daxilində məzhəblər, hüquq məktəbləri və dini ənənələr olduqca müxtəlifdir. Lakin sufi irsinin mötədillik, mənəvi intizam, tolerantlıq və dini dəyərlərin siyasi zorakılıqdan ayrılması kimi aspektləri müxtəlif cəmiyyətlər üçün ortaq dil yarada bilər.

Bakıda səslənən mesaj da məhz buna yaxındır.

IRCICA rəhbəri Mahmut Erol Kılıç çıxışında Azərbaycandakı sufi irsini xüsusi vurğulayıb və Seyid Yəhya Bakuvi, Füzuli, Nemətullah Naxçıvani kimi simaları İslamın “mülayim” tərəfinin nümunələri kimi təqdim edib.

Əl-Əzhərin Böyük İmamı Şeyx Əhməd ət-Tayyibin Xəlvətiyyə ilə bağlı mesajının məhz bu kontekstdə səsləndirilməsi isə hadisənin dairəsini daha da genişləndirir. Mənbədə onun Bakuvi irsi ilə bağlı Xəlvətiyyə mənsubiyyətinin vurğulandığı bildirilir. Burada artıq Azərbaycan–Türkiyə–Mərkəzi Asiya xəttinə Misirin Əl-Əzhəri də əlavə olunur.

Bu, diqqətdən qaçırılmamalı məqamdır.

Çünki söhbət yalnız Türk dünyasının dini inteqrasiyasından getmir. Türk dünyasının dini-mədəni platforması daha geniş İslam dünyasının nüfuzlu dini mərkəzləri ilə əlaqələndirilir.

Başqa sözlə, Bakı özünü yalnız TDT daxilində dini koordinasiya məkanı kimi deyil, Türk dünyası ilə daha geniş İslam dünyası arasında vasitəçi məkan kimi təqdim edir.

Bəs prezidentin “İslam dininə zərbə vurmaq istəyən ünsürlər” barədə sözləri nə deməkdir?

Burada da diqqətli olmaq lazımdır. Çıxışın həmin hissəsini “xristian dünyasına qarşı çağırış” kimi təqdim etmək doğru olmaz. Prezident konkret olaraq Avropa institutlarını, islamofobiyanı, Qurani-Kərimin təhqir edilməsini və İslamın terrorla eyniləşdirilməsini tənqid edir. Bu, bütövlükdə xristian dini və ya xristian xalqları ilə qarşıdurma elan edilməsi demək deyil.

Əksinə, Azərbaycan siyasi xəttinin başqa hissəsi multikulturalizm üzərində qurulub. Ona görə burada hədəf “xristianlıq” deyil, İslamofobiya və Avropanın bəzi siyasi-institusional dairələrində Azərbaycana və İslam dünyasına qarşı gördüyü münasibətdir.

Bu fərqi saxlamaq vacibdir. Çünki əks halda çox ciddi siyasi mesajı dini-sivilizasion qarşıdurma kimi sadələşdirmək olar.

Prezidentin istifadə etdiyi “elan olunmamış müharibə” ifadəsi isə daha çox siyasi psixologiya və təhlükəsizlik dili ilə bağlıdır. Burada söhbət tanklardan və ordulardan yox, informasiya, reputasiya, media, dini stereotiplər və siyasi təzyiqlərdən gedir. İslamın terrorla eyniləşdirilməsi, islamofobiyanın yayılması və dini simvolların təhqiri bu geniş təhlükəsizlik çərçivəsində təqdim olunur.

Bunun realpolitik baxımdan mənası nədir?

Məncə, əsas məqsəd müsəlman ölkələrini Qərblə qarşıdurmaya səfərbər etmək deyil. Daha praktik məqsəd müsəlman ölkələrinin beynəlxalq sistemdə kollektiv siyasi çəkisini artırmaqdır.

Bu ikisi eyni şey deyil.

Azərbaycanın özü Avropa strukturlarının içində iştirak edir və prezident də bunu çıxışında xüsusi vurğulayır. Buna görə Bakı Qərbdən tam uzaqlaşan dini blok modeli təklif etmir. Daha çox Qərb institutları ilə münasibətdə öz siyasi manevr imkanlarını genişləndirən çoxvektorlu model qurmağa çalışır.

Bu baxımdan gələn il Azərbaycanda keçiriləcək İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşü xüsusi əhəmiyyət qazanır. Prezident bu tədbiri indiki beynəlxalq proseslər fonunda mühüm hesab edir və müsəlman ölkələri arasında qarşıdurmaların azalmasını arzuladığını bildirir.

