Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyi: Tarixi yubileydən geosiyasi konsepsiyaya

Bakıda Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş "Türk Dünyası Həftəsi" çərçivəsində keçirilən tədbirlər ilk baxışdan tarixi yubiley xarakteri daşısa da, dövlət başçılarının müraciətlərinin məzmunu və tədbirin ümumi siyasi konteksti göstərir ki, burada söhbət yalnız XX əsrin mühüm elmi hadisəsinin xatırlanmasından getmir. Əslində yüz il əvvəl Bakıda keçirilmiş Qurultay müasir türk inteqrasiyasının ideoloji başlanğıc nöqtəsi kimi yenidən siyasi dövriyyəyə daxil edilir və bu yanaşma təsadüfi xarakter daşımır. Son illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatının institusional inkişafı, regional geosiyasətdə baş verən transformasiyalar və beynəlxalq sistemdə çoxqütblülüyün güclənməsi fonunda Birinci Türkoloji Qurultay artıq yalnız filoloji və ya tarixi hadisə kimi deyil, ortaq sivilizasiya məkanının formalaşmasına xidmət edən intellektual platforma kimi təqdim olunur. Prezident İlham Əliyevin müraciətində təşkilatın ortaq humanitar məkan yaratmaq istiqamətində həyata keçirdiyi layihələrin məhz Birinci Türkoloji Qurultayın irəli sürdüyü ideyalara söykəndiyinin vurğulanması bu baxımdan xüsusi diqqətə layiqdir. Bu yanaşma yüz il əvvəl qəbul olunmuş qərarlarla müasir inteqrasiya siyasəti arasında ardıcıl ideoloji xətt qurmağa xidmət edir və tarixi hadisəni müasir geosiyasi strategiyanın legitimlik mənbəyinə çevirir.

Birinci Türkoloji Qurultayın əhəmiyyətini yalnız əlifba islahatı və ya türk dillərinin inkişafı ilə məhdudlaşdırmaq onun əsl mahiyyətini tam əks etdirmir. Əlbəttə, Qurultayda latın qrafikasına keçid, vahid terminologiyanın hazırlanması, türk dillərinin müqayisəli tədqiqi və ortaq elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi kimi məsələlər əsas müzakirə mövzuları idi. Lakin bu qərarların hər biri əslində daha geniş strateji məqsədə xidmət edirdi. XX əsrin əvvəllərində türk xalqlarının böyük hissəsi müxtəlif siyasi sistemlərin tərkibində yaşayırdı və onların vahid siyasi məkan yaratmaq imkanları mövcud deyildi. Belə şəraitdə ortaq elmi və mədəni platformanın formalaşdırılması gələcək inteqrasiyanın yeganə real yolu hesab edilirdi. Bu baxımdan, Qurultayın əsas məqsədi siyasi birlik yaratmaq deyil, belə bir birliyin gələcəkdə mümkün ola bilməsi üçün zəruri intellektual infrastrukturu qurmaq idi. Müasir beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində bu yanaşma "humanitar geosiyasət" anlayışı ilə izah olunur. Humanitar geosiyasət dövlətlərin yalnız ərazi, resurs və iqtisadi maraqlar üzərində deyil, ortaq identiklik, ortaq bilik sistemi və ortaq mədəni yaddaş əsasında da geosiyasi təsir formalaşdırdıqlarını qəbul edir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də Birinci Türkoloji Qurultayın qəbul etdiyi qərarların həyata keçirilməsinin sovet totalitar sistemi tərəfindən məqsədli şəkildə dayandırıldığının xüsusi vurğulanmasıdır. Tarixi fakt kimi bu yanaşma məlum olsa da, onun çıxışda xüsusi yer tutması daha geniş siyasi məna daşıyır. Burada verilən mesaj ondan ibarətdir ki, türk xalqları arasında humanitar inteqrasiya ideyası tarixi baxımdan uğursuz layihə olmayıb; əksinə, həmin layihənin inkişafı siyasi repressiyalar və ideoloji məhdudiyyətlər nəticəsində zorla dayandırılıb. Başqa sözlə, müasir inteqrasiya siyasəti tamamilə yeni təşəbbüs kimi deyil, yüz il əvvəl yarımçıq qalmış tarixi prosesin davamı kimi təqdim olunur. Bu yanaşma inteqrasiya layihəsinə həm tarixi legitimlik qazandırır, həm də onun ideoloji əsaslarını gücləndirir.

