Sosium

Hələ kitabxanaların sonu deyil - Pərviz Kazimi

Son günlər kitabxanaların cəmiyyətdəki rolu, onlardan gözləntilər və müasir dövrdə qarşılaşdıqları problemlərlə bağlı müxtəlif fikirlər səslənir. Bu mövzuda aparılan müzakirələr kitabxanaların gələcəyi ilə bağlı mühüm suallar doğurur. Lakin diqqət çəkən məqamlardan biri də Azərbaycanda kitabxanaların hazırkı vəziyyətinin, mövcud problemlərinin və inkişaf ehtiyaclarının bu müzakirələrdə kifayət qədər geniş əks olunmamasıdır.

Mövzu ilə bağlı Crossmedia.az-a fəlsəfə doktoru, dosent Pərviz Kazimi müsahibə verib:

- Pərviz müəllim, sizin bu günlərdə yayınlanan “Kitabxanalardan nə istəyirik?”adlı təhlil xarakterli məqaləniz kitabxana ictimaiyyətinin geniş marağına səbəb oldu və xeyli müzakirələr yaratdı. Ancaq təəccüb doğuran odur ki, məqalənizdə Azərbaycanda kitabxanaların müasir durumu ilə əlaqədar heç bir münasibət bildirmirsiniz.

- Mənə də həmkarlarımız məsajlar göndərir, fikirlərini bölüşürlər. Yayınlanan məqalənin məqsədi Azərbaycanda kitabxanaların müasir durumunu qiymətləndirmək deyildi. Kitabxanalar haqqında formalaşmış bir “amorf müəssisə” düşüncəsi mövcuddur. Təəssüflə də olsa deməliyəm ki, belə bir yanlış düşüncə yalnız siravi istifadəçi düşüncəsi deyil, bir çox ziyalıların da kitabxanalara baxışı qüsurludur. Bu da çox yanlış ictimai rəy yaradır. Məqsəd kitabxana-informasiya fəaliyyətinin sosial və kulturolojı funksiyasını tarixi aspektdə təhlil etməklə onun inkişaf mərhələlərini göstərmək və mədəni cəmiyyətdə oynadığı əhəmiyyətli rolu geniş oxucu kütləsinə çatdırmaq idi. Eləcə də, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2026-cı il 14 yanvar tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Konsepsiyasında müəyyənləşdirilmiş mədəniyyətin altı əsas sahələrindən üçüncüsü kimi göstərilən “bilgi mədəniyyəti” daxilində kitabxana-informasiya fəaliyyətinin missiyasını və perespektivlərini müəyyənləşdirmək idi.

Əslində yayınlanan məqalə 25 səhifəlik elmi məqalənin ixtisar olunmuş və sadələşdirilmiş versiyası idi. İnşallah məqalənin tam mətni bu yaxınlarda ingilis dilində beynəlxalq elmi jurnallardan birində çap olunacaq. Eləcə də həmkarlara deməliyəm ki, hələ kitabxanaların sonu deyil.

- Bəs Azərbaycanan böyük kitabxana təsərrüfatına rəhbərlik edən Mədəniyyət Nazirliyində hal-hazırda Kitabxanalarla əlaqədar islahat proqramı həyata keçirilir. Bu məsələlər “Mədəniyyət-2040” konsepsiyasına daxil deyil?

- Nəzərinizə çatdırım ki, Respublikada ən böyük kitabxana təsərrüfatı Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyindədir və təxminən beş minə yaxın kitabxana müəssisəsini əhatə edir. Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyində cənab nazir müavini Fərid Cəfərovun dediyi kimi 3400 kitabxana fəaliyyət göstərir.

Dogrudur ki, SSRİ-dən qalmış normativ sənədlərə əsasən Mədəniyyət Nazirliyi bütün növ kitabxanalar üçün mərkəz funksiyasını daşımalıdır. Lakin bu ayrıca bir müzakirənin mövzusudur. Metodiki mərkəz institutu artıq yox olmaqdadır. Eləcə də Mərkəzləşdirilmiş kitabxana Sistemləri də əhəmiyyətini itirir və yaqin ki, ləğv olunacaq.

“Mədəniyyət-2040” konsepsiyasında “bilgi mədəniyyəti” daxilində kitabxanaların oynayacagı rol yaqin ki, “Milli kitabxana” tərəfindən alt konsepsiya kimi işlənib hazırlanacaq. Ümumiyyətlə konsepsiyanın müəyyənləşdirdiyi mədəniyyətin əsas altı istiqamətində alt konsepsiyaların hazırlanması əhəmiyyətli ola bilər və mövzunu nəzəriyyədən praktik fəaliyyətə çevirər.

Bilgi mədəniyyətini kim formalaşdıracaq? Əgər kitabxana yalnız informasiya təqdim edən müəssisə kimi qalırsa, onun rolu yenə ənənəvi çərçivədədir. Kitabxana informasiya xidməti, idrak prosesi, kollektiv yaddaş, mədəniyyət, geniş sosial fəaliyyəti əhatə edirsə o zaman kitabxanalar bilgi mədəniyyətinin infrastrukturu kimi təqdim olunur.

