İranın Naxçıvana hücumu: molla rejiminin geosiyasi mahiyyəti, strateji aqressiyası və Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik reallığı

2026-cı ilin mart ayında baş verən hadisələr Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz regionunda təhlükəsizlik mühitinin kəskin şəkildə dəyişdiyini göstərir. ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatları, İran daxilində siyasi hakimiyyətin ciddi sarsıntı yaşaması və regionda yeni geosiyasi balansın formalaşması fonunda Tehran rejimi ardıcıl olaraq emosional və destruktiv addımlar atmağa başlayıb. Bu addımlardan biri də bu gün Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvana qarşı həyata keçirilən dron hücumudur.

Hücum nəticəsində Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanı ətrafında partlayışlar baş verdi və mülki infrastruktura ziyan dəydi. Eyni zamanda Naxçıvan şəhərinə yaxın yaşayış məntəqələrində də dronların düşməsi qeydə alındı.

Bu fakt hadisənin yalnız hərbi obyektlərə qarşı yönəlmədiyini, eyni zamanda mülki infrastrukturu da risk altına saldığını göstərir. Bu isə beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilə bilər.

Azərbaycanın rəsmi qurumları hadisəni dərhal pisləyərək İranın diplomatik nümayəndəsini izahat üçün Xarici İşlər Nazirliyinə çağırdı. Rəsmi Bakı bu hücumu Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə qarşı açıq təxribat kimi qiymətləndirdi və cavab vermək hüququnu özündə saxladığını bəyan etdi.

İranın Naxçıvana hücumu Azərbaycan-İran münasibətlərinin son illərdəki kontekstində qiymətləndirildikdə daha da paradoksal görünür. Çünki Azərbaycan tərəfi münaqişə başlayandan bəri İranla münasibətlərdə son dərəcə ehtiyatlı və konstruktiv siyasət yürüdüb.

Bu hadisə yalnız lokal hərbi epizod kimi də qiymətləndirilə bilməz. Əslində, bu hücum İran rejiminin strateji düşüncə tərzini, onun region dövlətlərinə münasibətini və ideoloji əsaslarını açıq şəkildə göstərən ciddi geosiyasi siqnaldır. Azərbaycanın münaqişə boyunca neytral mövqe nümayiş etdirməsi, İranla münasibətləri gərginləşdirməməyə çalışması və hətta bu ölkəyə humanitar və diplomatik dəstək göstərməsi fonunda Naxçıvana zərbə endirilməsi Tehran rejiminin siyasi davranış modelini açıq şəkildə ifşa edir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin İranın ali rəhbərinin ölümü ilə bağlı dərhal başsağlığı verməsi, Bakıda İran səfirliyini şəxsən ziyarət etməsi və Azərbaycan dövlətinin İran vətəndaşları üçün sərhədləri açıq saxlaması kimi addımlar region diplomatiyasında nadir rast gəlinən konstruktiv davranış nümunəsi idi. Buna baxmayaraq, İran rejiminin ilk fürsətdə Azərbaycan ərazisini hədəfə alması bu hakimiyyətin siyasi və ideoloji mahiyyətini ortaya qoyur.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edib ki, Azərbaycan ərazisi heç bir halda üçüncü dövlətlər tərəfindən İrana qarşı istifadə edilməyəcək. Bu mövqe Azərbaycanın rəsmi xarici siyasət xəttinin əsas prinsiplərindən biri kimi təqdim olunub.

Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov iranlı həmkarı ilə telefon danışığında bu mövqeni bir daha təsdiqləmiş və Azərbaycanın İranla qonşuluq siyasətinə sadiq qaldığını vurğulamışdı.

Bundan əlavə, Azərbaycan müharibə dövründə İran vətəndaşlarının və digər ölkələrin vətəndaşlarının ölkədən çıxışı üçün sərhəd keçid məntəqələrini açıq saxladı və humanitar keçidlərə şərait yaratdı.

Bu faktlar Azərbaycanın İranla münasibətlərdə destruktiv deyil, konstruktiv xətt yürütməyə çalışdığını açıq şəkildə göstərir.

Lakin İranın Naxçıvana hücumu bu siyasətə verilən cavabın tam əksini nümayiş etdirir.

Bu hadisə eyni zamanda bir neçə fundamental sualı gündəmə gətirir. İran niyə məhz Naxçıvanı hədəf seçdi? Bu hücum təsadüfi hadisədirmi, yoxsa planlı geosiyasi mesajdır? İranın region dövlətlərinə münasibəti hansı ideoloji və strateji prinsiplər üzərində qurulub? Bu hadisə Azərbaycan-İran münasibətlərində hansı yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər?

Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanının hədəfə alınması bir çox ekspertlər tərəfindən təsadüfi addım kimi deyil, strateji hesablanmış qərar kimi qiymətləndirilir. Naxçıvan bölgəsi Azərbaycanın əsas ərazisi ilə quru əlaqəsinə malik olmadığından, regionla əsas kommunikasiya kanallarından biri məhz hava nəqliyyatı hesab olunur. Bu baxımdan hava limanı Naxçıvanın ölkənin digər hissələri ilə əlaqəsini təmin edən ən mühüm logistika qovşaqlarından biridir.

Belə bir infrastruktura zərbə endirilməsi yalnız hərbi taktikanın elementi kimi deyil, həm də kommunikasiya və logistik imkanlara təsir göstərmək məqsədi daşıyan addım kimi dəyərləndirilə bilər. Başqa sözlə, bu hücum Naxçıvanın Azərbaycanın əsas hissəsi ilə əlaqələrini zəiflətmək və regionun strateji dayanıqlığını sarsıtmaq niyyətinin göstəricisi kimi şərh olunur.

