Münxen təhlükəsizlik konfransı: Yeni dünya düzəninin kölgəsində Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi

62-ci Münxen Təhlükəsizlik Konfransı təkcə növbəti diplomatik tədbir deyildi. Bu forum faktiki olaraq dəyişməkdə olan qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının “canlı laboratoriyası” rolunu oynadı. Münxen bu dəfə dünyaya bir həqiqəti daha açıq göstərdi: beynəlxalq sistem post-soyuq müharibə dövrünün nisbi sabitliyindən çıxaraq rəqabətli çoxqütblü mərhələyə daxil olur. Bu transformasiya fonunda Azərbaycanın ən yüksək səviyyədə iştirakı isə ölkənin artıq regional deyil, geniş Avrasiya miqyasında strateji aktor kimi qəbul edildiyini nümayiş etdirdi.

Konfransın ümumi gündəliyinə baxdıqda aydın görünür ki, təhlükəsizlik anlayışı klassik hərbi çərçivəni çoxdan aşmışdır. Münxendə müzakirələr Avropanın müdafiə arxitekturasından tutmuş texnoloji təhlükəsizliyə, enerji marşrutlarından geoiqtisadi rəqabətə qədər geniş spektri əhatə edirdi. Bu isə, beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizliyin artıq kompleks, çoxsəviyyəli və qarşılıqlı asılılıqlar üzərində qurulan fenomenə çevrildiyini təsdiqləyir.

Bu ilki konfransın əsas xətti transatlantik münasibətlərdə yaranan gərginlik və Qərb daxilində strateji koordinasiyanın zəifləməsi idi. ABŞ-Avropa münasibətlərində tonun sərtləşməsi, NATO daxilində məsuliyyət bölgüsü mübahisələri və Avropanın “strateji muxtariyyət” axtarışları Münxendə açıq şəkildə hiss olunurdu. Bu, əslində, beynəlxalq sistemdə güc balansının yenidən qurulduğunu göstərən əlamətlərdən biridir.

Eyni zamanda regional münaqişələrin qlobal təhlükəsizlik gündəminin mərkəzində qalması diqqət çəkdi. Ukrayna müharibəsinin yaratdığı uzunmüddətli qeyri-müəyyənlik, Yaxın Şərqdə gərginlik ocaqları və Hind-Sakit okean regionunda artan rəqabət Münxendə aparılan müzakirələrin əsas fonunu təşkil etdi. Bu kontekstdə Cənubi Qafqazın sabitliyi məsələsinin ayrıca vurğulanması regionun geostrateji əhəmiyyətinin artdığını göstərir.

Texnologiyanın təhlükəsizlik müstəvisinə təsiri də bu konfransın aparıcı mövzularından biri oldu. Süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur, kritik kommunikasiya xətləri və kiber təhlükələr artıq klassik hərbi risklərlə eyni səviyyədə qiymətləndirilir. Bu yanaşma gələcək təhlükəsizlik arxitekturasının “hibrid” xarakter alacağını göstərir.

İlham Əliyevin Münxen mesajlarının strateji məntiqi

Prezident İlham Əliyevin Münxendə verdiyi mesajlar situativ deyil, uzunmüddətli strateji xəttin davamı kimi oxunmalıdır. Onun çıxış və müsahibələrində üç əsas xətt aydın görünürdü: hüquqi əsaslı sülh konsepsiyası, nəqliyyat-enerji inteqrasiyası və regionda post-münaqişə reallığının institusional möhkəmləndirilməsi.

Ən mühüm məqam Ermənistanla sülh məsələsinə dair səsləndirilən mövqedir. “De-fakto sülh var, de-yure sülh Ermənistanın addımından asılıdır” tezisi əslində Bakının danışıqlar taktikasının mahiyyətini açır. Bu yanaşma bir tərəfdən konstruktivlik nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə, hüquqi zəmanət olmadan siyasi kompromisə getməyəcəyini qəti şəkildə bildirir.

Konstitusiya məsələsinin xüsusi vurğulanması təsadüfi deyil. Bu, Azərbaycanın sülh prosesini yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində deyil, geri dönməz hüquqi çərçivədə görmək istədiyini göstərir. Başqa sözlə, Bakı münaqişənin “dondurulmuş risk” kimi gələcəyə daşınmasına imkan vermək niyyətində deyil.

Prezidentin Münxendə verdiyi digər mühüm mesaj Orta Dəhliz və Trans-Xəzər əməkdaşlığı ilə bağlı idi. Bu çıxışlar Azərbaycanın özünü sadəcə enerji ixracatçısı kimi deyil, Avrasiya logistik sisteminin açar qovşaqlarından biri kimi təqdim etdiyini göstərir. Xüsusilə TRIPP marşrutu ilə bağlı səsləndirilən fikirlər regionda yeni geoiqtisadi konfiqurasiyanın formalaşmaqda olduğuna işarədir.