- Pərviz müəllim keçirilən Sertifikasiya imtahanları haqqında bir fikir söyləmədiniz.

- Sertifikasiya imtahanlarının keçirilməsinin nə metodikasından, nə də ki, məqsədlərindən xəbərim yoxdur. Yaradılmış komissiyanın tərkibində bir neçə yüksək dərəcəli sahə mütəxəssisinin iştirak etdiyini bilirəm. Əldə etdiyim məlumatlarla ümumiləşdirmələr etmək istəmirəm və şayələrlə ciddi qərarlar almaq olmaz. Kitabxana əməkdaşlarının da peşə səviyyəsini imtahanlarla yüksəltmək mümükün deyil. İmtahan götürməzdən əvvəl onlara bir sıra dərsləri vermək lazım idi. Məktəb müəllimlərinin sertifikasiya imtahanlarında bir motivasiya var. İmtahanı verənlər daha yüksək əməkhaqqı almaq ümidindədirlər. Bəs kitabxana işçiləri imtahanı verdikdən sonra nə əldə edəcəklər? Bəzi sadəlöv həmkarlarımız düşünür ki, ixtisar olunacaq iş yerlərinin hesabına digərlərinin maaşı yüksəldiləcək. Bu əmək məcəlləsinə ziddir. Belə bir işi həyata keçirmək üçün əmək qanunvericiliyində dəyişikliklər etmək lazımdır.

Zənnimcə hər hansı kitabxananın uğurlu fəaliyyəti bir kitabxanaçının yüksək peşəkarlığından daha çox menecmentin qarşıya qoydugu vəzifələrin öhdəsindən nə dərəcədə gələ bilməsindən asılıdır. Məhz kitabxana menecerlərindən belə universal bacarıqlar tələb oluna bilər. Rastlaşdığımız bir çox hallarda kitabxana müdürləri yarıtmaz fəaliyyətlərini kitabxanaçıların bacarıqsızlığı ilə izah edirlər. Əlbətdə ki, bu manipulyasiyadır. Əgər kitabxana meneceri kitabxanaçı qarşısında hansı vəzifələri qoymalı oldugunu bilmirsə, ona konkt tapşırıqlar verə bilmirsə, kollektivi mütəşəkkil edə bilmirsə, kitabxananın əsas və yardımçı funksiyalarını bilmirsə, əməkdaşları təkmilləşdirməyə sövq edə bilmirsə o zaman kitabxanalar haqqında “amorf müəssisə” imici yaranır.

- Siz bu imtahanların əleyhinəsiniz?

- Xeyir, əleyhinə deyiləm. Əksinə həyatımın çox böyük bir hissəsini imtahanlara həsr etmiş adam olaraq sizə deməliyəm ki, bu il Bakı Dövlət Universitetinin İnformasiya və sənəd menecmenti fakültəsində müəllimliyimin qırx ili tamam olur. İmtahan həmişə səfərbəredici xüsusiyyətə malikdir. Bütün hallarda imtahanların keçirilməsi ətaləti aradan götürür, əməkdaşları səfərbər edir, hərəkətlənmə yaradır, əməkdaşları öz üzərində çalışmaga sövq edir və bütün hallarda faydalıdır. Lakin onu da deməliyəm ki, keçirilməmiş dərsin imtahanı həmişə çoxmənalıdır və nəticələri məqsədəyönümlü olmur. Eləcə də mənə aydın deyil ki, nəyi sertifikasiya edirik? Kitabxanaçının kitab haqqında biliyini? kataloqlaşdırma bacarığını? informasiya axtarışını? istifadəçi ilə kommunikasiya qabiliyyətini? rəqəmsal bacarıqlarını? informasiya savadlılığını? analitik düşüncəsini? informasiya xidmətinin nəticəsini təhlil etmək bacarığını? Yoxsa, hamısını birlikdə?

Əgər kitabxanalar dəyişirsə, kitabxanaçı peşəsinin özü dəyişirsə, köhnə peşə biliklərini yoxlamaqla yeni kitabxana modelini yaratmaq mümkün deyil. Sertifikasiya kitabxanaçının keçmiş funksiyalarını deyil, gələcək informasiya xidmətini həyata keçirmək qabiliyyətini ölçməlidir.

- Azərbaycanda kitabxanalarla əlaqədar aparılan islahatlar barədə nə deyə bilərsiniz?