Müasir geosiyasi proseslər fonunda bu yanaşmanın əhəmiyyəti daha da artır. Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə beynəlxalq münasibətlər əsasən iqtisadi qloballaşma və liberal beynəlxalq nizam konsepsiyası üzərində qurulmuşdu. Lakin son onilliklər göstərdi ki, dövlətlərin inkişafı yalnız iqtisadi qarşılıqlı asılılıqla izah oluna bilməz. Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı, informasiya müharibələri, mədəni diplomatiyanın güclənməsi və identiklik siyasətinin ön plana çıxması humanitar amilləri geosiyasi rəqabətin əsas elementlərindən birinə çevirmişdir. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin müraciətində "ortaq humanitar məkan" anlayışının xüsusi vurğulanması təsadüfi deyildir. Bu anlayış ortaq mədəniyyətin qorunmasından daha geniş məna daşıyır və elm, təhsil, rəqəmsal kommunikasiya, akademik mobillik, terminoloji uyğunlaşma və intellektual əməkdaşlıq kimi istiqamətləri vahid strateji çərçivədə birləşdirir. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə bu tip platformalar dövlətlərin yumşaq güc potensialının və uzunmüddətli regional təsir imkanlarının əsas elementlərindən hesab olunur.

Bu kontekstdə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın müraciəti də diqqətəlayiqdir. Prezident Ərdoğan Azərbaycanın türk dünyasının faydalılığının artırılmasına verdiyi töhfəni xüsusi qeyd edir və Birinci Türkoloji Qurultayın müzakirə etdiyi məsələlərin bu gün də aktuallığını qoruduğunu bildirir. Burada istifadə olunan "faydalılıq" anlayışı diplomatik baxımdan mühüm məna daşıyır. Müasir regional təşkilatlarda liderlik yalnız iqtisadi və ya hərbi üstünlüklə müəyyən edilmir; əsas meyarlardan biri kollektiv inkişaf üçün faydalı institutlar və təşəbbüslər formalaşdırmaq qabiliyyətidir. Bu baxımdan Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi nəqliyyat layihələri, enerji diplomatiyası, beynəlxalq humanitar forumlar və Türk Dövlətləri Təşkilatına sədrliyi vahid siyasi strategiyanın müxtəlif istiqamətləri kimi qiymətləndirilə bilər. Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyinin Bakıda qeyd olunması da həmin strategiyanın humanitar ölçüsünü tamamlayır.

Beləliklə, Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyi münasibətilə keçirilən tədbirlərin əsas siyasi məzmunu tarixi hadisənin xatırlanmasından daha genişdir. Dövlət başçılarının çıxışlarının müqayisəli təhlili göstərir ki, Qurultay müasir türk inteqrasiyasının ideoloji və intellektual başlanğıcı kimi yenidən şərh olunur. Bu isə onu göstərir ki, XXI əsrdə türk dünyasında inteqrasiya modeli iqtisadi və siyasi əməkdaşlıqla məhdudlaşmır; onun əsas prioritetlərindən biri ortaq humanitar və elmi məkanın formalaşdırılmasıdır. Məhz bu xüsusiyyət Birinci Türkoloji Qurultayın yubileyini adi tarixi tədbirdən fərqləndirərək onu müasir geosiyasi transformasiyaların mühüm intellektual platformalarından birinə çevirir.

Humanitar inteqrasiyadan geosiyasi inteqrasiyaya: Türk Dövlətləri Təşkilatının yeni inkişaf mərhələsi

Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyi münasibətilə keçirilən tədbirlərin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, burada türk dünyasının gələcəyi ilk növbədə humanitar inteqrasiya prizmasından qiymətləndirilir. Bu yanaşma təsadüfi deyil. Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində uzun müddət regional inteqrasiyanın əsas hərəkətverici qüvvəsi kimi iqtisadi əməkdaşlıq qəbul olunurdu. Avropa İttifaqının yaranması, ASEAN-ın inkişafı və Şimali Amerika iqtisadi inteqrasiyası da ilk növbədə iqtisadi maraqlar üzərində formalaşmışdı. Lakin XXI əsrdə beynəlxalq sistemdə müşahidə olunan dəyişikliklər göstərir ki, yalnız iqtisadi qarşılıqlı asılılıq regional birliklərin davamlı inkişafını təmin etmək üçün kifayət etmir. Dayanıqlı inteqrasiya modeli ortaq tarixi yaddaş, ortaq dəyərlər sistemi və institusionallaşmış humanitar əməkdaşlıq olmadan uzunmüddətli nəticə verə bilmir. Məhz buna görə Bakıda keçirilən tədbirlərdə iqtisadi məsələlərdən daha çox elm, təhsil, mədəniyyət və tarix üzərində dayanılması geosiyasi baxımdan strateji seçim kimi qiymətləndirilməlidir.

Prezident İlham Əliyevin müraciətində "ortaq humanitar məkan" anlayışının xüsusi vurğulanması da bu strateji yanaşmanı əks etdirir. Humanitar məkan anlayışı burada klassik mədəni əməkdaşlıq çərçivəsindən kənara çıxır və ortaq akademik institutların, elmi tədqiqat şəbəkələrinin, təhsil proqramlarının, terminoloji standartların və rəqəmsal bilik platformalarının yaradılmasını nəzərdə tutur. Başqa sözlə, məqsəd yalnız ortaq keçmişi qorumaq deyil, gələcək inkişaf üçün ortaq intellektual infrastruktur formalaşdırmaqdır. Müasir geosiyasətdə məhz bu infrastruktur dövlətlərin uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri hesab olunur. Dünyanın aparıcı siyasi mərkəzləri artıq təkcə iqtisadi və hərbi üstünlüklə deyil, universitetləri, elmi tədqiqat institutları, texnologiya ekosistemləri və informasiya platformaları vasitəsilə də təsir imkanlarını genişləndirirlər. Bu baxımdan Türk Dövlətləri Təşkilatının humanitar istiqamətdə institusional inkişafı regional siyasətin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.

Bu prosesin geosiyasi əhəmiyyətini qiymətləndirərkən diqqət yetirilməli olan əsas məsələlərdən biri türk inteqrasiyasının klassik siyasi ittifaqlardan fərqli inkişaf modelinə malik olmasıdır. Dövlət başçılarının müraciətlərində vahid siyasi məkan və ya supramilli idarəetmə modelindən bəhs edilmir. Əksinə, ortaq tarix, ortaq dil, ortaq mədəni irs və ortaq humanitar məkan anlayışları ön plana çıxarılır. Bu terminologiya onu göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı inteqrasiyanı dövlətlərin suverenliyinin məhdudlaşdırılması üzərində deyil, onların qarşılıqlı funksional əməkdaşlığının genişləndirilməsi üzərində qurmağa çalışır. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə bu model "şəbəkə tipli inteqrasiya" kimi xarakterizə olunur və onun əsas üstünlüyü iştirakçı dövlətlərin milli maraqları ilə regional əməkdaşlıq arasında balans yaratmaq qabiliyyətidir.

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın müraciətində Azərbaycanın türk dünyasının faydalılığının artırılmasına verdiyi töhfənin xüsusi qeyd olunması da bu kontekstdə dəyərləndirilməlidir. Diplomatik leksikonda "faydalılıq" anlayışı dövlətin regional sistem üçün yaratdığı əlavə dəyəri ifadə edir. Bu əlavə dəyər yalnız iqtisadi göstəricilər və ya investisiyalarla ölçülmür. Buraya nəqliyyat dəhlizlərinin formalaşdırılması, enerji təhlükəsizliyinə töhfə, humanitar təşəbbüslər, beynəlxalq elmi platformaların təşkili və regional dialoqun inkişaf etdirilməsi də daxildir. Azərbaycanın son illərdə Orta Dəhlizin inkişafı, COP29-a ev sahibliyi, Türk Dövlətləri Təşkilatına sədrliyi və Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illik yubileyinin təşkili kimi təşəbbüsləri vahid geostrateji yanaşmanın müxtəlif istiqamətləri kimi görünür. Bu təşəbbüslərin hər biri ölkənin regional siyasi çəkisini yalnız iqtisadi resurslar hesabına deyil, humanitar və diplomatik imkanlar vasitəsilə də artırmağa yönəlmişdir.

