Bilgi mədəniyyəti və elmi etika: mədəniyyətin görünməyən tərəfləri

 Mədəniyyət haqqında danışarkən adətən göz önündə olan sahələr yada düşür: teatr, muzey, heykəltaraşlıq, festival, musiqi, kitab, kitabxana və s.. Halbuki dövlətlərin taleyini müəyyən edən, cəmiyyətlərin dayanıqlığını təmin edən bir sıra mədəniyyət səviyyələri çox zaman görünmür. “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyası məhz bu görünməyən sahələri – davranış mədəniyyətini, bilgi mədəniyyətini, elmi etik mühiti ayrıca prioritet kimi müəyyən etməklə müasir mədəniyyət anlayışına yeni strateji baxış gətirir. Konsepsiyada mədəniyyətin yalnız estetik və simvolik deyil, eyni zamanda intellektual, etik və funksional sistem olduğu açıq şəkildə ifadə olunur. Bu yanaşma mədəniyyəti həyat tərzinin ayrılmaz hissəsinə çevirməyi əsas hədəf kimi qarşıya qoyur.

Konsepsiyanın mərkəzi ideyalarından biri ondan ibarətdir ki, müasir Azərbaycan cəmiyyətinin inkişafı yalnız maddi və texnoloji göstəricilərlə ölçülə bilməz. Burada bilgi mədəniyyəti – biliklə davranmaq bacarığı, informasiyanı dəyərləndirmək vərdişi, elmi düşüncəyə hörmət, etik məsuliyyət anlayışı – milli mədəniyyətin əsas dayaqlarından biri kimi çıxış edir. Sənəddə bilgi mədəniyyəti elmin, təhsilin və maarifləndirmənin milli-mənəvi dəyərlərə əsaslanmaqla həyata keçirilməsini təmin edən sistem kimi təqdim olunur. Bu, bilginin sadəcə texniki resurs deyil, mədəni dəyər olduğunu təsdiqləyən yanaşmadır.

“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyası bilgi mədəniyyətini birbaşa davranış mədəniyyəti ilə əlaqələndirir. Bu təsadüfi deyil. Çünki bilikdən istifadə forması birbaşa insan davranışına, ictimai ünsiyyətə, qərarvermə proseslərinə təsir göstərir. Bilgi mədəniyyəti olmayan cəmiyyətdə informasiya xaosu, dezinformasiya, saxta ekspertlik və elmin dəyərini, etibarlılığını və cəmiyyət üçün əhəmiyyətini inkar edən və ya onu sistemli şəkildə gözdən salan düşüncə və davranış forması yayılır. Konsepsiyada bu təhlükələr dolayı yolla nəzərə alınır və cəmiyyətdə elmi əsaslı, etik çərçivəli bilik dövriyyəsinin formalaşdırılması vacib vəzifə kimi irəli sürülür.

Elmi etika bu kontekstdə mədəniyyətin mənəvi infrastrukturu rolunu oynayır. Konsepsiya elmi etikanı ayrıca termin kimi geniş izah etməsə də, elmin, təhsilin və innovasiyaların mədəniyyətlə qarşılıqlı əlaqəsinin təmin olunmasını prioritet istiqamət kimi müəyyən etməklə etik məsələlərin strateji əhəmiyyətini ortaya qoyur. Elmi etika yalnız plagiatla mübarizə və ya müəlliflik hüquqlarının qorunması məsələsi deyil. Bu, elmin cəmiyyət qarşısında məsuliyyətidir, elmi nəticələrin dürüstlüyü, obyektivliyi və ictimai etibarıdır. Konsepsiyada əqli mülkiyyət mədəniyyətinin gücləndirilməsi, elmi və yaradıcı fəaliyyət sahəsində etik mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi məhz bu məqsədə xidmət edir.

Konsepsiyanın əsas müddəalarından biri mədəniyyətin elm və təhsillə inteqrasiyasıdır. Burada söhbət mədəniyyətin təhsilə əlavə fənn kimi daxil edilməsindən yox, bilik istehsalının mədəni kontekstdə aparılmasından gedir. Elmi bilik milli mədəni dəyərlərlə ziddiyyət təşkil etməməli, əksinə, onları zənginləşdirməlidir. Bu baxımdan bilgi mədəniyyəti milli kimliyin intellektual təzahürü kimi çıxış edir. Konsepsiyada Azərbaycan dilinin elmi, elmi-publisistik və akademik məkanlarda istifadəsinin genişləndirilməsi də bilgi mədəniyyətinin inkişafının ayrılmaz hissəsi kimi təqdim olunur.