Deməli, qarşıda iki ayrı platformanın bir-birinə yaxınlaşdırılması ehtimalı var: biri Türk dünyasının siyasi-mədəni platforması olan TDT, digəri daha geniş İslam dünyasını birləşdirən İƏT.

Azərbaycan hər iki platformanın üzvüdür.

Bu, Bakının geosiyasi üstünlüyüdür.

Türkiyə və Mərkəzi Asiya ilə türk kimliyi üzərindən danışa bilir. Ərəb və digər müsəlman dövlətləri ilə İslam həmrəyliyi üzərindən əlaqə qura bilir. Qafqazla isə həm coğrafi, həm tarixi, həm dini, həm də mədəni əlaqələr qurur.

Belə baxanda Bakuvi də həmin siyasətin tarixi simvoluna çevrilir.

Ən maraqlı məsələ isə Qarabağın bu dini toplantının coğrafiyasına daxil edilməsidir.

Dini liderlərin Ağdam, Xocalı, Xankəndi və Şuşaya aparılması sadəcə ekskursiya deyil. Bu, Qarabağın Azərbaycan siyasi yaddaşında hansı məna daşıdığını İslam dünyasının dini elitasına göstərmək cəhdidir. Prezident çıxışında xüsusilə məscidlərin dağıdılmasını və bunun İslam dünyasına təhqir olduğunu vurğulayır.

Ağdam məscidinin ayrıca seçilməsi də təsadüfi görünmür. Çünki Ağdam məscidi həm Qarabağ müharibəsinin yaddaş məkanıdır, həm də yenidənqurmanın simvollarından birinə çevrilib. Prezident məscidlərin bərpasının 2021-ci ildən başladığını və Ağdam məscidinin ilk bərpa olunan obyektlərdən olduğunu bildirir.

Burada Azərbaycan öz Qarabağ hekayəsini dini yaddaşla birləşdirir.

Əvvəlki mərhələdə Qarabağ məsələsi əsasən ərazi bütövlüyü, beynəlxalq hüquq və təhlükəsizlik dili ilə təqdim olunurdu. İndi isə həmin hekayəyə başqa bir qat əlavə edilir: məscidlər, dini irs, İslam mədəniyyəti və bərpa.

Bu, xüsusilə İslam ölkələrinin ictimai rəyinə hesablanmış diplomatik mesajdır.

Amma burada daha bir mühüm məqam var. Azərbaycan dini həmrəyliyi öz milli suverenliyinin əvəzedicisi kimi təqdim etmir. Əksinə, çıxışın məntiqində suveren dövlət, milli iradə və hərbi güc əsas təminat kimi göstərilir.

Yəni Bakının modeli dini dövlətlərüstü siyasi birlik deyil.

Daha çox belə görünür: suveren dövlətlər + ortaq türk kimliyi + ortaq İslam mədəniyyəti + dini institutlar arasında koordinasiya + regional təhlükəsizlik əməkdaşlığı.

Bu modelin real gücü də məhz buradadır.

Çünki müasir dünyada dini birlikdən danışmaq asandır, onu institusional mexanizmə çevirmək isə çətindir. TDT daxilində artıq ortaq fətva mexanizmlərinin, dini təhsil əməkdaşlığının, ədəbiyyat mübadiləsinin və dini idarələr arasında daimi koordinasiyanın müzakirə edilməsi prosesin praktiki tərəfə keçdiyini göstərir.

Bununla belə, qarşıda ciddi problemlər də var.

Türk dövlətlərinin hamısının eyni dini-siyasi modelə malik olduğunu düşünmək olmaz. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın dövlət-din münasibətləri bir-birindən fərqlənir. Üstəlik, İslam dünyasının daxilində ərəb, türk, fars, Cənubi Asiya və Afrika siyasi mərkəzləri arasında maraq fərqləri mövcuddur.

Ona görə Bakıdan çıxan ideyanın qarşısında ən böyük sınaq emosional birlik yaratmaq yox, fərqli dövlətlərin maraqlarını eyni masada saxlamaq olacaq.

Digər sınaq isə dini radikalizmdir.

Əgər yeni platforma yalnız islamofobiyaya cavab verməklə məhdudlaşsa, onun təsiri məhdud qala bilər. Əgər eyni zamanda radikalizm, təkfirçilik, məzhəbçilik və xaricdən gələn dini ideoloji təsirlərə qarşı ortaq mexanizmlər yaratsa, onda bu platforma daha ciddi regional institutlaşma əldə edə bilər. Bakı Bəyannaməsində məhz bu məsələlərin bir yerdə qeyd olunması diqqət çəkir.

Rusiyaya gəldikdə isə mənzərə daha mürəkkəbdir.