- Aparılan islahatlara Azərbaycan Prezidentinin “Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin strukturunun və idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” 2019-cu il 15 yanvar tarixli 472 nömrəli fərmanının icrası kimi baxmaq lazımdır. Fərmanın əsas ideyasını müəyyənləşdirən birinci və ikinci maddələrini diqqətinizə çatdırıram: “1. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyindəki kitabxanalar ləğv edilsin. 2. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyində yeni, mütərəqqi və ölkənin bütün ərazisini əhatə edəcək kitabxana sisteminin yaradılması, habelə mədəniyyət və təhsil xidmətləri göstərən qurumların (mədəniyyət mərkəzləri, klublar, musiqi məktəbləri, rəsm qalereyaları və s.) fəaliyyətində səmərəliliyin artırılması məqsədilə təkliflər hazırlanması üçün aşağıdakı tərkibdə Komissiya yaradılsın:”

Həmin fərmanın 3.1. və 7.2 bəndləri də kitabxana işçiləri üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir. Fərmanın 3.1 maddısi sahənin yüksək dərəcəli mütəxəssislərinə yeni imkanlar açmalıdır, 7.2 maddəsi isə artıq yaşı keçmiş, köhnə kitabxana modelinə adət etmiş əməkdaşların sığortasını nəzərdə tutur.

Qeyd edim 2019-cu ilin dekabr ayının 23-də Prezidentin müvafiq fərmanı ilə “Kitabxana işi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda müvafiq dəyişikliklər edildi. Odur ki, ümid etmək olar ki, nəhayət mədəniyyət nazirliyinin daxilində olmamaqla, onun tabeliyində fəaliyyət göstərən “Kitabxanalar baş idarəsi” oxşarında bir qurum təşkil ediləcək və yaqin ki, bütün islahatlar da bu istiqamətdə aparılır.

- Yeni kitabxana modeli haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Bütün növ kitabxanalara vahid model qurmaq çox çətindir. Çünki hər birinin fərqli funksiyaları var. Bu gün çox istedadlı uşaqlarımız, məktəblilərimiz və gənclərimizin əgər qiraətində qüsurları varsa, ənənəvi mütaliə vərdişləri formalaşmayıbsa, əgər nitqlərində anlaşılmamazlıqlar varsa məktəblə bərabər uşaq kitabxanalarının da bu işdə məsuliyyəti var.

Universitet kitabxanalarının funksiyası təmamilə fərqlidir. Əgər məktəb kitabxanası uşaqlarla kommunikasiya etmək, ənənəvi mütaliəni təbliğ etmək, bədii qiraətin gözəlliyini məktəblilərə çatdırmaqdırsa, universitetlər məlumat bazaları, elmi informasiya axını ilə, elmi indeksləşmə ilə məşğul olurlar. İrəli sürülən yeni kitabxana modeli yaqin ki, kütləvi kitabxanaları əhatə edəcək. Burada, yayınlanmış məqalədən bir fikri təkrarlamaq istəyirəm. Kütləvi kitabxanalar kollektiv milli yaddaşın formalaşdırılmasında əhəmiyyətli qurumlardır və diqqəti bu istiqamətə yönəltmək faydalı ola bilər.

Nəzərinizə çatdırım ki, bir sıra qabaqcıl ölkələrdə diqqəti cəlb edən xeyli işlər görülür. Amerikada, Avropa ölkələrində bu sahədə xeyli maraqlı işlər var. Lakin ən diqqətə layiq olanı, eləcə də bizim milli və dövlət maraqlarımıza uyğun gələni Türkiyə təcrübəsidir. Əminəm ki, Mədəniyyət nazirliyinin funksionerləri və Azərbaycan kitabxanalarının rəhbərliyini həyata keçirən şəxslərin çox saylı ezamiyyətlərinin nəticəsində Türkiyə modelindən xəbərləri var. Türkiyə modelinin tətbiqi ölkədə həm siyasi iradənin qarşıya qoydugu vəzifədir, həm də peşəkar nöqteyi-nəzərdən qabaqcıl model hesab edilir.

XXI əsrin kitabxanası yalnız kitabın saxlandığı məkan deyil, o eləcədə cəmiyyətin informasiya mühitini, bilik dövriyəsini, kollektiv yaddaşını və müəyyən mənada idrak proseslərini təşkil edən sosial institutdur. Buna görə də kitabxana islahatı binaların, fondların və ştatların yenilənməsi deyil, cəmiyyətin informasiya təşkilinin yenidən layihələndirilməsidir.

Kitabxana informasiya mühitinin layihələndirilməsi və idarə olunması sistemidir düşüncəsi ilə XXI əsrdə Azərbaycan kitabxanasının yeni missiyasını “kitabxana, informasiya fəaliyyəti, kollektiv idrakın formalaşdırılması fəaliyyəti, kollektiv yaddaş və mədəniyyət” xətti ilə modelləşdirmək olar. Burada, “vahid kitabxana modeli” deyil, “vahid kitabxana siyasəti və diferensial funksional modellər” təklif etmək mümkündür.

Nigar Xəlilli

Mövzular:

Kitabxana Pərviz Kazimi Kitab informasiya fəaliyyəti Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040 Milli Kitabxana

🖨 Çap et

14:30 31.08.2026

Oxunuş sayı: 135