Rəqəmsallaşma Konsepsiyada həm imkan, həm də çağırış kimi dəyərləndirilir. Sürətli rəqəmsallaşma mühitində ənənəvi ünsiyyətin qorunması zərurəti xüsusi vurğulanır. Bu, bilgi mədəniyyətinin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Rəqəmsal platformalarda bilik daha sürətlə yayılır, lakin eyni zamanda daha asan təhrif olunur. Konsepsiya mədəniyyətə hərtərəfli əlçatanlığı təmin etməyi hədəfləyərkən, bu əlçatanlığın keyfiyyətli və etik çərçivədə olmasını da dolayı şəkildə şərt qoyur. Bilgi mədəniyyəti məhz bu nöqtədə filtr rolunu oynayır.

Konsepsiyada davranış mədəniyyəti və bilgi mədəniyyəti ilə bağlı ayrıca bölmənin (6.1.3 Davranış mədəniyyəti və bilgi mədəniyyəti) nəzərdə tutulması təsadüfi deyil. Bu, cəmiyyətin intellektual sağlamlığının dövlət səviyyəsində prioritet elan edildiyini göstərir. Burada məqsəd yalnız elm adamlarını deyil, bütövlükdə cəmiyyəti əhatə edən mədəni transformasiyadır. Elmi biliklərin gündəlik qərarlara təsiri, ictimai diskursda elmi arqumentlərin çəkisi, ekspert rəyinə münasibət – bütün bunlar bilgi mədəniyyətinin göstəriciləridir.

“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyası mədəniyyətin həyat tərzinə çevrilməsini əsas hədəf kimi müəyyən edir. Bu baxımdan bilgi mədəniyyəti yalnız akademik mühitlə məhdudlaşa bilməz. O, ailədə, məktəbdə, mediada, sosial şəbəkələrdə, ictimai debatlarda formalaşmalıdır. Elmi etika isə bu prosesin səssiz tənzimləyicisidir. Etik prinsiplər normaya çevrilmədikcə, bilgi mədəniyyəti formal xarakter daşıyacaq.

Konsepsiyanın qlobal trendlərlə əlaqəli hissələrində UNESCO sənədlərinə istinad edilməsi mədəniyyətin davamlı inkişaf amili kimi qəbul edildiyini göstərir. Davamlı inkişaf isə yalnız iqtisadi və ekoloji balans deyil, intellektual və etik davamlılıq deməkdir. Bilgi mədəniyyəti olmayan cəmiyyət qısa müddətli uğurlar əldə edə bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə zəifləyir. Konsepsiya bu riski öncədən görür və mədəniyyət siyasətini məhz bu baxımdan qurur.

Azərbaycan üçün bilgi mədəniyyəti məsələsi xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Qlobal informasiya müharibələri, dezinformasiya axınları, elmi biliklərin siyasiləşdirilməsi fonunda milli bilgi mühitinin qorunması milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir. Konsepsiyada mədəniyyətin “yumşaq güc” aləti kimi təqdim olunması da bu kontekstdə oxunmalıdır. Etibarlı elm, etik akademik mühit və sağlam bilgi mədəniyyəti ölkənin beynəlxalq imicinə birbaşa təsir göstərir.

Konsepsiyanın həyata keçirilməsi mərhələləri – 2026–2030, 2031–2035 və 2036–2040 illər – bilgi mədəniyyətinin təkamülünü də nəzərdə tutur. Bu, birdəfəlik tədbir deyil, uzunmüddətli mədəni transformasiyadır. Normativ bazanın təkmilləşdirilməsi, institusional islahatlar, insan kapitalının inkişafı kimi məsələlər bilgi mədəniyyətinin dayanıqlı əsaslarını formalaşdırmalıdır.

Nəticə etibarilə, bilgi və elmi etika mədəniyyəti nə qədər möhkəm olarsa, mədəniyyətin görünən sahələri də bir o qədər dayanıqlı olar. Azərbaycan mədəniyyətinin gələcəyi yalnız nə qədər kitab çap olunacağı, neçə festival keçiriləcəyi ilə deyil, cəmiyyət üzvlərinin biliklə necə davranacağı, elmə nə qədər etibar ediləcəyi və etik dəyərlərin nə dərəcədə həyat tərzinə çevriləcəyi ilə ölçüləcək.

Məhz bu baxımdan bilgi mədəniyyəti və elmi etika “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyasının həlledici hədəfidir.

Azad Qurbanov

BDU-nun İnformasiya və menecment fakültəsinin dosenti