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev və Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarovun müraciətlərində də oxşar konseptual yanaşma müşahidə olunur. Hər iki dövlət başçısı Birinci Türkoloji Qurultayı ortaq elmi və mənəvi irsin mühüm elementi kimi xarakterizə edir və türk xalqları arasında tarix, dil və mədəniyyət sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsinin vacibliyini vurğulayır. Maraqlıdır ki, bu çıxışlarda da geosiyasi terminologiya birbaşa istifadə olunmasa da, humanitar əməkdaşlıq gələcək inteqrasiyanın əsas dayağı kimi təqdim edilir. Bu isə göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı daxilində inteqrasiyanın məzmunu tədricən dəyişir və iqtisadi layihələr humanitar platformalarla tamamlanmağa başlayır.

Birinci Türkoloji Qurultayın qərarlarına yenidən müraciət olunması da məhz bu proseslə bağlıdır. Qurultayda qəbul edilmiş qərarlar arasında ortaq əlifba, müqayisəli dilçilik, vahid terminologiya, ortaq elmi nəşrlər və akademik əməkdaşlıq xüsusi yer tuturdu. XX əsrin əvvəllərində bu qərarlar ilk növbədə maarifçilik və elmi inkişaf məqsədi daşıyırdı. Lakin XXI əsrin rəqəmsal cəmiyyətində həmin ideyalar yeni məzmun qazanır. Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı, böyük verilənlər bazalarının yaradılması və rəqəmsal kommunikasiya mühiti vahid terminologiya və qarşılıqlı anlaşılan elmi standartların əhəmiyyətini daha da artırır. Bu baxımdan Birinci Türkoloji Qurultayın qərarları yalnız tarixi sənədlər deyil, müasir rəqəmsal humanitar əməkdaşlıq üçün də konseptual baza rolunu oynaya bilər.

Beynəlxalq münasibətlər tarixində oxşar nümunələr mövcuddur. Avropa İttifaqının formalaşması prosesində Boloniya təhsil sistemi, Erasmus proqramı və Avropa Tədqiqat Şurası iqtisadi inteqrasiyanın sosial bazasını yaratmışdır. Frankofoniya Təşkilatı ortaq dil vasitəsilə siyasi və mədəni əməkdaşlığı genişləndirmiş, Britaniya Birliyi isə keçmiş müstəmləkələr arasında institusional əlaqələri humanitar platformalar üzərindən qorumağa çalışmışdır. Türk Dövlətləri Təşkilatının hazırkı inkişaf istiqaməti də göstərir ki, uzunmüddətli geosiyasi təsir üçün ilk növbədə ortaq intellektual və humanitar məkan formalaşdırılmalıdır. Məhz bu səbəbdən Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyi yalnız keçmişin xatırlanması deyil, gələcək inteqrasiya modelinin konseptual əsaslarının yenidən müəyyənləşdirilməsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Beləliklə, Bakıda keçirilən "Türk Dünyası Həftəsi"nin əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişaf strategiyası yeni mərhələyə daxil olur. Bu mərhələdə iqtisadi əməkdaşlıq öz əhəmiyyətini saxlasa da, inteqrasiyanın davamlılığı üçün əsas prioritet ortaq humanitar məkanın və intellektual infrastrukturun formalaşdırılmasıdır. Dövlət başçılarının müraciətlərində müşahidə olunan konseptual yanaşma göstərir ki, XXI əsrdə türk dünyasının geosiyasi mövqeyi təkcə nəqliyyat marşrutları və enerji layihələri ilə deyil, elm, təhsil, mədəniyyət və bilik istehsalı sahəsində yaradılacaq yeni əməkdaşlıq modeli ilə müəyyən ediləcəkdir.