Yeni dünya düzənində Münxenin funksiyası

Münxen Təhlükəsizlik Konfransı formal qərarverici mexanizm olmasa da, qlobal gündəmin “sınaq meydanı” kimi çıxış edir. Burada səslənən tezislər, aparılan qeyri-rəsmi danışıqlar və formalaşan konsensuslar sonradan real siyasətdə öz əksini tapır. Bu baxımdan, Münxen artıq klassik transatlantik forum çərçivəsini aşaraq qlobal strateji dialoq platformasına çevrilib.

Mövcud mərhələdə konfransın rolu üç istiqamətdə xüsusilə artır:

• 
  
• qlobal güc mərkəzləri arasında strateji siqnalların ötürülməsi
• regional münaqişələrin beynəlxalq çərçivəyə daşınması
• yeni təhlükəsizlik paradiqmalarının konseptual müzakirəsi

Bu funksiyalar fonunda Azərbaycanın burada aktiv iştirakı ölkənin beynəlxalq sistemdə “reaktiv obyekt” deyil, “proaktiv aktor” kimi çıxış etdiyini göstərir.

Azərbaycan üçün əldə olunan geosiyasi dividendlər

Münxen platformasında yüksək səviyyəli iştirak Azərbaycanın diplomatik manevr imkanlarını genişləndirən mühüm amildir. Birincisi, bu forum ölkənin mövqeyini birbaşa qərarverici dairələrə çatdırmaq imkanı yaradır. İkincisi, ikitərəfli görüşlər vasitəsilə enerji, nəqliyyat və investisiya gündəliyinin irəlilədilməsi mümkün olur. Üçüncüsü isə, Azərbaycan Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasında əsas söz sahibi kimi mövqeyini möhkəmləndirir.

Xüsusilə diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, Bakı sülh gündəliyini müdafiə edərkən paralel olaraq geoiqtisadi layihələri önə çıxarır. Bu, klassik güc siyasətindən daha çox “bağlayıcı güc” (connectivity power) strategiyasına keçidin göstəricisidir. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə məhz bu model daha dayanıqlı təsir mexanizmi hesab olunur.

Cənubi Qafqaz üçün yeni pəncərə

Münxendə səslənən tezislər göstərir ki, region post-münaqişə mərhələsinə daxil olmaq üzrədir, lakin bu proses hələ tam formalaşmayıb. Azərbaycanın tələsməməsi də məhz bu strateji hesablamadan qaynaqlanır. Bakı üçün əsas prioritet sürətli deyil, dayanıqlı sülh modelidir.

Eyni zamanda region ətrafında böyük güclərin rəqabətinin davam etməsi Cənubi Qafqazı hələ də həssas geosiyasi zonada saxlayır. Bu baxımdan, Azərbaycan-Ermənistan normallaşmasının yalnız ikitərəfli deyil, daha geniş Avrasiya sabitliyi üçün də əhəmiyyət daşıdığı Münxendə dolayısı ilə qəbul edilmiş oldu.

62-ci Münxen Təhlükəsizlik Konfransı bir daha göstərdi ki, dünya yeni güc balansı mərhələsinə daxil olur və təhlükəsizlik anlayışı sürətlə transformasiya edir. Bu mürəkkəb keçid dövründə Azərbaycanın sərgilədiyi diplomatik xətt diqqətçəkən dərəcədə praqmatik və çoxşaxəlidir.

İlham Əliyevin Münxendə verdiyi mesajların əsas mahiyyəti belə ümumiləşdirilə bilər: hüquqi əsaslı sülh, regional bağlantıların genişləndirilməsi və Azərbaycanın Avrasiya məkanında strateji qovşaq kimi möhkəmlənməsi. Bu yanaşma ölkənin yalnız regional deyil, daha geniş geosiyasi kontekstdə rolunu artırmağa hesablanıb.

Münxen isə bir daha təsdiqlədi ki, yeni dünya düzəni artıq konfrans salonlarında müzakirə mərhələsindən çıxaraq real siyasətin gündəliyinə çevrilmək üzrədir. Bu prosesdə kimin oyunqurucu, kimin isə müşahidəçi olacağı məhz belə platformalarda verilən strateji siqnallarla müəyyənləşir. Azərbaycan isə görünən odur ki, bu oyunda aktiv oyunçu statusunu qorumaqda qərarlıdır.