Şimali Qafqaz nümayəndələrinin Bakıda iştirakı Rusiyanın ərazi bütövlüyünə alternativ dini siyasi məkan yaradılması kimi təqdim edilərsə, bu, hadisənin real miqyasını şişirtmək olar. Amma başqa tərəfdən, Moskvanın nəzarətində olan Şimali Qafqazın dini elitalarının Azərbaycan mərkəzli və TDT ilə əlaqəli platformalarda görünməsi də tamamilə əhəmiyyətsiz hadisə deyil.

Bu, yumşaq gücün sərhədlərini göstərir.

Azərbaycan siyasi sərhədləri dəyişdirmədən tarixi və dini əlaqələri hərəkətə gətirir. Bu, XXI əsrin geosiyasətində getdikcə daha çox istifadə edilən üsuldur. Sərhəd dəyişmir, amma əlaqə şəbəkəsi genişlənir.

Beləliklə, sentyabr toplantısına yalnız “dini liderlərin görüşü” kimi baxmaq düzgün olmaz.

Burada daha böyük bir prosesin konturları görünür: Azərbaycan özünü Türk dünyası ilə İslam dünyası arasında əlaqələndirici ölkə, Qafqazda isə dini-mədəni kommunikasiya mərkəzi kimi möhkəmləndirməyə çalışır.

Seyid Yəhya Bakuvi bu siyasətin tarixi simvoludur. Xəlvətiyyə isə onun mümkün mənəvi dilidir. TDT bu prosesin türk siyasi-mədəni çərçivəsidir. İƏT daha geniş İslam platformasıdır. Qafqaz isə bütün bu xətlərin kəsişdiyi coğrafiyadır.

Əsas məsələ isə bundan sonra başlayır.

Əgər bu proses yalnız konfranslardan, bəyanatlardan və dini liderlərin görüşlərindən ibarət qalsa, onun siyasi çəkisi məhdud olacaq. Əgər ortaq dini təhsil proqramları, alim və tələbə mübadiləsi, rəqəmsal dini maarifləndirmə, radikalizmə qarşı ortaq mexanizmlər, ortaq elmi mərkəzlər, dini-mədəni irsin qorunması və beynəlxalq platformalarda koordinasiya kimi konkret institutlar yaranarsa, onda söhbət artıq yeni bir regional şəbəkədən gedəcək.

Bəlkə də Bakının əsas hesabı elə budur.

Burada məqsəd yeni bir “İslam bloku” yaratmaqdan çox, mövcud türk və müsəlman dövlətləri arasında siyasi, mədəni və dini əlaqələrin sıxlığını artırmaqdır. Bu isə Azərbaycan üçün xüsusilə əlverişli modeldir. Çünki Bakı eyni anda həm türk, həm Qafqaz, həm də müsəlman siyasi məkanlarına çıxışı olan nadir dövlətlərdəndir.

Ona görə Prezidentin “birlik” çağırışını yalnız dini şüar kimi oxumaq azdır.

Bu çağırışın arxasında daha praktik bir fikir dayanır: parçalanmış dünyada kiçik və orta dövlətlərin ayrı-ayrılıqda deyil, ortaq siyasi və mədəni platformalar vasitəsilə öz çəkilərini artırması.

Bunun uğurlu olub-olmayacağını zaman göstərəcək. Amma bir şey artıq aydındır: Bakı son illərdə öz xarici siyasətində yalnız enerji, nəqliyyat, hərbi təhlükəsizlik və diplomatiya alətlərindən istifadə etmir. İndi bunlara dini-mədəni diplomatiya da əlavə olunur.

Və bu diplomatiyanın mərkəzində maraqlı üçlük yaranır: Türk dünyası, Qafqaz və İslam dünyası.

Seyid Yəhya Bakuvi isə həmin üçlüyün tarixdən seçilmiş simvoludur.

Məsələnin ən realpolitik tərəfi də budur: Azərbaycan İslam dünyasına Qərbə qarşı qapalı dini cəbhə yaratmaq çağırışı etmir; Türk dünyasını da sırf etnik birlik çərçivəsində saxlamır. O, hər iki xətti Qafqaz üzərində bir-birinə bağlamağa çalışır.

Bu siyasətin nəticəsi dini dövlətlər birliyi yox, mədəni-siyasi əlaqələr şəbəkəsinin dərinləşməsi ola bilər.

Və əgər proses həqiqətən bu istiqamətdə gedərsə, sentyabrın Bakı toplantısı gələcəkdə sadəcə bir konfrans kimi deyil, daha uzun prosesin başlanğıc mərhələlərindən biri kimi xatırlana bilər.