Birinci Türkoloji Qurultay və XXI əsrdə türk sivilizasiyasının geosiyasi perspektivləri

Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyinə həsr olunmuş tədbirlər çərçivəsində dövlət başçılarının çıxışlarının müqayisəli təhlili göstərir ki, müzakirələrin əsas istiqaməti keçmişin xatırlanmasından daha çox gələcəyin konseptual çərçivəsinin müəyyənləşdirilməsinə yönəlmişdir. Müraciətlərdə tarix, dil və mədəniyyət anlayışları yalnız milli kimliyin komponentləri kimi deyil, regional əməkdaşlığın strateji resursları kimi təqdim olunur. Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlərdə son onilliklərdə formalaşan yeni tendensiyalarla üst-üstə düşür. Əgər XX əsrdə dövlətlərin gücü əsasən hərbi potensial və iqtisadi resurslarla ölçülürdüsə, XXI əsrdə elmi potensial, texnoloji inkişaf, informasiya mühiti, humanitar institutlar və intellektual istehsal geosiyasi təsirin ayrılmaz elementlərinə çevrilmişdir. Bu baxımdan Birinci Türkoloji Qurultayın yenidən siyasi diskursun mərkəzinə gətirilməsi təkcə tarixi hadisəyə ehtiramın ifadəsi deyil, həm də yeni geostrateji baxışın formalaşmasının göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.

Müasir beynəlxalq sistemdə müşahidə olunan dəyişikliklər türk dünyasının inkişaf perspektivlərinə də yeni imkanlar açır. Liberal beynəlxalq nizamın əvvəlki monolit xarakterini itirməsi, regional güc mərkəzlərinin fəallaşması və Avrasiyanın qlobal iqtisadiyyatın əsas məkanlarından birinə çevrilməsi türk dövlətlərinin qarşılıqlı əməkdaşlığını yeni mərhələyə çıxarır. Xəzər hövzəsi, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz artıq yalnız coğrafi bölgələr deyil, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən strateji kommunikasiyalar sisteminin əsas hissəsi kimi çıxış edir. Bu şəraitdə Türk Dövlətləri Təşkilatı təkcə ortaq dil və mədəniyyətə malik ölkələrin platforması deyil, həm də Avrasiyanın siyasi və iqtisadi arxitekturasında mühüm aktora çevrilmək potensialına malik regional institut kimi formalaşır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Birinci Türkoloji Qurultayın qərarlarının Türk Dövlətləri Təşkilatının humanitar layihələrinin ideoloji bazası kimi təqdim olunması məhz bu kontekstdə xüsusi məna kəsb edir. Burada diqqət çəkən əsas məsələ ondan ibarətdir ki, inteqrasiyanın təməlində iqtisadi və ya hərbi amillərdən əvvəl ortaq bilik sistemi dayanır. Tarix göstərir ki, davamlı siyasi əməkdaşlıq yalnız ümumi maraqlarla deyil, ortaq düşüncə mühiti ilə də möhkəmlənir. Birinci Türkoloji Qurultayda qəbul edilmiş qərarlar – ortaq əlifba, vahid terminologiya, müqayisəli dilçilik, elmi nəşrlər və akademik əməkdaşlıq – zahirən filoloji xarakter daşısa da, onların strateji mahiyyəti türk xalqları arasında vahid intellektual kommunikasiya sisteminin formalaşdırılmasına yönəlmişdi. Bu gün həmin ideyaların yenidən aktuallaşdırılması göstərir ki, müasir inteqrasiya siyasəti yalnız nəqliyyat və iqtisadi layihələr üzərində deyil, bilik istehsalı və humanitar əməkdaşlıq üzərində də qurulmalıdır.

Bu yanaşmanın geosiyasi əhəmiyyəti xüsusilə diqqətəlayiqdir. Müasir dünyada geosiyasi rəqabət artıq yalnız ərazi və resurslara nəzarət uğrunda aparılmır. İnformasiya texnologiyaları, süni intellekt, rəqəmsal iqtisadiyyat və elmi innovasiyalar dövlətlərin strateji üstünlüyünü müəyyən edən əsas amillərə çevrilmişdir. Bu baxımdan ortaq elmi məkanın yaradılması yalnız humanitar təşəbbüs deyil, həm də texnoloji və iqtisadi inkişaf üçün zəruri institusional şərtdir. Türk Dövlətləri Təşkilatının son illərdə universitetlər arasında əməkdaşlığı genişləndirməsi, ortaq akademik proqramların hazırlanması və elmi əlaqələrin gücləndirilməsi istiqamətində atdığı addımlar da məhz bu məqsədə xidmət edir. Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyinin qeyd olunması həmin siyasətin tarixi əsaslarını göstərməklə yanaşı, onun gələcək inkişaf istiqamətlərini də müəyyənləşdirir.