Naxçıvan Azərbaycanın ən strateji bölgələrindən biri olmaqla yanaşı, Türkiyə ilə birbaşa sərhədə malik yeganə bölgəmizdir. Türkiyə ilə Naxçıvan arasında mövcud olan hərbi, siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq regionda Ankara-Bakı strateji tərəfdaşlığının mühüm elementlərindən biri hesab olunur. Bu səbəbdən Naxçıvana qarşı istənilən təzyiq yalnız Azərbaycana deyil, müəyyən mənada Türkiyəyə də ünvanlanan geosiyasi mesaj kimi qəbul edilə bilər. İranın bu regionu seçməsi Ankara-Bakı tandeminə dolayı xəbərdarlıq xarakteri də daşıya bilər.

Naxçıvan Cənubi Qafqazda müzakirə olunan ən mühüm geosiyasi layihələrdən biri olan Zəngəzur dəhlizi məsələsinin mərkəzi nöqtələrindən biridir. Bu layihə Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvan vasitəsilə Türkiyə ilə birləşdirəcək potensial nəqliyyat xəttinin formalaşmasını nəzərdə tutur. İran isə bu layihəyə ehtiyatla yanaşır və onun regiondakı iqtisadi və siyasi balansı dəyişdirəcəyini düşünür. Naxçıvana zərbə endirilməsi müəyyən mənada bu geosiyasi proseslərə dair xəbərdarlıq mesajı kimi də interpretasiya oluna bilər.

Ümumiyyətlə yanaşma region üçün tamamilə yeni deyil. 1990-cı illərdə Ermənistan tərəfindən Naxçıvana qarşı həyata keçirilən blokada siyasətində də oxşar strateji məntiq müşahidə olunurdu. Həmin dövrdə əsas məqsəd muxtar respublikanı Azərbaycanın digər ərazilərindən maksimum dərəcədə təcrid etmək idi. Bu gün hava limanının hədəf seçilməsi müəyyən mənada həmin təzyiq metodlarının yenidən tətbiq olunmasını xatırladır.

Buna görə də Naxçıvan hava limanına qarşı hücum yalnız taktiki xarakter daşımır. Bu addım həm kommunikasiya infrastrukturu üzərində təzyiq, həm də regionda psixoloji təsir yaratmaq məqsədi güdən siyasi mesaj kimi qiymətləndirilə bilər.

Naxçıvanda təhsil müəssisəsinin də zərbə nəticəsində zərər görməsi bunun əyani sübutudur və hadisənin daha təhlükəli tərəfini ortaya qoyur. Dərs saatlarında məktəbin vurulması mülki infrastruktura yönəlmiş hücum kimi qiymətləndirilir və bu fakt beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsipləri ilə açıq ziddiyyət təşkil edir. Uşaqların təhsil aldığı bir məkanın hədəfə alınması faktiki olaraq dinc əhalinin həyatını risk altına qoymaq deməkdir. Bu cür addımlar göstərir ki, hücumların bir hissəsi hərbi obyektlərdən daha çox qorunmasız mülki infrastruktura yönəlib.

Eyni zamanda regionda ABŞ və Avropa İttifaqının müxtəlif hərbi strukturları və missiyaları mövcuddur və onların bir hissəsi məhz Ermənistanda yerləşir. Buna baxmayaraq, İranın həmin obyektləri deyil, Azərbaycanın mülki infrastrukturu və yaşayış məntəqələrini hədəf seçməsi Tehran rejiminin strateji prioritetləri barədə ciddi suallar doğurur.

İranın davranışını anlamaq üçün bu dövlətin siyasi sisteminin ideoloji və institusional xüsusiyyətlərini nəzərə almaq lazımdır.

1979-cu ildə baş verən inqilab nəticəsində qurulan siyasi sistem klassik milli dövlət modelindən fərqli olaraq teokratik ideologiya üzərində qurulub. Bu sistemdə dövlət siyasəti yalnız milli maraqlar əsasında deyil, həm də ideoloji prinsiplər əsasında müəyyən edilir.

İranın siyasi ideologiyası üç əsas element üzərində qurulub: inqilabi ekspansiya; anti-Qərb ideologiyası; regional təsir dairəsi yaratmaq. Bu ideoloji model Tehran rejiminin region siyasətində daim konfrontasiya və qeyri-sabitlik yaradan aktor kimi çıxış etməsinə səbəb olur.

İranın Naxçıvana endirdiyi dron zərbələri Tehran rejiminin siyasi mahiyyətini bir daha ortaya qoydu. Azərbaycan münaqişə boyunca konstruktiv, neytral və humanitar mövqe tutduğu halda İranın belə bir addım atması bu rejimin siyasi davranış modelinin mahiyyətini açıq şəkildə göstərir.

Mülki obyektlərin, xüsusilə məktəblərin hədəfə alınması isə bu siyasətin ən qəbuledilməz və faciəvi təzahürlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bu cür addımlar regionda sabitlik yaratmaqdan uzaq olan və dinc əhalinin təhlükəsizliyini risk altına atan destruktiv davranış modelinin göstəricisidir.

Bu hadisə bir həqiqəti təsdiqləyir: İran rejimi regionda sabitlik yaradan deyil, qeyri-sabitlik yaradan aktordur. Naxçıvana hücum isə yalnız Azərbaycan əleyhinə addım deyil. Bu, Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyinə və region dövlətləri arasında formalaşan yeni əməkdaşlıq modelinə qarşı yönəlmiş təxribatdır.