Unudulmaz yazıçı - Əli Vəliyevin anım günüdür
Bəzən insan elə bir yol seçir ki, bu yol zahirdə sadə, içində isə ağır bir cəsarət daşıyır. Həyatın bütün dönəmlərində düz qalmaq, həqiqəti qorumaq, sözə xəyanət etməmək hər kəsin işi deyil. Elə buna görə də deyirdi: "ən böyük biclik düzlükdür". Bu düzlüyü ömrünün mənasına çevirən, qələmini zamanın yalanlarına deyil, insanın gerçək taleyinə tuşlayan yazıçılardan biri də Xalq yazıçısı Əli Vəliyev idi.
Bu gün – 2 fevral – onun bu dünyadan köçdüyü gündür. Amma bəzi insanlar var ki, tarixdən getmir, sadəcə sükuta çəkilir. Əli Vəliyev də məhz belə yazıçılardandır: səsi əsərlərində, baxışı qəhrəmanlarında, nəfəsi Azərbaycan kəndlisinin taleyində qalır.
1901-ci ilin fevralında Zəngəzurun Ağdü kəndində dünyaya gələn Əli Vəliyev, əslində, XX əsr Azərbaycan insanının taleyini yaşayan bir ömür idi. Çətinliklər içində formalaşan uşaqlıq, maarifə doğru uzanan gənclik illəri, inqilabların, müharibələrin, repressiyaların kölgəsində keçən yetkinlik dövrü onun yaradıcılığının mayasına çevrildi. O, yazıçı olmaqdan əvvəl müşahidə edən, dinləyən, yadda saxlayan bir insan idi.
Əli Vəliyevin qələmi süni pafosdan uzaq idi. O, qəhrəmanlarını ucalıqdan yox, torpaqdan götürürdü. Kəndli, fəhlə, müəllim, ana, əsgər – onun əsərlərindəki insanlar oxucuya yad gəlmir. Çünki onlar bizim tanıdığımız, bəzən özümüz olduğumuz adamlardır. “Allahın səyahəti” və “Nənəmin cəhrəsi” kimi ilk kitablarından başlayaraq, yazıçı sadə həyatın içində gizlənən böyük mənaları üzə çıxarmağa çalışdı. O, kənd evlərinin tüstüsündə, samovarın buxarında, yorğun əllərin zəhmətində insan taleyini oxuya bilirdi.
“Qarlı dağlar”, “Qəhrəman”, “Ordenli çoban”, “Sübut” kimi əsərlərdə dövrün ideoloji çərçivələri hiss olunsa da, insan taleyi hər zaman ön plandadır. Əli Vəliyev üçün ədəbiyyat sadəcə dövrün sifarişi deyil, vicdanın səsi idi. Məhz buna görə də müharibə illərində yazdığı “Cəbhə hekayələri”ndə süni qəhrəmanlıqdan çox, insan ağrısı, itki və dözüm hiss olunur.
Onun yaradıcılığında xüsusi yer tutan əsərlərdən biri “Gülşən” povestidir. Bu əsərdə qadın taleyi təkcə ailə çərçivəsində deyil, cəmiyyətin aynasında göstərilir. Ardınca gələn “Çiçəkli” romanı isə yazıçının nəsr ustalığını təsdiqləyən əsərlərdən biridir. Təsadüfi deyil ki, məhz bu əsərlər ona M.F.Axundov adına mükafat qazandırdı.
Əli Vəliyev zamanın yaddaşını qoruyan yazıçı idi. “Turaclıya gedən yol”, “Budağın xatirələri”, “Narahat adam” kimi romanlarında keçmişlə bu günü üz-üzə gətirir, oxucunu düşünməyə məcbur edirdi. O, xatirəni nostalji üçün yox, dərs üçün yazırdı. Çünki yaxşı bilirdi: unudulan keçmiş, təkrarlanan ağrıdır.
Yazıçının hekayə və povestlərində – “Anaqız”, “Bir cüt ulduz”, “Bir cüt tərlan”, “Samovar tüstüləri”, “Durna qatarı”, “Zamanın ulduzları”nda – ailə münasibətləri, sevgi, vicdan, xəyanət və sədaqət kimi mövzular dərin psixoloji qatlarla təqdim olunur. Bu əsərlər oxucunu təkcə hadisə ilə deyil, insanın iç dünyası ilə üz-üzə qoyur.
Əli Vəliyev həm də sözə məsuliyyətlə yanaşan ziyalı idi. O, redaktor, təşkilatçı, ədəbi mühitin fəal iştirakçısı kimi də Azərbaycan mətbuatına və ədəbiyyatına ciddi töhfələr verdi. “Şərq qapısı”, “Kommunist”, “Azərbaycan” kimi nəşrlərdə fəaliyyəti onun sözə olan hörmətinin göstəricisi idi.
1983-cü ilin fevralında bu dünyaya vida edən yazıçı Birinci Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılsa da, onun əsərləri hələ də oxunur, müzakirə edilir, yaşayır. Çünki Əli Vəliyev yazdıqlarını zaman üçün yox, insan üçün yazmışdı.
Bu gün onun anım günündə bir daha anlayırıq ki, sözün ömrü yazıçının ömründən uzundur. Ən böyük biclik isə həqiqətən də düzlükdür – Əli Vəliyevin bütün yaradıcılığı bunun sübutudur.
Fatimə Məmmədova
13:00 02.02.2026
Oxunuş sayı: 421