Dövlət başçılarının müraciətlərində diqqəti cəlb edən digər məqam inteqrasiyanın siyasi deyil, sivilizasiya xarakteri daşıyan terminologiya ilə ifadə olunmasıdır. Çıxışlarda "ortaq tarix", "ortaq mədəni irs", "ortaq humanitar məkan" və "ortaq dəyərlər" anlayışlarının ardıcıl şəkildə vurğulanması göstərir ki, məqsəd vahid siyasi model formalaşdırmaq deyil, müxtəlif dövlətlərin ortaq sivilizasiya platformasında əməkdaşlığını genişləndirməkdir. Bu yanaşma müasir beynəlxalq münasibətlərdə getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanan "şəbəkə tipli inteqrasiya" modelinə uyğundur. Belə modeldə dövlətlər öz suverenliklərini qorumaqla yanaşı, elm, təhsil, texnologiya, logistika və mədəniyyət sahələrində qarşılıqlı asılılığı artırırlar. Bu isə klassik ittifaq modellərindən fərqli olaraq daha çevik və uzunmüddətli əməkdaşlıq forması yaradır.

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın və digər dövlət başçılarının müraciətlərində Azərbaycanın regional təşəbbüslərinin yüksək qiymətləndirilməsi də bu geosiyasi yanaşmanın tərkib hissəsidir. Azərbaycanın son illərdə Orta Dəhlizin inkişafında oynadığı rol, enerji təhlükəsizliyi sahəsində həyata keçirdiyi layihələr, beynəlxalq iqlim gündəliyində fəal iştirakı və Türk Dövlətləri Təşkilatına sədrliyi humanitar diplomatiya ilə tamamlanır. Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyinin Bakıda qeyd olunması bu baxımdan simvolik əhəmiyyət daşıyır. Bakı təkcə tarixi Qurultayın keçirildiyi məkan kimi deyil, həm də türk dünyasının humanitar əməkdaşlığının müasir koordinasiya mərkəzi kimi təqdim olunur.

Bununla yanaşı, prosesin qarşısında duran çağırışlar da nəzərdən qaçırılmamalıdır. Humanitar inteqrasiyanın uğuru yalnız siyasi bəyanatlarla təmin oluna bilməz. Bunun üçün ortaq elmi fondların yaradılması, universitetlər arasında davamlı akademik mübadilə proqramlarının genişləndirilməsi, birgə tədqiqat mərkəzlərinin formalaşdırılması, rəqəmsal kitabxanaların və açıq elmi məlumat bazalarının yaradılması zəruridir. Eyni zamanda ortaq terminoloji standartların hazırlanması, süni intellekt və rəqəmsal humanitar elmlər sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi də gələcək inteqrasiyanın mühüm istiqamətlərindən biri olmalıdır. Əks halda, humanitar əməkdaşlıq simvolik tədbirlər səviyyəsində qala və onun strateji potensialı tam reallaşmaya bilər.

Nəticə etibarilə, Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyi münasibətilə keçirilən tədbirlərin geosiyasi əhəmiyyəti onların yubiley xarakterindən xeyli genişdir. Təhlil göstərir ki, dövlət başçılarının çıxışlarında formalaşdırılan konseptual yanaşma türk dünyasının gələcəyini yalnız ortaq keçmişə istinad edən mədəni birlik kimi deyil, ortaq bilik istehsalı, humanitar institutlar və elmi əməkdaşlıq üzərində qurulan strateji məkan kimi təsəvvür edir. Bu baxımdan Birinci Türkoloji Qurultay tarixdə yalnız mühüm elmi hadisə deyil, türk dünyasında institusional humanitar inteqrasiyanın ilk sistemli modeli kimi qiymətləndirilə bilər. Onun yüz il sonra yenidən siyasi gündəmə gətirilməsi isə göstərir ki, XXI əsrdə türk dövlətləri qarşısında duran əsas vəzifə keçmişin simvolik irsini qorumaqdan daha çox, həmin irsi müasir geosiyasi və texnoloji reallıqlara uyğun inkişaf strategiyasına çevirməkdir. Məhz bu halda Birinci Türkoloji Qurultayın irsi təkcə tarixi yaddaş elementi kimi deyil, Avrasiyanın gələcək humanitar və intellektual arxitekturasının formalaşmasında mühüm konseptual mənbələrdən biri kimi çıxış edə bilər.